V CSK 599/14

Sygn. akt V CSK 599/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J. J.

przeciwko Fundacji "A.F." w P., G. A. Spółce z o.o.

w P. oraz Stowarzyszeniu "N." w P.

o ochronę praw autorskich,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych: Fundacji "A.F." w P.

i G. A. Spółki z o.o. w P. od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 kwietnia 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną w stosunku do pozwanej

Fundacji "A. F." w P. i zasądza od niej

na rzecz powoda 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego;

2. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego

w pkt 1 w zakresie oddalającym apelację pozwanej G.

A. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P.

2

i w pkt 2 w zakresie zasądzającym od niej 180 zł na rzecz

powoda tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego

i w tych zakresach przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego w stosunku

do pozwanej G.A. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem wydanym w dniu 23 października 2013 r. Sąd Okręgowy we W.

nakazał pozwanej Fundacji „A. F.” w P. (dalej jako Fundacja) usunięcie skutków

naruszenia autorskich dóbr osobistych powoda J. J. przez umieszczenie na głównej

stronie internetowej prowadzonej pod domeną […] oświadczenia utrzymywanego

przez 7 dni o treści: „Fundacja „A.F.” przeprasza Pana J. J., twórcę wizerunku […] –

symbolu […] – za bezprawne i instrumentalne wykorzystanie tego wizerunku w

celach komercyjnych”, następnie nakazał Fundacji, Stowarzyszeniu „N.” z siedzibą

w P. (dalej Stowarzyszenie) i G. A. Sp. z o.o. z siedzibą w P. (dalej jako A.)

usunięcie skutków naruszenia autorskich praw osobistych powoda przez

zamieszczenie w najbliższym po uprawomocnieniu się wyroku wydaniu dodatku

Gazety Wyborczej „Gazeta […]” oraz w najbliższym po uprawomocnieniu się

wyroku wydaniu dodatku „Polska The Times” – Gazety […], na pierwszej stronie

oświadczenia o treści: „Fundacja „A. F.”, Stowarzyszenie „N.” oraz G. A. Sp. z o.o.

przepraszają Pana J. J., twórcę wizerunku […] – symbolu […] – za bezprawne i

instrumentalne wykorzystanie tego wizerunku w celach komercyjnych”, jak również

nakazał Fundacji usunięcie wszystkich egzemplarzy stojaków rowerowych

wykorzystujących wizerunek […] autorstwa powoda i zaprzestanie ich dalszej

eksploatacji.

W 1987 r. powód na prośbę W. F. stworzył, w związku z happeningiem […],

plakat „[…]”, wykonany w technice szablonu i wykorzystujący postacie […] i […].

W dniu 2 marca 2011 r. A. zawarło z Fundacją porozumienie co do współpracy w

ramach akcji „[…]”, w którym ustalono, że sprawami organizacyjnymi akcji zajmie

się Fundacja, a A. udzieli jej wsparcia finansowego. Między Fundacją i A. istnieją

ścisłe związki (w skład zarządu obu podmiotów wchodzi ta sama osoba, na stronie

internetowej Fundacji zawarta jest informacja, że stanowi ona ekologiczną

inicjatywę A., oba podmioty mają siedzibę w tym samym miejscu). Na potrzeby

akcji „[…]” na zlecenie Fundacji artyści tworzący Stowarzyszenie przygotowali

projekt stojaka rowerowego, wykorzystujący wizerunek […]. Stojaki rowerowe

wykonane według tego projektu na zamówienie Fundacji rozmieszczono w różnych

punktach W. Znalazło się na nich logo A.

4

W opinii biegłego sporządzonej w pierwszej instancji stwierdzono, że znak

graficzny przedstawiający […], stworzony przez powoda, wyraźnie odróżnia się od

innych projektów baśniowej postaci […] z szelkami w kształcie białej litery „A”, […].

Wizerunek […] wykorzystany w projekcie stojaka powiela te charakterystyczne

cechy oryginalnego utworu powoda. Różnice, polegające na usunięciu litery „A”

bądź zastosowaniu „pełnej twarzy”, stanowią zabieg odpolityczniający komunikat

lub wynikają z zastosowanej technologii stojaka. Wizerunek […] stworzony przez

Stowarzyszenie wykazuje istotne zbieżności z […] na plakacie, autorstwa powoda,

wskazujące na to, że powstał on w następstwie zeskanowania utworu powoda,

wykonania jego obrysu w programie komputerowym do grafiki wektorowej, a

następnie dokonania wygładzenia linii obrysu, scalenia formy i wprowadzenia

pewnych uproszczeń ze względu na cechy materiału, z którego miały być

wykonane stojaki, technologię produkcji, ergonomię produktu i bezpieczeństwo

użytkowania. Biegły uznał, że projekt […] autorstwa Stowarzyszenia stanowił

plagiat utworu powoda – wizerunku […], będącego elementem plakatu stworzonego

przez powoda.

Sąd Okręgowy, opierając się na opinii biegłego, stwierdził, że projekt stojaka

w zakresie wykorzystanego wizerunku […] jest plagiatem wizerunku […] autorstwa

powoda, a gdyby nawet uznać, że jest on twórczym opracowaniem utworu powoda,

to Stowarzyszenie nie uzyskało zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, które było

wymagane zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim

i prawach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm., dalej

jako p.a.). Pozwani naruszyli swym postępowaniem większość autorskich praw

osobistych powoda wymienionych w art. 16 p.a., w tym przede wszystkim przez

naruszenie integralności dzieła oraz pozbawienie powoda prawa do nadzoru nad

sposobem korzystania z jego utworu.

Podejmując kwestię, czy naruszenia autorskich praw osobistych powoda

dopuścili się wszyscy pozwani, Sąd pierwszej instancji zważył, że przepisy prawa

autorskiego, w tym art. 78 p.a., nie stanowią wyłącznej podstawy dochodzenia

roszczeń. W myśl bowiem art. 24 § 3 k.c., reguły odpowiedzialności kodeksowej

pozostają w kumulatywnym zbiegu z przepisami ustawy o prawie autorskim, co

oznacza, że przewidziane nimi środki ochrony mogą być w sprawie stosowane

5

zarówno kumulatywnie, jak i alternatywnie. Naruszenie dóbr osobistych twórcy jest

jednocześnie naruszeniem jego dóbr osobistych, a zastosowanie środków ochrony

przewidzianych w art. 24 k.c. jest niezależne od winy naruszającego. Ponadto,

biernie legitymowanym jest w każdym przypadku osoba, która bezprawnie wkracza

w autorskie prawa osobiste. Zastosowanie ma tu art. 422 k.c.

Stowarzyszenie przygotowało projekt stojaka rowerowego naruszający

prawa autorskie powoda, a Fundacja projekt ten upowszechniła, umieszczając

stojaki wykonane według owego projektu na terenie W., przy czym jej pracownikom

było wiadome, że wykorzystywanie wizerunków […], będącego symbolem […], jest

przedmiotem sporów między twórcami tego ruchu i autorami wzorów graficznych a

Gminą W. A. świadomie skorzystała z tego naruszenia promując swoją markę.

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje

wniesione przez Stowarzyszenie, Fundację i A. Przyjmując za własne ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji Sąd Apelacyjny uznał, że […] na

stojaku rowerowym nie jest utworem zależnym w rozumieniu art. 2 ust. 1 p.a., gdyż

w sprawie nie wykazano, aby nosił on cechę twórczości. Odrzucił również argument

skarżących, że […] na stojaku rowerowym jest odrębnym utworem, natomiast

wyizolowany z plakatu element w postaci wizerunku […] autorstwa powoda nie jest

oddzielnym przedmiotem prawa autorskiego. Wytworem myśli i intelektu powoda

była postać […], przedstawiona w charakterystycznym ruchu. Właśnie ta postać

stanowi utwór jako całość, zwielokrotniony na nośniku, którym był plakat.

Autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem. Ich treścią objęte

są w szczególności autorstwo utworu, oznaczenie utworu swoim nazwiskiem,

prawo do nienaruszalności treści i formy utworu, prawo do nadzoru nad jego

wykorzystaniem. […] na stojakach powstały przez przeniesienie elementów

twórczych z utworu chronionego do dzieła naruszającego, co naruszało

przysługujące powodowi prawo do integralności jego utworu. Powoda pozbawiono

też nadzoru autorskiego przed rozpowszechnieniem dzieła. A. było pomocnikiem

Fundacji, gdyż finansowało akcję „[…]”. Skorzystało też świadomie ze szkody

wyrządzonej powodowi uzyskując korzyść w postaci umieszczenia swojego logo na

stojakach rowerowych. W świetle tych okoliczności na podstawie art. 78 p.a. oraz

art. 422 k.c. uwzględnienie żądań powoda było uzasadnione.

6

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji z dnia 22 kwietnia 2014 r.

wniosły Fundacja i A. W odniesieniu do Fundacji wyrok ten zaskarżony został w

całości, natomiast w odniesieniu do A. w części dotyczącej tego podmiotu, tj. w

zakresie odpowiadającym punktom II i V wyroku Sądu Okręgowego z dnia

23 października 2013 r. W skardze kasacyjnej w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono naruszenie art. 78 ust. 1 p.a. w zw.

z art. 422, art. 23 i 24 k.c., art. 422 k.c., art. 16 p.a. i art. 429 k.c. Skarżące wniosły

o uchylenie wyroku z dnia 22 kwietnia 2014 r. w zaskarżonej części i przekazanie

w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji bądź

o jego uchylenie w tej części i zmianę przez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 78 ust. 1 p.a. w zw. z art. 422, art. 23 i art. 24 k.c.

oraz art. 422 k.c. odniesione zostały tylko do A. Naruszenia te miały polegać na tym,

że Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, iż A., niebędąca naruszycielem osobistych praw

autorskich powoda, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia odpowiedniej treści

i w odpowiedniej formie, choć powód dochodzi tylko roszczeń niemajątkowych.

Ponadto art. 422 k.c. miał zostać naruszony w ten sposób, że Sąd drugiej instancji

uznał, iż możliwe jest występowanie przez ten sam podmiot w ramach tego

samego czynu niedozwolonego jednocześnie w charakterze pomocnika i podmiotu,

który świadomie skorzystał z wyrządzonej szkody.

Istota przedstawionych zarzutów sprowadza się do pytania, czy w wypadku

dochodzenia roszczenia o usunięcie skutków naruszenia autorskich praw

osobistych na podstawie art. 78 ust. 1 p.a. do ustalenia kręgu podmiotów mających

legitymację bierną stosuje się art. 422 k.c. Odnosząc się do tej kwestii stwierdzić

należy, że reżim odpowiedzialności za naruszenie praw bezwzględnych, w tym

także takich praw jak autorskie prawa osobiste, odróżnić należy od reżimu

odpowiedzialności deliktowej (za czyny niedozwolone). W pierwszym wypadku

chodzi o odpowiedzialność za czyn będący bezprawną ingerencją w sferę praw

bezwzględnych, w drugim wypadku o odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną

czynem niedozwolonym. Jakkolwiek w grę wchodzi założenie, że naruszenie prawa

bezwzględnego może wyrządzać szkodę, w związku z czym w odpowiednim

zakresie miarodajne mogą być (również) przepisy dotyczące odpowiedzialności

7

odszkodowawczej (por. art. 24 § 2 k.c.), to jednak nie można mechanicznie

stosować regulacji odnoszących się do tej odpowiedzialności do wypadków

naruszenia praw bezwzględnych, bez wzięcia pod uwagę tego, o jakie roszczenia

służące ochronie tych praw chodzi oraz tego, jakie są przesłanki aplikacji tych

regulacji.

W wypadku, w którym – jak w niniejszej sprawie – powód dochodzi ochrony

swoich autorskich praw osobistych, występując z roszczeniem o usunięcie skutków

ich naruszenia, nie następuje realizacja odpowiedzialności odszkodowawczej, lecz

roszczenia o charakterze negatoryjnym. Krąg podmiotów, które mają legitymację

bierną w stosunku do takiego roszczenia, nie może być ustalany na podstawie art.

422 k.c., skoro przepis ten określa krąg podmiotów odpowiedzialnych za szkodę

w razie udziału w czynie niedozwolonym w różnym charakterze (sprawca

bezpośredni, pomocnik, podżegacz, podmiot korzystający ze szkody) kilku osób.

Roszczenie o usunięcie skutków naruszenia, o którym mowa w art. 78 ust. 1 p.a.,

można kierować przeciwko temu, kto naruszył autorskie prawa osobiste swoim

zachowaniem, czyli bezprawnie wkroczył w sferę chronioną tymi prawami, a nie

przeciwko każdemu, kto miałby być odpowiedzialny za szkodę wynikłą z naruszenia

tych praw. Nie chodzi tu bowiem o odpowiedzialność odszkodowawczą.

Biorąc pod uwagę to stanowisko przyjąć należy, że Sąd Apelacyjny naruszył

art. 78 ust. 1 w zw. z art. 422 k.c. uznając, że A. ma legitymację bierną z racji tego,

że jego zachowanie miało wypełniać znamiona pomocnictwa i świadomego

skorzystania ze szkody wyrządzonej powodowi. Stanowiło to podstawę do

uchylenia zaskarżonego wyroku w stosunku do A. Ponownie rozpoznając sprawę

Sąd drugiej instancji powinien ocenić, czy zachowanie A. może być kwalifikowane –

w okolicznościach sprawy – jako samodzielne naruszenie autorskich praw

osobistych powoda i na tej podstawie ocenić zasadność jego żądania wobec A.

Ubocznie należy wskazać, że Sąd Najwyższy nie rozważał kwestii, czy w ramach

art. 422 k.c. możliwa jest sytuacja, w której ten sam podmiot występuje jako

pomocnik oraz jako osoba świadomie korzystająca z wyrządzonej szkody, skoro

przepis ten w ogóle nie powinien mieć zastosowania.

Zarzut naruszenia art. 16 p.a. werbalnie skoncentrowany jest na zagadnieniu,

czy w sprawie doszło do splagiatowania utworu powoda, jednak w istocie dotyka on

8

tego, czy można mówić, że – w okolicznościach sprawy – doszło do naruszenia

autorskich praw osobistych powoda. W ocenie Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny

prawidłowo stwierdził, że elementy twórcze wizerunku […] stworzonego przez

powoda zostały przejęte do projektu stojaka rowerowego oraz że projekt ten –

wobec braku jakichkolwiek innych niż przejęte z utworu powoda elementów

twórczych – nie stanowi utworu zależnego w rozumieniu art. 2 ust. 1 p.a.

Naruszone zostało zatem w pierwszej kolejności prawo powoda do autorstwa

(art. 16 pkt 1 p.a.), skoro projekt stojaka rowerowego nie ujawniał faktu, że

wykorzystany wizerunek […] stanowi utwór powoda. Biorąc z kolei pod uwagę fakt,

że wizerunek […] na stojakach został pozbawiony pewnych elementów (plagiat

ukryty, por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 20 maja 1983 r., I CR 92/83, nie publ.),

trzeba przyjąć, że równocześnie doszło również – w tym wypadku – do naruszenia

prawa do nienaruszalności formy i treści jego utworu (art. 16 pkt 3 in principio p.a.).

Wreszcie wykorzystanie wizerunku […] autorstwa powoda na stojakach w celach

komercyjnych w sytuacji, w której wizerunek ten został stworzony w określonym

kontekście społecznym oraz nabrał znaczenia jako jeden z symboli ruchu […],

należy oceniać jako przejaw naruszenia prawa do rzetelnego wykorzystania utworu

powoda (art. 16 pkt 3 in fine p.a.).

Naruszeń powyższych dopuściło się w pierwszej kolejności Stowarzyszenie,

odpowiedzialne za stworzenie projektu stojaka rowerowego z wizerunkiem […]

stanowiącego plagiat wizerunku […] stworzonego przez powoda. Za naruszenie

osobistych praw autorskich powoda we wskazanym zakresie uznać należy również

działanie Fundacji polegające na upowszechnieniu stojaków rowerowych w różnych

punktach W. Podejmując takie działanie Fundacja rozpropagowała bowiem

inkryminowany wizerunek […] i w ten sposób dopuściła się własnej bezprawnej

ingerencji w osobiste prawa autorskie powoda.

W rezultacie podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 16 p.a.

ocenić należy jako bezzasadny.

Zarzut naruszenia art. 429 k.c. odniesiony został w skardze kasacyjnej do

Fundacji. Naruszenie to miało polegać na niezastosowaniu art. 429 k.c. przez Sąd

drugiej instancji i przypisaniu odpowiedzialności Fundacji za naruszenie osobistych

praw autorskich powoda w sytuacji, w której powierzyła ona wykonanie czynności

9

Stowarzyszeniu, które zawodowo zajmuje się specjalistycznym projektowaniem.

Jak trafnie wskazano w odpowiedzi na skargę kasacyjną, Fundacja w istocie

powierzyła wykonanie projektu stojaka rowerowego Stowarzyszeniu, jednak

w niniejszej sprawie odpowiada ona za własne działanie skutkujące naruszeniem

przez nią autorskich praw osobistych powoda polegające na upowszechnieniu

stojaków rowerowych z inkryminowanym wizerunkiem […] w rożnych miejscach w

W. Zarzut naruszenia art. 429 k.c. jest zatem bezzasadny.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

i art. 39815

§ 1 oraz art. 98 § 1 i 3, art. 108 § 1 i § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

, orzekł jak

w sentencji.