II CSK 412/14

Sygn. akt II CSK 412/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości F.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej w W.

przeciwko M. Ż.

o zapłatę 74.969,17 zł ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 30 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania wraz z

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Ł. oddalił apelację

pozwanego M. Ż. od wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 4 lutego 2013 r., mocą

którego zasądzona została od pozwanego na rzecz powoda Syndyka Masy

Upadłości „F.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej w

W. kwota 74 969,17 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.

W sprawie ustalono, że pozwany w ramach własnej firmy świadczył na rzecz

powódki, jeszcze przed ogłoszeniem upadłości Spółki, usługi w zakresie załadunku

i rozładunku samochodów i wystawił powodowi w okresie od 31sierpnia do

3 października 2009 r. trzy faktury VAT na łączną kwotę 119 805,40 złotych.

Dnia 3 listopada 2009 r. ogłoszona została upadłość Spółki „F.” z możliwością

zawarcia układu, z ustanowieniem zarządu własnego upadłego nad całym

majątkiem. Wykonując zobowiązania wynikające ze wskazanych faktur upadły

wpłacił na rachunek pozwanego, w okresie od 4 listopada do 18 grudnia 2009 r.,

łącznie 74 969,17 złotych. Dnia 29 kwietnia 2011 r. zmieniony został sposób

upadłości Spółki z układowej na likwidacyjną i wyznaczony został syndyk masy

upadłości. Pismem z dnia 6 lutego 2012 r. wezwał on pozwanego do zwrotu całej

otrzymanej kwoty, jako wierzytelności powstałej wprawdzie przed ogłoszeniem

upadłości, ale objętej układem z mocy prawa, a zatem i bezwzględnym zakazem

spełniania świadczeń z takich wierzytelności jak pozwanego.

Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo i poza powołaniem art. 87 p.u.n. oparł

się także na art. 410 § 2 k.c., uznając, że odpadła podstawa prawna świadczenia

upadłego na rzecz pozwanego (condictio causa finita) i ciąży na nim obowiązek

zwrotu uzyskanego świadczenia do masy upadłości. Sąd drugiej instancji podzielił

ustalenia faktyczne i ocenę prawną zaskarżonego wyroku, z tym jednak, że za

podstawę obowiązku zwrotu świadczenia przez pozwanego przyjął brak

zobowiązania upadłego wobec pozwanego w chwili spełniania świadczenia (art.

410 § 2 k.c. - condictio indebiti).

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie

prawa materialnego, tj. art. 87 p.u.n. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że z chwilą

3

ogłoszenia upadłości upadły przestaje być zobowiązany na rzecz wierzyciela

w dotychczasowy sposób; art. 410 § 2 w związku z art. 405 k.c. przez błędną

wykładnię i przyjęcie, że otrzymane w dobrej wierze przez wierzyciela świadczenie

upadłego naruszającego art. 87 p.u.n. jest świadczeniem nienależnym; art. 411 pkt

1 k.c. przez niezastosowanie w sytuacji, gdy upadły wiedział lub powinien wiedzieć

o zakazie spełniania świadczeń z wierzytelności objętych z mocy prawa układem,

a przez to, że nie miał obowiązku ich spełniania; art. 5 k.c. przez niezastosowanie

i założenie niestosowania konstrukcji nadużycia prawa do tego typu sytuacji, jak

rozpoznawana sprawa. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i oddalenie powództwa z zasądzeniem kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 87 p.u.n., będącym przepisem bezwzględnie obowiązującym,

od dnia ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu do dnia

uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzenie układu albo o umorzeniu

postępowania, upadły albo zarządca nie mogą spełniać świadczeń wynikających

z wierzytelności, które z mocy prawa są objęte układem. W niniejszej sprawie

zarząd został pozostawiony upadłemu, który według powołanego przepisu

pozbawiony został podstawy prawnej do spełnienia świadczenia na rzecz

wierzyciela, począwszy od dnia ogłoszenia upadłości, a więc od 3 listopada 2009 r.

Wierzytelność pozwanego wynikała z ważnej umowy zawartej z powodem, zanim

jeszcze popadł w upadłość układową i była ekwiwalentem za usługi wcześniej

wykonane przez pozwanego. Świadczenie to pozwany otrzymał od upadłego już po

ogłoszeniu upadłości, w okresie od 4 listopada do 18 grudnia 2009 r. Nastąpiło to

zatem w czasie, w którym upadły nie miał już prawa świadczyć, gdyż stosownie do

art. 272 p.u.n. wierzytelność pozwanego została z dniem 3 listopada 2009 r. objęta

układem. Z tego wynika, że wobec jednoznacznego brzmienia powołanych

przepisów p.u.n., mających charakter iuris cogentis upadły nie miał podstawy

prawnej świadczenia w chwili jego dokonania, gdyż podstawa ta, z zastosowaniem

art. 410 § 2 k.c. odpadła (conditio causa finita) z chwilą ogłoszenia upadłości „F.”

Sp. z o.o., a świadczenie stało się nienależne.

4

Jak przekonująco wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia

18 lipca 2014 r. w sprawie sygn. akt IV CSK 684/13 (nie publ.), w której występował

ten sam powód, co w niniejszej sprawie a spór dotyczył podobnego, ale nie

tożsamego zagadnienia prawnego, z chwilą ogłoszenia upadłości majątek

upadłego stał się masą upadłości (art. 61 p.u.n.) i zaczął podlegać przepisom jej

dotyczącym. Oznacza to, że skoro według powołanego orzeczenia upadłość

została ogłoszona z możliwością zawarcia układu, to wierzytelności upadłego

zostały objęte układem i upadły dłużnik nie mógł ich spełniać w taki sposób, w jaki

czyniłby to przed ogłoszeniem upadłości. Wierzytelności te od tej chwili mogły być

realizowane tylko poprzez wykonanie zawartego i zatwierdzonego układu.

To z kolei sprawia, że miało prawną podstawę żądanie przez syndyka masy

upadłości zwrotu spełnionego świadczenia jako nienależnego w oparciu o przepisy

o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).

Rozważenia jednak wymaga, czy w ustalonych okolicznościach faktycznych

nie znajdzie zastosowania art. 411 pkt 1 k.c. Uwalnia on bezpodstawnie

wzbogaconego od obowiązku zwrotu świadczenia, jeżeli świadczący nienależnie

wiedział, że nie był zobowiązany do świadczenia. Kwestia ta została również

dostrzeżona w powołanym wyroku w sprawie IV CSK 684/13. Jak wyjaśnił w nim

Sąd Najwyższy, z czym zgadza się skład orzekający w rozpoznawanej sprawie,

nienależne świadczenie pochodziło z masy upadłości i spełnił je upadły, będący

jednocześnie zarządcą masy, mający zatem ustawowy zakaz spełniania

świadczenia na rzecz powoda jako wierzyciela. O zasadności wykonania

zobowiązania wobec wierzyciela nie decyduje w takim wypadku tylko wola

upadłego związana z dysponowaniem swoją własnością na rzecz określonych

wierzycieli, gdyż zakaz dotyczy rozporządzania masą upadłości, a nie majątkiem

upadłego. Bez znaczenia staje się więc to, czy wykonując zobowiązanie wobec

pozwanego wiedział o spełnianiu nienależnego świadczenia w takim rozumieniu,

jak wynika z art. 411 pkt 1 k.c. Zawsze więc spełnienie świadczenia wbrew

zakazowi wynikającemu z art. 87 p.u.n. stanowić będzie świadczenie nienależne,

a wiedza o tym upadłego nie decyduje o takiej kwalifikacji świadczenia.

Mimo podniesionych argumentów wskazujących na prawidłowość, co do

zasady domagania się przez powoda zwrotu od pozwanego nienależnie

5

spełnionego świadczenia, gdyż upadły naruszył powołane przepisy p.u.n. nie

można uznać powództwa za uprawnione. Stoją temu na przeszkodzie reguły

przyzwoitości właściwe dla postępowania przedsiębiorców w obrocie

gospodarczym. Reguły te dotyczą uczciwości postępowania, zaufania do

kontrahenta, wobec którego wykonuje się zobowiązanie i oczekuje zrealizowania

umowy z jego strony zgodnie z jej treścią, a w okolicznościach rozpoznawanej

sprawy zasadności i zgodności z prawem spełnionego świadczenia wobec

wierzyciela, który je przyjął jako należne świadczenie. Powstaje pytanie, czy

w sprawie należy zastosować art. 411 pkt 2 k.c., to znaczy uznać, że spełnienie

świadczenia przez upadłego dłużnika wobec pozwanego wierzyciela czyni zadość

zasadom współżycia społecznego.

Przede wszystkim wymaga zwrócenia uwagi, że spełnienie świadczenia

przez upadłego, mimo jego niezgodności z prawem spowodowało wygaśnięcie

zobowiązania z umowy stron. To sprawiło, że pozwany utracił podstawę faktyczną

i prawną do zgłoszenia przysługującej mu wierzytelności na listę wierzytelności

objętych układem i do możliwości wpływania na ostateczny kształt układu. Pozwala

to uznać, że wprawdzie korzystne w momencie spełniania dla pozwanego, ale

niezgodne z prawem zachowanie upadłego jako zarządcy masy upadłości, a także

zaniechanie nadzorcy i sądu upadłościowego, którzy powinni podjąć czynności

w kierunku jak najszybszego odzyskania przez masę upadłości nienależnie

spełnionego świadczenia doprowadziło do sytuacji, że pozwany przez ponad dwa

lata mógł zasadnie przypuszczać, że uzyskał świadczenie, które mu się należało

z tytułu wykonania umowy i nie musiał się liczyć z obowiązkiem zwrotu. Ponadto

trzeba mieć na względzie, że w masie upadłości znalazły się aktywa, jak

w powołanej sprawie IV CSK 684/13 w postaci sprzedanych desek, które podlegały

spieniężeniu przez syndyka i w takim razie zwrot ich wartości (ceny) byłby

podwójnym świadczeniem na rzecz upadłego. Znalazły się jednak aktywa

wynikające ze świadczenia pozwanego na rzecz upadłego, wymagające zapłaty,

która w sytuacji jak w tej sprawie, już nastąpiła. Jest również istotne, że zwrotu

domaga się syndyk masy upadłości, po zmianie w kwietniu 2011 r. upadłości

układowej na likwidacyjną, a to z kolei świadczy o istotnym pogorszeniu sytuacji

masy upadłości.

6

Podnieść również należy, że wyłączną odpowiedzialność za spełnienie

nienależnego w skutkach prawnych świadczenia ponosi upadły jako zarządca masy,

który dopuścił się czynu niedozwolonego wykonując świadczenie na rzecz

pozwanego. Odpowiedzialność ponosi również nadzorujący zarządcę nadzorca

sądowy i w następnej kolejności sąd upadłościowy. Z art. 76 ust. 2 pkt 1 p.u.n.

wynika obowiązek sądu upadłościowego do uchylenia z urzędu zarządu upadłego,

jeżeli nawet nieumyślnie naruszył prawo. Tak się nie stało w rozpoznawanej

sprawie, a odpowiednie czynności urzędowe nie zostały podjęte. Zasady słuszności,

tożsame w powszechnym rozumieniu z ustawowymi zasadami współżycia

społecznego, o jakich mowa w art. 411 pkt 2 k.c. nakazują uznać brak

usprawiedliwienia dla roszczeń syndyka masy upadłości wobec pozwanego, który

otrzymał świadczenie, będąc w dobrej wierze i w zasadnym przekonaniu

o przysługującej mu należności, bez okoliczności wskazujących na obowiązek jej

zwrotu i bez jakichkolwiek podstaw do przypuszczania o jego własnym

nieuczciwym działaniu. To bowiem sprzeciwiałoby się przyznawaniu obecnie

ochrony pozwanemu. Zakaz spełniania wierzytelności przez upadłego po

ogłoszeniu upadłości służy także temu, żeby nie mógł on wybierać sobie spośród

wierzycieli takich, wobec których spełni świadczenie w całości, gdyż działoby się

to z pokrzywdzeniem pozostałych wierzycieli, jeśli nie udałoby się wszystkich

zaspokoić w pełni z masy upadłości. Zakaz ten dotyczy jednak upadłego odnośnie

do spełniania przez niego świadczenia, a nie wierzyciela, jeśli działał w dobrej

wierze i nie ma w sprawie ustaleń o wiedzy pozwanego, że ogłoszona została

upadłość dłużnika przed otrzymaniem należności, o której zwrot syndyk upomniał

się prawie dwa i pół roku później. Ze stanu rozpoznawanej sprawy wynika,

że pozwany działał w dobrej wierze.

Ze względu więc na wyjątkowe okoliczności rozpoznawanej sprawy można

uznać, że pomimo spełnienia przesłanek określonych w art. 87 p.u.n., czyli

w przepisie bezwzględnie obowiązującym i wykonania przez zarządcę masy

upadłości świadczenia, które stało się nienależne po ogłoszeniu upadłości

przedsiębiorcy z możliwością zawarcia układu, nie powstanie obowiązek zwrotu

tego świadczenia, jeśli jego spełnienie okaże się zgodne z zasadami współżycia

7

społecznego, a żądaniu zwrotu sprzeciwia się poczucie sprawiedliwości (art. 411

pkt 2 k.c.).

Mając to na uwadze należało na podstawie art. 39815

§ 2 k.c. uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).