II CNP 4/15

Sygn. akt II CNP 4/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 27 maja 2015 r.

skargi A. U.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w P. z dnia 14 stycznia 2014 r. wydanego w sprawie z

powództwa "T." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P.

przeciwko A. U.

o zapłatę,

oddala skargę, odstępując od zasądzenia na rzecz powoda

kosztów postępowania wywołanego skargą.

UZASADNIENIE

2

Spółka z o.o. „T.” w P. żądała zasądzenia od pozwanej A. U. kwoty 30 000

złotych z ustawowymi odsetkami od 20 lutego 2010 r., uzasadniając powództwo

zawarciem z pozwaną umowy franczyzowej i naruszeniem jej głównych warunków,

co spowodowało wypowiedzenie tej umowy w trybie natychmiastowym i obciążenie

pozwanej karami umownymi w wysokości żądanej pozwem. W toku postępowania

powódka ograniczyła pozew w zakresie odsetek, co spowodowało częściowe

umorzenie postępowania w tym zakresie oraz w pozostałym zakresie oddalenie

powództwa wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 7 sierpnia 2013 r. Oddalenie

powództwa nastąpiło ze względu na przedawnienie roszczeń o zapłatę kar

umownych, którego termin wynosił trzy lata a pozew został wniesiony dnia 26

lutego 2013 r., czyli już po upływie tego terminu; wniesienie pozwu w takiej sytuacji

nie mogło doprowadzić do przerwania biegu przedawnienia.

W wyniku apelacji powódki Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 14 stycznia

2014 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i zasądził żądaną kwotę wraz z

ustawowymi odsetkami od 1 kwietnia 2010 r. i kosztami postępowania. Zmianę

wyroku Sąd Okręgowy uzasadnił zakwestionowaniem stanowiska, że bieg terminu

przedawnienia rozpoczął się jeszcze przed 30 września 2009 r. Sąd powołał

odpowiednie postanowienia umowy franczyzowej uznając, że dopiero złożenie

oświadczenia przez franczyzodawcę o rozwiązaniu umowy skutkowało powstaniem

roszczenia o zapłatę kary umownej, a nie jego wymagalnością. Mając na uwadze

art. 455 k.c. bieg terminu przedawnienia roszczenia powódki nie mógł się więc

rozpocząć przed złożeniem pozwanej oświadczenia o rozwiązaniu umowy

franczyzowej, a oświadczenie to zostało zawarte w piśmie z dnia 19 lutego 2010 r.,

tego dnia wysłanym pocztą. Dodając do tego 14 dni wyznaczone pozwanej na

spełnienie świadczenia, bieg terminu przedawnienia zacząłby się najwcześniej

5 marca 2010 r., a zakończył 5 marca 2013 r. Według Sądu Okręgowego złożenie

pozwu 26 lutego 2013 r. nastąpiło z zachowaniem terminu.

W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w P. z dnia 14 stycznia 2014 r. pozwana zarzuciła

temu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 366 i art. 379 pkt 3

3

k.p.c. poprzez orzeczenie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 17 listopada 2011 r., w sprawie …/11. Naruszenie

prawa materialnego dotyczy art. 120 § 1 zdanie drugie k.c. przez błędną wykładnię.

Skarżąca wniosła o stwierdzenie niezgodności z prawem powołanego wyroku i

zasądzenie kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o jej

oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania wywołanych skargą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 4244

k.p.c. można wnieść skargę o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji (art. 4241

§ 1 k.p.c.),

jeżeli naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania spowodowały

niezgodność wyroku z prawem i przez jego wydanie stronie została wyrządzona

szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie

środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Przesłanki związane z treścią

powołanego przepisu in fine zostały spełnione, podobnie jak można stwierdzić

wyrządzenie szkody, chociaż kwota wyegzekwowana od skarżącej na podstawie

zaskarżonego wyroku wyniosła dotąd zaledwie około jednego tysiąca złotych.

Rozpoznając skargę w granicach zaskarżenia (art. 42410

zdanie pierwsze

k.p.c.) należy w pierwszej kolejności rozważyć znaczenie zarzutu naruszenia

przepisów postępowania przez wydanie zaskarżonego orzeczenia w sytuacji,

gdy sprawa o to samo roszczenie miała zostać prawomocnie rozstrzygnięta

wskazanym wyrokiem Sądu Apelacyjnego o sygn. akt …/11. Wyrok ten nie został

wprawdzie przywołany w dotychczasowym postępowaniu, jednak dotyczący go

zarzut wymaga rozpatrzenia ze względu na możliwą nieważność postępowania (art.

379 pkt 3 k.p.c.). Z jego uzasadnienia wynika, że na zabezpieczenie należności,

wynikających z umowy franczyzowej zawartej między pozwaną a firmą T. sp. z o.o.

w P. pozwana wystawiła weksel in blanco. Zgodnie z deklaracją wekslową weksel

ten można było wypełnić na kwotę wszystkich zobowiązań wystawcy wobec

posiadacza weksla wynikających z zawartej umowy, a posiadacz weksla był

uprawniony do opatrzenia go miejscem i terminem płatności według uznania T. sp.

z o.o. w P. oraz do wystąpienia o wydanie nakazu zapłaty. W wyniku umowy

powstało zobowiązanie pozwanej na sumę 98 284,40 złotych, na którą złożyła się,

4

między innymi kwota objęta notą księgową nr …/2010, dotyczącą należności,

objętej roszczeniem powódki w rozpoznawanej sprawie.

Występujący jako powód w sprawie …/11 G. P., dnia 5 marca 2010 r. zawarł

z T. sp. z o.o. w P. umowę powierniczego przelewu wierzytelności. Celem tej

umowy było wyegzekwowanie przez powoda kwot wynikających z umowy

należnych pozwanej w tamtym procesie firmie T. sp. z o.o. w P. Wykonując umowę

Spółka ta w drodze indosu przeniosła na zlecenie G. P. wymieniony wcześniej

weksel in blanco, który G. P. wypełnił i wezwał pozwaną w rozpoznawanej obecnie

sprawie A. U. do zapłaty przez wykupienie weksla. Gdy to nie nastąpiło, wystąpił z

powództwem na drogę sądową, uzyskując wyrokiem Sądu pierwszej instancji

nakaz zapłaty, który został następnie uchylony, a powództwo oddalone wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 17 listopada 2011 r., na który powołuje się pozwana w

rozpoznawanej obecnie skardze.

Skargę tę opiera jednak procesowo jedynie na podstawie art. 366 i art. 379

pkt 3 k.p.c., czyli na przepisach, z których art. 366 k.p.c. stanowi o wyroku

prawomocnym mającym powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku

z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między

tymi samymi stronami. Z punktu widzenia przesłanek nieważności postępowania

uzupełnienie stanowi art. 379 pkt 3 k.p.c., jeżeli miałaby miejsce res iudicata.

Skarżąca przywołała te przepisy i wskazany wyrok Sądu Apelacyjnego

uzasadniając podstawę do rozszerzonej prawomocności tego wyroku na

rozstrzygnięcie zapadłe w objętym skargą wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 14

stycznia 2014 r.

Zwrócić należy uwagę, że na gruncie art. 366 k.p.c. res iudicata zachodzi

w sytuacji, gdy kumulatywnie ma miejsce zarówno tożsamość stron występujących

w postępowaniu uprzednio zakończonym, jak i tożsamość podstawy sporu, czyli

tego, co faktycznie i prawnie stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2013 r., III CZP 67/13, OSNC 2014, nr 7-8,

poz. 73 oraz powołane w jej uzasadnieniu, idące w tym samym kierunku liczne

wcześniejsze orzeczenia Sądu Najwyższego). Orzeczenie na które powołuje się

skarżąca dotyczyło postępowania sądowego między innymi stronami, niż te,

5

które występują w zaskarżonym wyroku. Ponadto, przedmiotem sporu była inna,

wyższa kwota należności, a podstawą roszczenia dochodzonego przeciwko

skarżącej był weksel i roszczenie z weksla było przedmiotem oceny Sądów w obu

instancjach, zakończone oddaleniem powództwa G. P. Przyczyną oddalenia

powództwa, bez dokonywania analizy merytorycznej podnoszonych zarzutów były

wskazane w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 listopada 2011 r.,

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania i prawa

materialnego oraz stwierdzenie nie przedłożenia przez powoda oryginałów

dokumentów będących podstawą roszczenia.

Zasadnicza przyczyna nieuznania res iudicata w rozpoznawanej sprawie tkwi

w istocie umowy powierniczego przelewu wierzytelności zawartej między powódką

a G. P. Zgodnie z konstrukcją prawną przelewu dokonanego powierniczo,

uprawniony z takiego przelewu egzekwuje wierzytelność od dłużnika, a następnie

uzyskaną kwotę wydaje zlecającemu, jako powierzającemu po odliczeniu

umówionej prowizji lub rozliczając swoją należność odrębnie. Zlecający, którym w

rozpoznawanej sprawie był powód musi jednak dochodzoną kwotę otrzymać, jeśli

zaś jej nie otrzyma, to nie można mówić o umorzeniu zobowiązania i o domaganiu

się świadczenia po raz drugi od pozwanej. Jak wynika z ustaleń i z motywów

oddalenia powództwa wobec pozwanej, z jej majątku nie wypłynęła kwota

należności dochodzona wcześniej w niniejszej sprawie wskutek wykonania

przelewu i wyegzekwowania świadczenia. W razie umowy powierniczego przelewu

wierzytelności i nie otrzymania przez cedenta kwoty należnego mu świadczenia,

wydanie wyroku sądowego rozstrzygającego spór pomiędzy cesjonariuszem

a dłużnikiem o wierzytelność będącą przedmiotem przelewu nie powoduje z braku

przesłanek powstania skutków powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.),

uniemożliwiających wniesienie powództwa o spełnienie świadczenia na rzecz

cedenta przez pierwotnego dłużnika.

Oprócz więc poprzednio wskazanych okoliczności także te, wynikające

z niewykonania umowy powierniczego przelewu wierzytelności, stanowią o braku

powagi rzeczy osądzonej w stosunku do roszczenia dochodzonego przez

powodową Spółkę od pozwanej. Skarżąca wskazując za podstawę naruszenia

prawa art. 366 k.p.c. nie podniosła zarzutu opartego na art. 365 § 1 k.p.c.,

6

dotyczącym związania sądów i innych organów prawomocnym orzeczeniem,

co mogłoby być przedmiotem rozważenia w związku z wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 17 listopada 2011 r., jednak Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem tylko w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw (art. 42410

k.p.c.).

W sprawie nie można zatem uznać za wykazane naruszenie przepisów

prawa przez wyrok, którego dotyczy skarga w sposób, o którym stanowi art. 4244

w związku z art. 4241

§ 1 k.p.c.

Podobny wniosek powstaje po analizie zarzutu naruszenia przez zaskarżony

wyrok art. 120 § 1 zdanie drugie k.c. Sąd drugiej instancji, z powołaniem się

na utrwalony pogląd orzecznictwa w tym względzie przekonująco uzasadnił

stanowisko odnośnie do początku biegu terminu przedawnienia w rozpoznawanej

sprawie (art. 120 § 1 zdanie drugie w związku z art. 455 k.c.), jako daty złożenia

przez powódkę oświadczenia wobec pozwanej o rozwiązaniu umowy franczyzowej

bez wypowiedzenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r.,

II CSK 126/13, nie publ.; z dnia 16 maja 2013 r., V CSK 277/12, nie publ.

i z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 282/10, nie publ.). Uwzględniając

postanowienia umowy stron nie można było podnosić zarzutu o dowolnym terminie

wypowiedzenia umowy przez powódkę, co miałoby być podstawą nadużycia,

gdyż w rozpoznawanej sprawie strony, zgodnie z umową prowadziły negocjacje,

których niepowodzenie po kilku miesiącach skutkowało złożeniem przez powoda

oświadczenia o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia. Uzasadnienie skargi w tej

części stanowi polemikę skarżącej z ustaleniami i ocenami dokonanymi przez Sąd

drugiej instancji.

Mając to na uwadze należało na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c. oddalić

skargę, odstępując od zasądzenia kosztów od skarżącej na rzecz powódki na

podstawie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art. 39821

i art. 42412

k.p.c.

7