V CSK 448/14

Sygn. akt V CSK 448/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa S. J.

przeciwko Bankowi […]

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 października 2013 r. Sąd Okręgowy pozbawił w całości

wykonalności tytuł wykonawczy w postaci bankowego tytułu egzekucyjnego nr

69/2002, wystawionego dnia 29 lipca 2002 r. przez wierzyciela Bank […] przeciwko

dłużnikowi S. J., zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu

Rejonowego w B. z dnia 4 listopada 2002 r.

Sąd ustalił, że na początku 2001 r. powód podjął starania zmierzające do

kupienia od „P.” SA w W. tartaku z gruntem o powierzchni około 10 ha i

zgromadzonymi w magazynach zapasami. W tym celu, a także spłaty

wcześniejszych zobowiązań w jednym z banków, zamierzał zaciągnąć pożyczkę.

W zebraniu niezbędnych dokumentów pomagała mu E. R.; nie było jednak między

nią a powodem i jego żoną, uzgodnień, że ona kupi tartak w swoim imieniu i na

swoją rzecz.

W dniu 30 marca 2001 r. powód i Bank […] zawarli umowę nr 719-1930-1-

2001, na podstawie której bank udzielił powodowi pożyczki w wysokości 588 000 zł,

waloryzowanej kursem średnim waluty euro ogłaszanym przez Narodowy Bank

Polski. Wyrażona w euro kwota pożyczki miała być określona na podstawie kursu

średniego waluty euro, ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski w dniu wypłaty

pożyczki, i wskazana w harmonogramie spłaty kredytu, sporządzonym w dniu

uruchomienia pożyczki (§ 1 umowy). Pożyczka została zawarta na okres 15 lat, z

ostatecznym terminem spłaty do dnia 10 sierpnia 2016 r. (§ 2 umowy).

Wypłata pożyczki miała nastąpić po podpisaniu umowy, uiszczeniu przez

pożyczkobiorcę prowizji za udzielenie pożyczki, złożeniu pisemnego oświadczenia

o poddaniu się egzekucji i ustanowieniu prawnego zabezpieczenia pożyczki (§ 3

ust. 1 umowy). Pożyczkodawca zobowiązał się wypłacać kwoty pożyczki zgodnie

z dyspozycją pożyczkobiorcy (§ 3 ust. 2 umowy).

Pożyczka podlegała spłacie w równych ratach kapitałowo-odsetkowych.

Wysokość miesięcznej raty była ustalona w euro, a jej spłata następowała

w złotówkach, po przeliczeniu według średniego kursu euro, ogłoszonego w tabeli

kursów Narodowego Banku Polskiego na dzień spłaty danej raty. Raty kapitałowo-

3

odsetkowe były płatne miesięcznie, począwszy od następnego miesiąca po

podjęciu pożyczki w terminach płatności określonych w harmonogramie spłat

pożyczki, stanowiącym integralną część umowy (§ 4 ust. 1, 2 i 5). Od kwoty

pożyczki pożyczkodawca pobierał odsetki za okres od powstania zadłużenia do

dnia poprzedzającego spłatę pożyczki (§ 5 umowy).

Pożyczka waloryzowana kursem waluty euro miała być oprocentowana

według zmiennej stopy procentowej ustalonej jako stopa bazowa, powiększona

o marżę pożyczkodawcy. Stopa bazowa była ustalana jako średnia arytmetyczna

z notowań miesięcznej stawki euribor w okresie obliczeniowym, za który przyjmuje

się dni kalendarzowe od 12 do 25 dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, dla

którego obliczana jest stopa bazowa. W dniu zawarcia umowy stopa bazowa

wynosiła 4,85%, a marża banku 7,00 pp, do chwili ustanowienia prawnego

zabezpieczenia spłaty pożyczki wysokość marży podlegała powiększeniu o 1,2 pp.

W dniu zawarcia umowy oprocentowanie pożyczki wynosiło 13,05% (§ 6 ust. 1, 2, 5

i 6 umowy).

W wypadku niespłacenia przez pożyczkobiorcę całości lub części raty

kapitałowo-procentowej w terminie określonym w harmonogramie spłat, powstałe

zadłużenie miało być taktowane jako zadłużenie przeterminowane. Bank wzywał

wówczas pożyczkobiorcę do spłaty zadłużenia przeterminowanego w terminie

określonym w wezwaniu i powiadamiał ubezpieczyciela o powstaniu zaległości

w spłacie pożyczki (§ 13 ust. 1 i 4 umowy). W razie niespłacenia tego zadłużenia

w terminie określonym w wezwaniu, bank mógł wypowiedzieć umowę pożyczki

z trzydziestodniowym okresem wypowiedzenia. Bank powinien wysyłać wezwania

i zawiadomienia listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru (§ 14 ust.

1 i 4 umowy).

Według pierwszego harmonogramu spłat z dnia 23 kwietnia 2001 r. pierwsza

rata, płatna do dnia 15 maja 2001 r., wynosiła 1.310,81 euro, a następne – po

2092,60 euro; łączna kwota spłaty wynosiła 373.688 euro (164 365,18 z tytułu

kapitału i 209.523,61 z tytułu odsetek).

Dnia 2 lutego 2001 r. powód złożył pozwanemu pisemną dyspozycję

przelewu, w której zlecił przelanie 320 000 zł na rachunek bankowy „P.” SA,

4

prowadzony przez Bank […]. W tym samym dniu pozwany poinformował „P.” SA o

tej dyspozycji przelewu. Dyspozycja ta nie została jednak zrealizowana, ponieważ

w dniu 11 kwietnia 2001 r. pozwany otrzymał informację od ubezpieczyciela o

odmowie ubezpieczenia pożyczki. Strony umowy pożyczki ustaliły wówczas, że

pożyczka – zgodnie z § 2 i § 10 ust. 1 pkt 4 umowy – zostanie uruchomiona po

ustanowieniu na rzecz pożyczkodawcy hipoteki w kwocie 588.000 zł.

W dniu 23 kwietnia 2001 r. powód dostarczył bankowi zawiadomienie

o ustanowieniu hipoteki i pisemnie polecił przelanie 18.271,71 zł i 136.586,90 zł

(łącznie 154.858,61 zł) na rachunek […] tytułem spłaty swojego zadłużenia; bak

wykonał to polecenie. W dniu 24 kwietnia 2001 r. powód dostarczył pozwanemu

bankowi wniosek o wykreślenie hipoteki i zgodę P. BP SA na jej wykreślenie. W

tym samym dniu powód sporządził także polecenie przelewu, w którym polecił

pozwanemu dokonanie przelewu 320.000 zł na konto „P.” SA. Bank wykonał to

polecenie w dniu 25 kwietnia 2001 r. Wykonane polecenie przelewu zawierało

jednak określenie tytułu płatności w postaci „zapłata za tartak – E. R”. Na

potwierdzeniu przelewu ręcznie wpisano „stempel Bank P. […] 24.04.2001”. Powód

nie wystawił polecenia przelewu na rzecz E. R. jako nabywcy tartaku.

Pozwany pismami z dnia 26 kwietnia 2001 r. i z dnia 20 czerwca 2001 r.

powiadomił powoda, że zmienił – z powodu zmiany oprocentowania udzielanych

kredytów i pożyczek – harmonogram spłaty rat pożyczki.

Powód podczas rozmowy telefonicznej, w której zwrócił się do „P.” SA, aby

przysłała mu polecenie przelewu, dowidział się, że spółka otrzymała zapłatę za

tartak ze wskazaniem E. R. jako kupującej. Był zaskoczony tą informacją. Zażądał

od E. R., która wówczas przebywała na stałe w Niemczech, zwrotu pieniędzy. E. R.

zobowiązała się spłacać pożyczkę i zwrócić powodowi całą sumę, gdy tartak będzie

przynosić dochód. Raty pożyczki początkowo płaciła E. R. Powód pierwszą ratę

w wysokości 8 000 zł zapłacił w dniu 8 sierpnia 2001 r.

Bank wysłał do powoda upomnienia z dnia 28 czerwca 2001 r., z dnia 6 lipca

2001 r. i z dnia 15 lipca 2001 r. z wezwaniem do zapłaty 1959,41 euro, z dnia

2 sierpnia 2001 r. z wezwaniem do zapłaty 1959,40 euro i z dnia 10 września

2001 r. z wezwaniem do zapłaty 1990,50 euro. Upomnienia były wysyłane na

5

adres T. […]. Potwierdzenia odbioru upomnień z dnia 2 sierpnia 2001 r. i z dnia 10

września 2001 r. zawierają podpis „S. J.”, niezłożony jednak przez powoda.

W dniu 31 lipca 2001 r. komornik sądowy rewiru II przy Sądzie Rejonowym

w T. zwrócił się do pozwanego o wskazanie rachunku bankowego, na który

przelano kredyt zabezpieczony hipoteka na nieruchomości S. i R. J. Zawiadomił

jednocześnie, że do tej nieruchomości została skierowania egzekucja przez

wierzyciela Z. sp. z o.o.

Pismem z dnia 21 września 2001 r. Bank […], powołując się na zaległość w

spłacie rat pożyczki, wypowiedział zawartą z powodem umowę z dnia 30 marca

2001 r. w części dotyczącej terminu spłaty i wezwał pożyczkobiorcę do spłaty

zadłużenia w terminie 30 dni od daty doręczenia pisma, pod rygorem wszczęcia

postępowania egzekucyjnego. Pismo, wysłane na adres T., zostało zwrócone z

powodu niepodjęcia go po dwukrotnym awizowaniu. Po zwrocie wymienionego

pisma powód w dniu 8 października 2001 r. przekazał bankowi 14 000 zł i w dniu 9

listopada – 8 400 zł. Dnia 11 maja 2002 r. powiadomił zaś bank, że do dnia 30

kwietnia 2002 r. zapłaci z tytułu zabezpieczonej hipoteka pożyczki co najmniej

10.000 zł.; podał też adres do korespondencji S. […].

W dniu 13 maja 2002 r. bank wysłał powodowi wypowiedzenie umowy z dnia

30 marca 2001 r. na wskazany przez niego adres do korespondencji. Poinformował

go również, że na dzień 13 maja 2002 r. zadłużenie wynosi łącznie 172.074,95 euro.

W dniu 29 lipca 2002 r. został wystawiony przeciwko powodowi bankowy tytuł

egzekucyjny. Wynika z niego, że zobowiązanie powoda z tytułu zaciągniętej

pożyczki w dniu wystawienia bakowego tytułu egzekucyjnego z tytułu należności

głównej wynosiło 659 807,53 zł, z tytułu odsetek – 53 228,58 zł i z tytułu prowizji –

20 zł.

Postanowieniem z dnia 4 listopada 2002 r. Sąd Rejonowy w B. nadał

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzulę wykonalności.

Pismem z dnia 17 marca 2008 r. powód zwrócił się do pozwanego

o wyznaczenie spotkania w celu omówienia spłaty pożyczki. Obiecywał,

że wywiąże się ze zobowiązania. Do długu zobowiązała się przystąpić żona

powoda R. J. Strony prowadziły rozmowy w celu restrukturyzacji zadłużenia przez

6

umorzenie części kapitału i odsetek oraz ustalenia zasad spłaty pożyczki. W dniu

27 kwietnia 2008 r. powód złożył wniosek o zawarcie umowy restrukturyzacyjnej.

Wniosek taki złożyła także jego żona. Do zawarcia umowy restrukturyzacyjnej

jednak nie doszło.

Sąd pierwszej instancji podzielił zarzut powoda, że pozwany nienależycie

wykonał umowę pożyczki w zakresie przelewu 320 000 zł na rzecz „P.” SA. Powód

złożył polecenie przelewu tej kwoty na rachunek wskazanej spółki. Nie wiadomo

jednak, na jakiej podstawie pozwany wskazał w tytule tego przelewu, że wpłata

dotyczy zakupu tartaku przez E. R. Złożona przez powoda dyspozycja przelewu nie

zawierała takiego oznaczenia tytułu przelewu. Pozwany nie wykazał, aby przelana

kwota 320 000 zł miała służyć zaspokojeniu przez powoda zobowiązania E. R. z

tytułu ceny zakupu tartaku. Zdaniem Sądu wskazanie w tytule przelewu E. R.

stanowi, wobec nieprzedstawienia dokumentu potwierdzającego taką dyspozycję

powoda, nienależyte wykonanie przez pozwanego umowy pożyczki i oznacza, że

powód nie otrzymał wskazanej w umowie kwoty 588.000 zł w całości.

Pozwany nie wykazał także, w jaki sposób wyliczył wskazane w bankowym

tytule wykonawczym kwoty z tytułu należności głównej i odsetek. Nie wiadomo, czy

objęta bankowym tytułem wykonawczym należność uwzględnia wpłaty dokonane

do dnia wystawienia bankowego tytułu wykonawczego.

W ocenie Sądu Okręgowego umowa pożyczki nie została wypowiedziana

przez bank skutecznie. Zgodnie z paragrafem 14.1 umowy pożyczkodawca mógł

wypowiedzieć umowę po bezskutecznym upływie terminu do spłaty zadłużenia

wyznaczonego w piśmie przewidzianym w paragrafie 13.4 umowy. Powód przyznał,

że otrzymał wypowiedzenie, zaprzeczył jednak temu, aby otrzymał poprzedzające

je wezwania do zapłaty. Podpis na dowodach ich doręczenia - co wynika z opinii

grafologicznej - nie został złożony przez powoda. Pozwany nie dopełnił zatem

przewidzianego w umowie obowiązku stanowiącego przesłankę skutecznego

wypowiedzenia umowy. Ponadto ze względu na wskazywane w upomnieniach

zadłużenie, niższe niż jedna rata spłaty pożyczki, wypowiedzenie umowy z powodu

takiego zadłużenia należało uznać za sprzeczne z art. 5 k.c.

7

Sąd nie podzielił zarzut pozwanego, że doszło od uznania długu przez

powoda na skutek złożenia wniosku o zawarcie umowy restrukturyzacyjnej.

Uznanie niewłaściwe może wywołać jedynie taki skutek, jaki wynika z przepisu

prawa np. przerwanie biegu przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.), nie pozbawia

natomiast dłużnika możliwości kwestionowania powstania długu.

Zdaniem Sądu Okręgowego powód wykazał, że nie jest zobowiązany wobec

pozwanego do świadczenia objętego bankowym tytułem egzekucyjnym, została

zatem spełniona przewidziana w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. przesłanka pozbawienia

tytułu wykonawczego wykonalności.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu za obie instancje.

Sąd odwoławczy uznał, że wskazane w bankowym tytule wykonawczym

zadłużenie powoda wobec pozwanego zostało ustalone prawidłowo zarówno co do

należności głównej, jak i odsetek. Nie podzielił stanowiska Sąd Okręgowego,

że sporna dyspozycja przelewu 320 000 zł została zrealizowana nienależycie.

Okoliczność, że w treści przelewu na rzecz „P.” SA znalazła się błędna adnotacja

„zapłata za tartak – E. R.” nie ma wpływu na ocenę kwestii ważności umowy

pożyczki. Powód zadysponował udzielną pożyczką i upoważnił pozwaną do

przekazania 320.000 zł na konto „P.” SA. Konkluzja Sądu Okręgowego – zdaniem

Sądu odwoławczego – pozostaje w oczywistej sprzeczności zarówno z treścią

umowy pożyczki, jak i treścią dyspozycji złożonej przez powoda, zasadami

doświadczenia życiowego oraz zasadami współżycia społecznego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego umowa pożyczki została skutecznie

wypowiedziana. Okoliczność, że wysłane przez pozwanego do powoda wezwania

z dnia 2 sierpnia 2001 i z dnia 10 września 2001 r. nie zostały przez niego

odebrane, tylko przez osobę, która podpisała się jego imieniem i nazwiskiem, nie

uzasadnia wniosku, że pozwana nie dopełniła obowiązku poprzedzenia

wypowiedzenia wezwaniem do zapłaty długu. Wezwania zostały bowiem odebrane

pod wskazanym przez powoda adresem do doręczeń. Podrobiony podpis adresata

na potwierdzeniach odbioru wezwań nie oznacza, że powód został pozbawiony

możności zapoznania się z ich treścią. Sąd odwoławczy nie dopatrzył się także

8

podstaw do uznania, że wypowiedzenie umowy zostało dokonane z naruszeniem

art. 5 k.c.

W ocenie Sądu drugiej instancji wniosek powoda o zawarcie umowy

restrukturyzacyjnej daje podstawę do stwierdzenia, że powód uznał dług w drodze

uznania niewłaściwego.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 720 § 1 k.c. w związku z art. 140 i art. 155 § 2 k.c., art. 720

w związku z art. 452 k.c., art. 720 w związku z art. 354 § 1 k.c., art. 720 § 1

w związku z art. 355 k.c., art. 472 k.c., art. 65 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

prawo bankowe, w brzmieniu pierwotnym (Dz. U. Nr 140, poz. 939 – dalej: „prawo

bankowe”), art. 2 ust. 1 pkt 3, art. 21 ust. 1, art. 22 ust.1 ustawy z dnia 20 września

1994 r., o rachunkowości (Dz. U. Nr 118, poz. 754), § 11 ust. 4 i 6 uchwały nr 1/98

Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 3 czerwca 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad rachunkowości banków i sporządzania informacji dodatkowej 9 (Dz. Urz.

NBP z 1998, nr 14, poz. 27), zinterpretowanej pismem Generalnego Inspektora

Nadzoru Bankowego z dnia 2 września 2000 r., nr NB/BPN/III/459/00 (Glosa

2000/12/40), art. 64 prawa bankowego w związku z art. 234 k.p.c., art. 245, art. 328

§ 2 k.p.c., 328 § 2 w związku z art. 229 k.p.c., art. 61 w związku z § 12 pkt 16, § 9,

§ 10, § 40 ust. 2 i § 48 rozporządzenia Ministra Łączności z dnia 15 marca 1996 r.

w sprawie warunków korzystania z usług pocztowych o charakterze powszechnym

(Dz. U. Nr 40, poz. 173) i art. 60 k.c. w związku z art. 82 k.c. Powołując się na te

podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd pierwszej i drugiej instancji odmiennie oceniły kwestię wykazania przez

pozwaną objętej tytułem wykonawczym kwoty należności głównej i odsetek. Sąd

Okręgowy uznał, że nie można ich jednoznacznie zweryfikować na podstawie

zebranego w sprawie materiału. Sąd odwoławczy przyjął natomiast, że objęte

tytułem wykonawczym kwoty, zarówno z tytułu należności głównej, jak z tytułu

odsetek, zostały ustalone prawidłowo. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

stwierdził, że należność główna stanowi równowartość sumy zadłużenia z tytułu

9

kapitału w wysokości 160.026,37 euro i kapitału zapadłego w wysokości 2.487,80

euro, co daje, po przeliczeniu kapitału według kursu euro do złotego (1euro = 4,06

zł) w dniu wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego (29 lipca 2002 r.),

wskazaną w tytule wykonawczym kwotę 659.807,53 zł.; stwierdził również,

że należy uznać za prawidłowo ustaloną kwotę odsetek w wysokości 53.228,58 zł,

stanowiącą równowartość 13.110 euro w dniu wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego.

Kwestionując stanowisko Sądu odwoławczego dotyczące kwestii wykazania

przez pozwaną wskazanych w tytule wykonawczym kwoty należności głównej

i odsetek, skarżący zarzucił, że nie poddaje się ono weryfikacji ze względu na

wady uzasadnienia. Sąd z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. nie wskazał bowiem

dowodu, na którym oparł ustalenie kursu euro w stosunku do złotówki,

stanowiącego podstawę oceny prawidłowości ustalenia wyrażonych w tytule

wykonawczym w złotówkach należności z tytułu kapitału i odsetek, nie wyjaśnił też,

dlaczego za podstawą ustalenia tych należności przyjął kurs euro z dnia

wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego.

Treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie pozwala odeprzeć

przytoczonego zarzut skarżącego. Wydając diametralnie odmienne reformatoryjne

orzeczenie, Sąd odwoławczy nie wskazał bowiem nie tylko dowodu, na którym

oparł ustalenie kursu euro w stosunku do złotówki, ale także nie wyjaśnił, dlaczego

przyjął wartość tego kursu z dnia wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego.

Rację ma skarżący, że wskazana wada podstawy faktycznej uzasadnienia ma

istotne znaczenie dla oceny zasadności zaskarżonego wyroku, albowiem

uniemożliwia ocenę prawidłowości ustalenia wysokości objętych tytułem

wykonawczym należności. Weryfikację wyroku w tym zakresie uniemożliwia także

niewyjaśnienie w motywach zaskarżonego wyroku przyczyny przyjęcia wartości

kursu euro z dnia wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego; stanowisko to

budzi wątpliwości wobec dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, z których

wynika – co zarzucił skarżący – iż zgodnie z zawartą przez strony umową

pożyczkodawca każdą ratę pożyczki, wyrażoną w euro, płacił w złotówkach, po

przeliczeniu według średniego kursu euro, ogłoszonego w tabeli kursów

Narodowego Banku Polskiego, w dniu spłaty danej raty. Zarzut wydania

10

zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c., w zakresie wyżej

omówionym, należało zatem uznać za uzasadniony.

Sądy zgodnie uznały, że strony zawarły umowę pożyczki. Jej treść określają

postanowienia umowy i przepisy kodeksu cywilnego. Ustawa dnia 29 kwietnia

1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst z 2015 r., poz. 128 – dalej: „prawo

bankowe”), nie zawiera szczegółowych, w przeciwieństwie do umowy kredytu,

regulacji dotyczących pożyczki pieniężnej, co jest rezultatem odrębnego

uregulowania umowy pożyczki w kodeksie cywilnym, wskazuje jedynie przepisy

regulujące umowę kredytu znajdujące odpowiednie zastosowanie do pożyczki

pieniężnej udzielonej przez bank (art. 78 prawa bankowego).

Zgodnie z art. 720 § 1 k.c. pożyczka jest umową, na podstawie której dający

pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość

pieniędzy albo rzeczy oznaczonej tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się

zwrócić taką samą ilość pieniędzy albo taką samą ilość rzeczy tego samego

gatunku i tej samej jakości. Umowa pożyczki zobowiązuje pożyczkodawcę do

przeniesienia przedmiotu pożyczki na własność pożyczkobiorcy, ale własności tej

jeszcze nie przenosi. Samo wydanie przedmiotu pożyczki, jeżeli umowa nic innego

nie stanowi, może nastąpić w dowolny sposób, pożyczkobiorca powinien jednak

uzyskać możność swobodnego dysponowania przedmiotem pożyczki. Do

przeniesienia własności pieniędzy i rzeczy stanowiących przedmiot pożyczki mają

zastosowanie ogólne zasady przenoszenia własności, zwłaszcza reguła wyrażona

w art. 155 § 2 k.c.

Przyjmując, że umowa pożyczki w spornym zakresie (co do kwoty 320.000 zł)

została wykonana należycie, Sąd nie rozważył, co trafnie zarzucił skarżący, czy

pożyczkodawca dopełnił wymagań niezbędnych do wywołania przewidzianych

w umowie pożyczki skutków w sferze prawa rzeczowego. Nie wiadomo, w jaki

sposób pożyczkodawca wydał pożyczkobiorcy stanowiącą przedmiot spornej

pożyczki sumę pieniężną i na jakiej podstawie Sąd uznał, że wydanie jej dało

pożyczkobiorcy możliwość swobodnego dysponowania nią. W tej sytuacji nie

można odeprzeć także zarzutu skarżącego, że zaskarżony wyrok został wydany

z naruszeniem art. 720 § 1 w związku z art. 155 § 2 k.c.

11

Kwestionując stanowisko Sądu odwoławczego, że złożone przez powoda

w dniu 24 kwietnia 2001 r. polecenie przelewu kwoty 320.000 zł zostało

następnego dnia prawidłowo przez pozwaną wykonane, skarżący trafnie zarzucił,

iż jest ono oparte na niedostatecznie pogłębionej ocenie prawnej

Nie uwzględnia ono bowiem przepisów, w wersji obowiązującej w chwili

wykonania złożonego przez skarżącego polecenia przelewu z dnia 24 kwietnia

2001 r., dotyczących rachunkowości banków, zawartych w ustawie z dnia

29 kwietnia 1994 r. o rachunkowości (jedn. tekst z 2013 r., poz. 330 ze zm. – dalej:

„ustawa o rachunkowości”) i w wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 pkt 1 ustawy

o rachunkowości uchwale nr 1/98 Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 3 marca

1998 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości banków i sporządzania

informacji dodatkowej (Dz. Urz. Narodowego Banku Polskiego, Nr 14, poz. 27 –

dalej: „uchwała nr 1/98”).

Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy o rachunkowości przepisy tej ustawy

stosuje się do mających siedzibę lub miejsce sprawowania zarządu na terytorium

Rzeczypospolitej jednostek organizacyjnych działających na podstawie prawa

bankowego, bez względu na wielkość przychodów. Określana w art. 21 ust. 1

ustawy o rachunkowości treść, jaką co najmniej powinien zawierać dowód księgowy,

obejmuje m.in. opis operacji. Dowody księgowe – według art. 22 ust. 1 ustawy

o rachunkowości – powinny być rzetelne, to jest zgodne z rzeczywistym

przebiegiem operacji gospodarczej, którą dokumentują, kompletne, zawierające co

najmniej dane określone w art. 21 ustawy o rachunkowości. Art. 81 ust. 1 pkt 1

ustawy o rachunkowości, w wersji obowiązującej do dnia 1 stycznia 2002 r.

zobowiązywał Komisję Nadzoru Bankowego do określenia w porozumieniu

z Ministrem Finansów szczególnych zasad rachunkowości banków, sporządzania

informacji dodatkowej oraz skonsolidowanych sprawozdań finansowych banków.

Wydana na podstawie przytoczonego wyżej przepisu ustawy

o rachunkowości uchwała nr 1/98 stanowi, że dowodem księgowym stanowiącym

postawę ewidencji operacji bankowej jest m.in. dyspozycja wystawiona przez

klienta banku (§ 10 ust. 1). Zgodnie z § 11 ust. 4 uchwały nr 1/98 jednostkowe

dowody księgowe, o których mowa w ust. 1 (w jego punkcie 1a zostało wymienione

12

polecenie przelewu), przed wysłaniem do innego banku są opatrywane odbitką

stempla dziennego na dowód zakwalifikowania ich do wymiany.

W piśmie nr NB/BPN/III/459/00 Generalnego Inspektora Nadzoru

Bankowego z dnia 2 września 2000 r. (Glosa 2000/12/40) skierowanym do

wszystkich prezesów banków – w związku z dotyczącymi realizacji zleceń

płatniczych nieprawidłowościami, polegającymi na niewskazywaniu w dowodach

księgowych stanowiących podstawę przelewu środków pieniężnych informacji

o dłużniku regulującym zobowiązanie i rodzaju regulowanego zobowiązania –

wskazano, że przesyłane do innego baku zlecenie płatnicze powinny zawierać

wszystkie elementy oryginalnego zlecenia złożonego przez klienta z wyłączeniem

jego podpisu. Podkreślono, że bank ma obowiązek zagwarantować rzetelność

wykonania dyspozycji klientów, z poszanowaniem obowiązujących przepisów

i wewnętrznych regulaminów (np. regulaminu zapewniającego prawidłowy obieg

i kontrolę dowodów księgowych).

Ocena Sądu odwoławczego dotycząca prawidłowości realizacji polecenia

przelewu kwoty 320 000 zł i jej wpływu na wykonanie umowy pożyczki w spornym

zakresie, dokonana z pominięciem przepisów dotyczących rachunkowości banków,

nie pozwala odeprzeć zarzutu skarżącego, że zaskarżony wyrok został

z naruszeniem tych przepisów prawa. Rację ma Sąd, że wykonane przez pozwaną

zlecenie płatnicze, nieodpowiadające oryginalnemu zleceniu przelewu złożonemu

przez skarżącego, nie spowodowało nieważności umowy pożyczki. Nie zwalnia to

jednak Sądu od obowiązku dokonania właściwej oceny, czy umowa pożyczki

w spornym zakresie została należycie wykonana. Na skutek zrealizowania przez

pozwany bank zlecenia przelewu kwoty 320.000 zł, ze wskazaniem – jak wynika

z ustaleń faktycznych – niepochodzącego od pożyczkobiorcy opisu operacji (tytułu

przelania oznaczonej sumy pieniędzy), doszło bowiem do zaspokojenia

z udzielonej pożyczki, wbrew treści oryginalnego zlecenia przelewu, cudzego

zobowiązania (zapłaty ceny za tartak kupiony przez E. R.), a nie zobowiązania

pożyczkobiorcy.

Budzi także wątpliwości stanowisko Sądu odwoławczego, że zawarta przez

strony umowa pożyczki została skutecznie wypowiedziana przez pożyczkodawcę

13

z powodu niespłacenia przez pożyczkobiorcę w rozumieniu umowy zadłużenia

przeterminowanego. Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, stanowiących

podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że pożyczkodawca pięć razy wzywał

pożyczkobiorcę do spłaty zadłużenia przeterminowanego w oznaczonym terminie.

Ustalono jednak, że odbioru wezwań z dnia 2 sierpnia 2001 r. i z dnia 10 września

2001 r. nie potwierdził adresat, a osoba niezidentyfikowana, która podpisała się

jego imieniem i nazwiskiem. Z podstawy faktycznej rozstrzygnięcia nie wynika zaś,

aby odbiór pozostałych wezwań został potwierdzony przez adresata. W tej sytuacji

nie wiadomo, na czym Sąd oparł przekonanie, że wezwania zostały skutecznie

doręczone pod wskazanym przez powoda adresem i że powód miał - choć

zaprzeczył on temu - możliwość zapoznania się z ich treścią. W tej sytuacji nie

można odeprzeć zarzutu skarżącego, że zaskarżony wyrok został wydany również

z naruszeniem art. 61 § 1 k.c.

Pogłębionej oceny wymaga stanowisko Sądu, że powód, składając wniosek

restrukturyzacyjny z dnia 27 kwietnia 2008 r., uznał dług wobec pozwanej

w drodze tzw. uznania niewłaściwego. Ta forma uznania jest oświadczeniem

wiedzy, którego skuteczność zależy od dokonania go dobrowolnie i z należytym

rozeznaniem. Przypisując powodowi uznanie niewłaściwe długu, Sąd nie rozważył

jednak, co trafnie zarzucono w skardze kasacyjnych, czy zostały spełnione

wymagania, mając na względzie np. okoliczności towarzyszące składaniu wniosku

restrukturyzacyjnego (cel wniosku, prowadzona przeciwko powodowi egzekucja),

skuteczności uznania niewłaściwego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).