WO 8/15

Sygn. akt: WO 8/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Tomczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marek Pietruszyński

SSN Jerzy Steckiewicz

Protokolant : Ewa Śliwa

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk Anny Czapigo,

w sprawie Z. A., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniu 2

czerwca 2015 r., wniosku o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia 18 października

1982 r., wniesionego przez prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej

1. wznawia postępowanie w sprawie Z. A. zakończone

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia

18 października 1982 r.;

2. uchyla zaskarżony wyrok i umarza postępowanie w

sprawie;

3. kosztami procesu obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 18 października 1982 r. Sąd Okręgu Wojskowego w W.

uznał Z. A. za winnego dopuszczenia się czynu zakwalifikowanego z art. 304 § 3

k.k. z 1969 r. polegającego na tym, że „w dniu 15 lipca 1982 r. będąc pracownikiem

jednostki zmilitaryzowanej – P., w celu trwałego uchylania się od służby w

wymienionej jednostce zmilitaryzowanej oraz w zamiarze ucieczki za granicę –

opuścił nielegalnie terytorium kraju na pokładzie samolotu transportowego

udającego się do Włoch, pozostając następnie na terytorium Włoch”.

Za tak opisane i zakwalifikowane przestępstwo wymierzył mu: na podstawie

art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. karę 8 lat pozbawienia wolności; na podstawie art. 4 ust.

4 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o

przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr

29, poz. 156 – dalej: dekret o postępowaniach szczególnych) karę dodatkową

pozbawienia praw publicznych na okres 6 lat. Orzekł też o kosztach postępowania,

w tym o opłatach .

Wyrok ten zapadł w postępowaniu w stosunku do nieobecnych (Rozdział 42

k.p.k. z 1969 r.) oraz w postępowaniu doraźnym. To ostatnie postępowanie

wyłączało możliwość zaskarżania orzeczeń, toteż opisany wyrok uprawomocnił się

w dniu wydania (art. 1 ust. 1 pkt 1 i art. 13 ust. 3 dekretu o postępowaniach

szczególnych).

Postępowanie wykonawcze w tej sprawie toczyło się aż do 29 października

2012 r., kiedy to Wojskowy Sąd Garnizonowy w W. umorzył je z uwagi na

przedawnienie wykonania kary. Wtedy też odwołał poszukiwania Z. A. listem

gończym.

W dniu 24 kwietnia 2015 r. do Sądu Najwyższego – Izby Wojskowej wpłynął

wniosek prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia 18

października 1982 r., wydanym wobec Z. A., który zawiera żądanie wznowienia

postępowania w opisanej sprawie oraz uchylenia tego wyroku i umorzenia

postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Jako podstawę wniosku

3

wskazano przepis art. 540 § 2 k.p.k. w zw. z art. 542 § 1 k.p.k. w zw. z art. 547 § 3

k.p.k. i art. 673 k.p.k.

W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że do żądania wznowienia

zaskarżonego postępowania uprawnia treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 16 marca 2011 r. (sygn. akt K 35/08), który „…orzekając m. in. w przedmiocie

dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o

przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego (…)uznał, iż

jest on niezgodny z art. 7 Konstytucji RP w związku z art. 31 ust. 1 Konstytucji PRL

oraz art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych”. W

obszernym zaś uzasadnieniu – jak dalej wywodzi skarżąca – Trybunał „…

podkreślił, że dekret o postępowaniach szczególnych zawierał nie tylko przepisy

proceduralne, ale również przepisy materialnoprawne, zaostrzające kary

wymierzane w tych postępowaniach. Dotykał zatem wolności osobistej jednostki

zagwarantowanej zarówno w Konstytucji PRL jak i w Konstytucji RP (…).

Podsumowując powyższe rozważania Trybunał Konstytucyjny uznał, że orzeczenia,

które zapadły podczas obowiązywania stanu wojennego, na podstawie prawa

represyjnego, będą mogły być wzruszone w drodze wznowienia postępowania, o ile

w danym postępowaniu doszło do naruszenia konstytucyjnych praw lub wolności

skazanego”.

W trakcie posiedzenia przed Sądem Najwyższym prokurator Naczelnej

Prokuratury Wojskowej doprecyzowała, że podstawę wznowienia postępowania w

zakresie podstawy skazania – art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. upatruje w

postanowieniach dekretu o stanie wojennym nakazujących Radzie Państwa

wprowadzenie stanu wojennego i wynikających z tego konsekwencjach

polegających na nałożeniu odpowiedzialności karnej na pracowników jednostek

zmilitaryzowanych za czyny, które do tego momentu były prawnokarnie obojętne.

Rozstrzygając w przedmiocie wniosku, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Podstawą wznowienia, którą powołuje skarżąca, jest art. 540 § 2 k.p.k., stanowiący

w aktualnym brzmieniu, iż „postępowanie wznawia się na korzyść strony, jeżeli

Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową

4

międzynarodową lub z ustawą przepisu prawnego, na podstawie którego zostało

wydane orzeczenie…”.

Przywołanym we wniosku prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej

wyrokiem z dnia 16 marca 2011 r. (sygn. akt K 35/08) Trybunał Konstytucyjny

orzekł, że:

„1. Dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154) jest

niezgodny z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 31 ust. 1

Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm

Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36) oraz z art. 15

ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do

podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167).

2. Dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o

przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr

29, poz. 156) jest niezgodny z art. 7 Konstytucji RP w związku z art. 31 ust. 1

Konstytucji PRL oraz z art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich

i Politycznych”.

W odniesieniu zaś m. in. do uchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r.

w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa

(Dz. U. Nr 29, poz. 155) umorzył postępowanie w zakresie badania jej zgodności z

art. 7 Konstytucji RP w związku z art. 8 ust. 2 i 3 oraz art. 31 ust. 1 Konstytucji PRL

ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

Przywoływanie tych rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego jest bardzo

istotne, ponieważ właśnie uchwałą z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie

wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa podjętą

na podstawie art. 33 ust. 2 zd. I Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

uszczegółowionego przepisami dekretu z tego samego dnia o stanie wojennym,

Rada Państwa była uprawniona do decydowania o zakresie obowiązywania

przepisów ustanowionych na czas wojny, zawartych w ustawie z dnia 21 listopada

1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (w brzmieniu opublikowanym w Dz.

U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111). Zgodnie z tymi kompetencjami w § 2 uchwały w

5

sprawie wprowadzenia stanu wojennego … rozszerzyła obowiązywanie wszystkich,

wymienionych w art. 237 ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL grup

przepisów na czas stanu wojennego, oznaczając nawet ich aktualną wówczas

numerację (por. § 2 pkt 1-4). W tym samym paragrafie zawarła jeszcze dodatkowo

punkt 5, mocą którego rozszerzyła stosowanie w czasie obowiązywania stanu

wojennego (obowiązujące jedynie w czasie wojny) odpowiednich przepisów działu

X rozdziału 1 cyt. ustawy w zakresie odpowiedzialności karnej, w tym przepisu art.

234 stanowiącego m. in., że osoby pełniące służbę w obronie cywilnej lub w

jednostkach zmilitaryzowanych albo do niej powołane ponoszą odpowiedzialność

karną za przestępstwa popełnione w związku z tą służbą według przepisów

odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej. Tego rodzaju

postanowienie o charakterze normatywnym, regulujące niewątpliwie materię ściśle

ustawową, rozszerzające zakres odpowiedzialności karnej, a więc wkraczające w

zakres gwarantowanych konstytucyjnie praw i wolności obywatelskich wykreowało

in concreto podstawę odpowiedzialności karnej, idąc dalej – podstawę skazania Z.

A., który za – w istocie – porzucenie pracy poniósł odpowiedzialność za dezercję (w

celu trwałego uchylania się od służby w jednostce zmilitaryzowanej oraz w

zamiarze ucieczki za granicę opuścił nielegalnie terytorium kraju) – zbrodnię

kwalifikowaną z art. 304 § 3 k.k. z 1969 r.

W tym miejscu powtórzyć należy, że za tak opisany i zakwalifikowany czyn

wymierzono Z. A. na podstawie art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. karę zasadniczą

pozbawienia wolności w wymiarze 8 lat, a więc w granicach ustawowego

zagrożenia. Jednocześnie za ten sam czyn już nie na podstawie Kodeksu karnego

z 1969 r. lecz na podstawie art. 4 ust. 4 uznanego za niezgodny z Konstytucją

dekretu o postępowaniach szczególnych – wymierzono mu karę dodatkową

pozbawienia praw publicznych na okres 6 lat.

Innymi słowy, podstawa skazania i podstawa wymiaru kary zasadniczej nie

zostały objęte przywoływanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, natomiast

podstawą wymiaru kary dodatkowej jest przepis dekretu uznanego za niezgodny z

Konstytucją.

6

Nasuwa się więc pytanie o zakres stosowania przepisu art. 540 § 2 k.p.k. w

rozpoznawanej sprawie. Czy w jego rozumieniu podstawą wznowienia

postępowania w ogóle może być stwierdzenie, że jakakolwiek część orzeczenia

oparta jest o przepis prawny uznany za niezgodny z Konstytucją, czy też

wznowienie postępowania może i powinno dotyczyć części orzeczenia – tej, która

została wydana na podstawie przepisu niekonstytucyjnego. Co do zasady nie ma

wątpliwości, że wznowienie postępowania może dotyczyć części orzeczenia.

Jednakże w niniejszej sprawie tego rodzaju rozwiązanie nie może mieć

zastosowania, ponieważ rozstrzygnięcie w zakresie kary dodatkowej jest

konsekwencją zastosowania określonej podstawy skazania wprowadzonej

prawodawstwem stanu wojennego, co do którego Trybunał Konstytucyjny nie

wypowiedział się w sposób przewidziany w tym przepisie.

Mimo to, w sprawie Z. A. Sąd Najwyższy zdecydował wznowić postępowanie,

uchylić zaskarżony wyrok i umorzyć postępowanie karne, gdyż uznał, że Sąd

Okręgu Wojskowego w W., wydając ten wyrok niewątpliwie stosował przepisy

dekretu uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją.

Wprost wynika to z podstawy wymiaru kary dodatkowej oraz rozpoznawania sprawy

w postępowaniu doraźnym ze wszystkimi tego konsekwencjami. Nie można też

zasadnie wykluczyć, że Sąd ten nie brał pod uwagę uregulowań wynikających z

dekretu o postępowaniach szczególnych, orzekając co do kary zasadniczej. Że tak

się stało, świadczy wymiar orzeczonej kary pozbawienia wolności, wyraźnie

przekraczający minimum ustawowego zagrożenia, nieadekwatny do stopnia

społecznej szkodliwości czynu Z. A., który nie należał do grona wysoko

wyspecjalizowanych pracowników P. i opuszczenie przezeń miejsca służby nie

zachwiało funkcjonowaniem tego przedsiębiorstwa. Skoro tak, to Sąd powinien był

uwidocznić zarówno w podstawie skazania, jak i w podstawie wymiaru kary te

szczególne okoliczności opisane w przepisach dekretu uznanego za niezgodny z

Konstytucją.

Skoro tego nie uczynił, ale z okoliczności sprawy wynika, że w procesie

orzekania miał to na względzie, istnieją pełne podstawy do uznania, że zaskarżone

7

orzeczenie zostało wydane na podstawie przepisu prawnego uznanego za

niezgodny z Konstytucją.

Takiemu rozstrzygnięciu nie stoi na przeszkodzie brak w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku jakiejkolwiek wypowiedzi w tym przedmiocie. Odnotować

wszak należy, że i w części dotyczącej orzeczenia kary dodatkowej brak jest

jakichkolwiek motywów jej podstawę uzasadniających, mimo że na podstawie

przepisów Kodeksu karnego z 1969 r. taką karę i w takim wymiarze in concreto

można było orzec (por. art. 40 § 1 w zw. z art. 44 § 1), zaś orzeczenie jej w

wypadku skazania za zbrodnię było – tak jak w postępowaniu doraźnym –

obligatoryjne.

Dostosowana do realiów niniejszej sprawy wykładnia przepisu art. 540 § 2

k.p.k. nie jest propozycją generalną i jest wynikiem uwzględnienia całokształtu

okoliczności zaistniałych w rozpoznawanej sprawie – wieloznacznych w swoim

wymiarze oraz odpowiada generalnemu motywowi wyrażonemu wielokrotnie w

uzasadnieniu przywoływanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego

sprowadzającego się do konieczności zrekompensowania szeroko rozumianych

szkód poniesionych przez obywateli, którzy na innych podstawach nie mają szans

takiej rekompensaty uzyskać. Rzecz w tym jednak, że nawet najbardziej szczytne

cele przyświecające Trybunałowi Konstytucyjnemu nie mogą być podstawą

orzekania.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.