V CSK 479/14

Sygn. akt V CSK 479/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Anna Kozłowska

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko I. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód domagał się zasądzenia 80 000 zł odszkodowania z ustawowymi

odsetkami tytułem naprawienia części szkody wyrządzonej mu wydaniem przez

pozwaną wadliwej opinii w postępowaniu sądowym.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo i

orzekł o kosztach procesu. Apelację od tego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 13 listopada 2013 r. i orzekł o kosztach postępowania

odwoławczego.

Sąd Apelacyjny wskazał, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, następującą podstawę faktyczną rozstrzygnięcia.

W marcu 1996 r. powód i „B.” SA w R. zwarli umowę o roboty budowlane, w

której „B.” zobowiązał się wykonać remont kapitalny kamienicy położonej w R. przy

ulicy S. […]. Remont ten był kontynuowany - wobec istotnej zmiany przedmiotu

pierwotnej umowy - na postawie umowy z dnia 30 maja 1997 r. i został zakończony

we wrześniu 1998 r. Inwestor odmówił jednak wykonawcy zapłaty wynagrodzenia

za remont kamienicy, ponieważ uznał, że został on nienależycie wykonany.

Między stronami wymienionej umowy doszło do procesu, który toczył się

w Sądzie Okręgowym w G. pod sygnaturą akt .../01. Wykonawca domagał się w

nim od inwestora zasądzenia wynagrodzenia za remont kamienicy. Inwestor w

odpowiedzi na pozew wniósł powództwo wzajemne o zasądzenie 176 650 zł (na tę

kwotę składały się kara umowna w wysokości 26 650 zł i 150 000 zł zapłacone

„awansem” za roboty budowlane). Inwestor zarzucił w tym procesie wykonawcy

wadliwe wykonanie stropu na pierwszym piętrze, pokrycia dachowego, przyłącza

kanalizacyjnego, montażu kotłów, stropodachu i więźby dachowej, uzasadniające -

jego zdaniem - odmowę odbioru robót. Sąd dopuścił w sprawie dowód z opinii

biegłego z zakresu budownictwa na okoliczność, czy roboty zostały wykonane

zgodnie z projektem i ze sztuką budowlaną, biegły miał też ustalić wady

uniemożliwiające korzystanie z budynku i wartość wykonanych robót.

3

Sporządzenie opinii Sąd zlecił pozwanej w niniejszej sprawie biegłej sądowej inż. I.

K.

W opinii sporządzonej w styczniu 2002 r. biegła m.in. stwierdziła, że budynek

został wykonany zgodnie z projektem i sztuką budowlaną, z tym że odstąpiono

od projektu w zakresie dotyczącym zmiany stropu nad salą taneczną; nie była

jednak w stanie stwierdzić, kto podjął decyzję o odstąpieniu od projektu, ponieważ

nie było dokumentów, w tym dziennika budowy.

Wyrokiem z dnia 31 grudnia 2000 r., wydanym w sprawie …/01, Sąd

Okręgowy zasądził od J. S. na rzez B. 388 532,70 zł z ustawowymi odsetkami,

oddalił w pozostałej części powództwo główne i w całości powództwo wzajemne.

Apelację od tego wyroku, wniesioną przez J. S., Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z

dnia 19 marca 2001 r.

We wrześniu 2003 r. J. S. zlecił sporządzenie opinii techniczno-budowlanej

rzeczoznawcy mgr inż. R. K., który wskazał takie wady budynku, jak liczne

zarysowania i spękania tynków ścian, odpadanie tynku, spękania tynków

podokiennych, nieszczelność parapetów, wady w powłokach elewacji, uszkodzenia

okładziny schodów, płytek ceramicznych, nieprawidłowe ocieplenie dachu i stropu

drugiej kondygnacji, nieprawidłowe zainstalowanie drzwi wejściowych, nierówna i

spękana posadzka kotłowni, zawilgocenie ścian zewnętrznych piwnicy,

zarysowania na suficie podwieszanym w kuchni, niestaranne wykonanie balustrad

stalowych ganku, ubytki na suficie podwieszanym w sali bankietowej na drugiej

kondygnacji budynku, wykonanie stropu na drugiej kondygnacji budynku oficyny

niezgodnie z projektem technicznym.

Prezydent Miasta R. w decyzji z dnia 15 lutego 2008 r. stwierdził m.in., że

powód, odstępując od projektu, dopuścił się samowoli budowlanej.

W sierpniu 2006 r. powód zlecił wykonanie ekspertyzy budynku

rzeczoznawcy mgr inż. P. K., który stwierdził w budynku liczne wady i niedoróbki,

m.in. niewłaściwe zachowanie wewnętrznych powierzchni pomieszczeń

gospodarczych, kotłowni i korytarza, wykonanie niezgodnie z projektem klatki

schodowej, nieprawidłowy poziom podłogi pierwszego piętra, wykonanie niezgodnie

z projektem stropu pośredniego, wykonanie prymitywne podszycia windy na

4

parterze, brak gruntu pod posadzką windy, brak ław fundamentowych pod ścianą

zewnętrzną, przylegającą do szybu windy, zmniejszenie długości sali tanecznej,

niewykonanie nad salą taneczną stropu akermana.

W 2004 r. komornik wszczął na wniosek B. postępowanie egzekucyjne

przeciwko J. S. w celu wyegzekwowania należności zasądzonej wyrokiem

wydanym w sprawie …/01, m.in. z nieruchomości; w postępowaniu egzekucyjnym

uczestniczyli także inni wierzyciele. W dniu 11 lutego 2008 r. zostało wydane

postanowienie o przysądzeniu na rzecz licytanta własności nieruchomości.

Dnia 12 listopada 2010 r. powód wezwał pozwaną do zawarcia

w postępowaniu pojednawczym ugody na kwotę 898 983,52 zł tytułem

odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem przez pozwaną w

sprawie …/01 fałszywej opinii (niezgodnej z rzeczywistym stanem rzeczy).

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu apelującego, że Sąd pierwszej instancji

nie rozpoznał istoty sprawy. Przyjmując, że powód dochodził roszczenia na

podstawie art. 415 k.c., Sąd Okręgowy uznał bowiem, iż nie wykazał on

bezprawności działania pozwanej i jej winy, stanowiących niezbędne przesłanki

odpowiedzialności deliktowej. Nie znalazł podstaw do stwierdzenia, że wydana

przez pozwaną opinia została sporządzona w rozumieniu art. 282 § 1 k.p.c.

niesumiennie. Ponadto uznał, że dochodzone roszczenie uległo przedawnieniu na

skutek upływu przewidzianego w art. 442 k.c., który znajduje zastosowanie

w sprawie, trzyletniego terminu przedawnienia. Powód o szkodzie i osobie

obowiązanej do jej naprawienia wiedział bowiem w chwili wydania w sprawie …/01

wyroku przez sąd drugiej instancji, tj. w dnia 19 marca 2004 r., pozew został zaś

wniesiony po dniu 20 marca 2007 r.

Za nieuzasadniony został uznany zarzut apelacyjny wydania wyroku

z naruszeniem art. 217 k.p.c., polegającym na oddaleniu wniosku

o przeprowadzenie wskazanych dowodów osobowych i z prywatnych opinii

rzeczoznawców R. K. i P. K. Zdaniem Sądu przesłuchanie świadków na

okoliczność nienależytego wykonania remontu kamienicy było zbędne, gdyż powód

dochodzi roszczenia nie z tytułu odpowiedzialności wykonawcy za nienależyte

wykonanie remontu, a z tytułu odpowiedzialności pozwanej za nierzetelne

5

sporządzenie opinii. Z tych samych względów zbędny był w sprawie dowód z opinii

Instytutu Techniki Budowlanej w W. Sąd podkreślił, że prywatne opinie

rzeczoznawców nie stanowią w rozumieniu art. 278 k.p.c. dowodu w sprawie.

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się także wydania przez Sąd pierwszej instancji

wyroku z naruszeniem art. 415, art. 361 § 1 i art. 4421

k.c.

Zdaniem Sądu nie można pozwanej przypisać bezprawności działania.

Powód w sprawie …/01 zgłosił wady budynku polegające na niewykonaniu stropu

akermana na pierwszym piętrze, niewłaściwe wykonanie więźby dachowej

i stropodachu, wady przyłącza kanalizacyjnego i montażu kotłowni. Pozwana

w opinii stwierdziła m.in., że prace dotyczące montażu kotłów i przyłącza

kanalizacyjnego wykonała inna firma niż B., a zatem nie były one objęte umową o

roboty budowlane, podkreśliła, że niewykonanie stropu akermana, a zastąpienie go

wykonanymi w inny sposób stropodachem i więźbą dachową, było odstępstwem

od projektu budowlanego, z powodu braku odpowiednich dokumentów nie mogła

jednak ustalić, kto podjął decyzję o odstąpieniu od projektu, uznała jednakże, iż

zastosowane rozwiązanie, zamiast stropu akermana, jest zgodne ze sztuką

budowlaną. W opinii biegła stwierdziła również, że nie jest w stanie wskazać innych

wad budynku z powodu niedostarczenia odpowiedniej dokumentacji bądź

dostarczenia dokumentacji nieczytelnej, podkreśliła ponadto, że część robót uległa

zakryciu i nie można dokonać prac odkrywkowych bez naruszenia substancji

budynku.

W ocenie Sądu sporządzona przez biegłą opinia dotyczyła wad budynku

wskazanych przez inwestora. W chwili sporządzania opinii biegła nie widziała

o innych wadach budynku, ujawniły się one bowiem później. Nie można zatem

podzielić zarzutu apelującego, że biegła wydała fałszywą opinię; biegłej nie można

też przypisać naruszenia prawa, ustalonej praktyki czy zasad współżycia

społecznego. Zakres zleconej biegłej opinii wyznaczały wskazane przez inwestora

wady budynku. Sąd nie podzielił zapatrywania apelującego, że biegła ze względu

na stwierdzone przeszkody powinna odmówić sporządzenia opinii.

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się także podstaw do przypisania pozwanej

winny, zwłaszcza zarzuconej jej przez apelującego winny umyślnej.

6

Sąd odwoławczy podzielił też stanowisko Sądu Okręgowego, że dochodzone

roszczenie uległo przedawnieniu na skutek upływu przewidzianego w art. 442 § 1

k.c. trzyletniego terminu przedawnienia. Złożenie wniosku z dnia 12 listopada

2010 r. o zawezwanie pozwanej do próby ugodowej nie przerwało biegu

terminu przedawniania, ponieważ roszczenie było wówczas już przedawnione.

Zarzut apelującego, że początek biegu terminu przedawnienia należy liczyć od dnia

wydania postanowienia o przysądzeniu własności nieruchomości powoda na rzecz

licytanta, Sąd uznał za nieuzasadniony ze względu na art. 361 k.c. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego nie znajduje w sprawie zastosowania art. 4421

§ 2 k.c., pozwanej

nie można bowiem przypisać zbrodni lub występku.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 415 k.c. w związku z 232 k.p.c., art. 382 w związku z art.

328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 415 k.c. w związku z art. 282 i k.p.c. i art. 233 § 4

i art. 271 § 1 k.k., art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 w związku z art. 217 i art. 227 k.p.c.,

art. 378 i art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 4421

§ 2

k.c. w związku z art. 233 § 1 i art. 271 § 1 k.k. Powołując się na te podstawy,

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód dochodzi od pozwanej na podstawie art. 415 k.c. części

odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem przez pozwaną - jego zdaniem

- fałszywej, tj. niezgodnej z rzeczywistym stanem rzeczy, opinii sądowej.

W piśmiennictwie przyjmuje się, że biegły sądowy możne ponosić

odpowiedzialność deliktową wobec osób trzecich za szkodę spowodowaną

wydaniem nieprawdziwej (nierzetelnej) opinii w postępowaniu sądowym.

Jego odpowiedzialność jest niezależna od przewidzianej w art. 4171

§ 2 k.c.

odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę, którą spowodował prawomocny

wyrok, wydany z wykorzystaniem wadliwej opinii sądowej, uznany za niezgodny

z prawem.

Zgodnie z § 12 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia

2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz. U. Nr 15, poz. 133 dalej: „rozp. MS”)

7

biegłym może być ustanowiona osoba, która posiada teoretyczne i praktyczne

wiadomości specjalne w danej gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innej

umiejętności, dla której została ustanowiona, oraz daje rękojmię należytego

wykonywania obowiązków biegłego. Biegły sądowy przed objęciem funkcji

składa przyrzeczenie, że powierzone mu obowiązki będzie wykonywać z całą

sumiennością i bezstronnością (art. 282 k.p.c. i § 4 rozp. MS).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 12 czerwca 2008 r., K 50/05 (OTK-A

2008, nr 5, poz. 79), mając na względzie regulacje prawne dotyczące ustanowienia

biegłego sądowego, uznał, że biegły odpowiada osobiście za wykonane przez

siebie czynności, mimo że do wykonania ich zobowiązał go sąd. Sam fakt,

że wydanie opinii zleca sąd, nie oznacza, że on przejmuje odpowiedzialność wobec

osób trzecich. Sąd ponosi odpowiedzialność jedynie za własne orzeczenie, wydane

na podstawie zebranego w sprawie materiału, obejmującego także wydaną

w sprawie opinię. Sąd przeprowadza w sprawie dowód z opinii biegłego w celu

uzyskania niezbędnych do jej rozstrzygnięcia wiadomości specjalnych, oparta na

specjalistycznej wiedzy opinia - co podkreślono w przytoczonym wyroku - musi więc

być w pełni samodzielna. Na samodzielność opinii, wyrażającej poglądy biegłego

w kwestii stanowiącej jej przedmiot, nie ma wpływu okoliczność, że biegły

zobowiązany jest stosować się do wskazań sądu, np. co zakresu opinii. To, że

biegły sporządza opinię na podstawie materiału zebranego w sprawie, nie może

przesądzać o tym, że jest on niesamodzielny.

Argumentów przemawiających za osobistą odpowiedzialnością biegłego za

wydaną w postępowaniu sądowym opinię dostarczają także zawarte w kodeksie

karnym i w kodeksie spółek handlowych regulacje dotyczące odpowiedzialności

biegłego za sporządzone opinie.

Odpowiedzialność karną biegłego za przedstawienie mającej stanowić

dowód w postępowaniu sądowym fałszywej opinii przewiduje art. 233 § 4 k.k.

Regulacja ta nieznana przed wejściem w życie obecnie obowiązującego kodeksu

karnego została - jak podkreśla się w literaturze - wprowadzona z powodu

zdarzających się coraz częściej wypadków wydawania fałszywych opinii mających

służyć za dowód w postępowaniu sądowym. Przyjmuje się, że kwestia fałszywej

8

opinii występuje wówczas, gdy ocena wyrażona w opinii pozostaje w wyraźnej

sprzeczności z rzeczywistym stanem rzeczy, z aktualnym stanem wiedzy

w dziedzinie, której opina dotyczy, lub została oparta na wyraźnie błędnej metodzie

badawczej. Opina mija się z prawdą, jeżeli biegły podaje w niej nieprawdziwe fakty,

wyciąga z faktów wnioski wyraźnie niezgodne z kryteriami uznawanymi

za niewątpliwe w dziedzinie, której opinia dotyczy, lub nie zamiesza w opinii

istotnych wniosków wynikających z przeprowadzonych badań.

Odpowiedzialność cywilną biegłego za wydaną opinię przewidziano wprost

w przepisach kodeksu spółek handlowych. W wypadku łączenia lub podziału spółek

należy - zgodnie z art. 502 § 1 i art. 537 § 1 k.s.h. - poddać badaniu przez biegłego

plan połączenia lub podziału w zakresie poprawności i rzetelności. Biegłego

wyznacza w tym celu - na wspólny wniosek spółek podlegających łączeniu

albo uczestniczących w podziale - sąd rejestrowy (art. 502 § 2 i art. 537 § 2 k.s.h.).

Biegły odpowiada wobec łączących się spółek oraz ich wspólników lub

akcjonariuszy oraz wobec wspólników uczestniczących w podziale za szkody

wyrządzone z jego winy; w wypadku gdy biegłych jest kilku, ich odpowiedzialność

jest solidarna (art. 513 § 2 i art. 549 § 2 k.s.h.).

Wyrażone w piśmiennictwie i w przytoczonym wyroku Trybunału

Konstytucyjnego stanowisko, że biegły sądowy ponosi odpowiedzialność

wobec osób trzecich za szkodę wyrządzona wadliwą opinią - choć można spotkać

odmienne zapatrywanie - zasługuje na aprobatę; argumentów wspierających

je dostarcza także wykładnia systemowa. Trafnie zatem Sądy orzekające w sprawie

uznały, że nie ma przeszkód, aby pociągnąć biegłego do odpowiedzialności

deliktowej za szkodę wyrządzona wadliwą opinią.

Rajcę ma jednak skarżący, że dla oceny odpowiedzialności pozwanej

za szkodę wyrządzoną wydaną przez nią opinią sądową niezbędny jest pominięty

w sprawie zgłoszony przez niego wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii

instytutu na okoliczność zarzuconej opinii wady, polegającej na tym, że - zdaniem

kwestionującego opinię - nie odpowiadała ona rzeczywistemu stanowi rzeczy.

Ocena zasadności tego zarzutu, opartego na dwóch prywatnych opiniach

rzeczoznawców, wymaga bowiem wiadomości specjalnych. W takiej zaś sytuacji

9

sąd powinien, po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru,

zasięgnąć opinii biegłego (art. 278 § 1 k.p.c.). Zgodnie z ugruntowanym

orzecznictwem dowód z opinii biegłego, z tego powodu, że dostarcza sądowi

niezbędnych do rozstrzygnięcia wiadomości specjalnych, nie może być zastąpiony

innymi czynnościami dowodowymi (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

26 października 2011 r., III CSK 3/11, nie publ., i z dnia 7 marca 2013 r.,

II CSK 422/12, nie publ.). Przeciwko przeprowadzeniu pominiętego w sprawie

dowodu z opinii biegłego nie przemawia - wbrew stanowisku Sądu -

okoliczność, że zakwestionowana opinia sądowa była przedmiotem oceny

w sprawie, w której ją wydano, i została wykorzystana do rozstrzygnięcia

tej sprawy. Na odpowiedzialność biegłego nie ma wpływu prawidłowość

prawomocnego orzeczenia wydanego z wykorzystaniem zakwestionowanej opinii.

Prawomocny wyrok, a także dokonana w postępowaniu, w którym został on

wydany, ocena dowodu z podważanej opinii, nie ekskulpują biegłego.

Zarzut wydania zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 378 § 1, art. 217 i art.

227 k.p.c. należało zatem uznać za uzasadniony.

Za przedwczesną - z powodu nieprzeprowadzenia zgłoszonego przez

skarżącego dowodu z opinii biegłego - należało uznać ocenę zarzutów

naruszenia przepisów prawa materialnego. Nie ulega bowiem wątpliwości,

że pominięty dowód może dostarczyć istotnych okoliczności dla oceny

deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej, zwłaszcza co do

zakwestionowanej w skardze kasacyjnej oceny jej przesłanek w postaci

bezprawności i winy. Ze wskazanego powodu przedwczesna byłaby też

ocena dotycząca kwestii przedawnienia dochodzonego roszczenia na podstawie

art. 4421

§ 2 k.c.

Zgodnie z art. 4421

§ 2 k.c. jeżeli szkoda wynika ze zbrodni lub występku,

roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu

od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany

dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Dla ustalenia

zbrodni lub występku - jako przyczyny szkody - nie jest konieczne uprzednie

skazanie sprawcy. Sąd cywilny dokonuje w tym względzie własnych ustaleń

dotyczących podmiotowych i przedmiotowych znamion przestępstwa według zasad

10

prawa karnego. Zarzucona przez skarżącego wada wydanej przez pozwaną opinii,

stanowiąca, jego zdaniem, przyczynę szkody, może stanowić przestępstwo

przewidziane w art. 233 § 4 lub 271 § 1 k.k. Sąd odwoławczy - opierając się na

dotychczas zebranym materiale sprawy - wykluczył przypisanie pozwanej

popełniania tych przestępstw, nie dopatrzył się bowiem podstaw do stwierdzenia

bezprawności czynu i winy umyślnej. Ocena spornej kwestii przedawnienia

dochodzonego roszczenia na podstawie art. 4421

§ 2 k.c. wymaga jednak

uwzględnienia całego materiału sprawy; niezbędne będzie zatem ponowne jej

dokonanie po jego uzupełnieniu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).