II CSK 494/14

Sygn. akt II CSK 494/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości A. Spółki Akcyjnej

w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W.

przeciwko […]Bank Spółce Akcyjnej z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił powództwo

Syndyka Masy Upadłości A. S.A. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W.

przeciwko […] Bank S.A. z siedzibą w W. o zapłatę 3.002.831,46 zł z ustawowymi

odsetkami od 1 sierpnia 2012 r. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił,

że pozwany Bank w dniu 28 lipca 2007 r. zawarł z siedmioma spółkami umowę o

limit wierzytelności. Do tej umowy, na podstawie aneksu z dnia 25 lipca 2008 r.,

przystąpiła w charakterze kredytobiorcy spółka A. S.A. Spółka ta wcześniej, w dniu

27 marca 2008 r., zawarła z pozwanym Bankiem umowę o otwarcie i prowadzenie

rachunku bankowego. Z uwagi na zagrożenie upadłością, pozwany w dniu

11 czerwca 2012 r. złożył kredytobiorcom, w tym spółce A., oświadczenie

o wypowiedzeniu umowy o limit wierzytelności. W dacie złożenia tego oświadczenia

zadłużenie z tytułu kredytów udzielonych na podstawie umowy o limit wynosiło

89.899.105,56 zł oraz 501.940,67 euro. Okres wypowiedzenia wynosił 7 dni,

w związku z czym wierzytelność pozwanego Banku z umowy o limit wierzytelności

stała się wymagalna m.in. w stosunku do A. S.A., w dniu 19 czerwca 2012 r. W dniu

17 lipca 2012 r. na rachunek bieżący spółki A. S.A. prowadzony przez pozwany

Bank wpłynęła kwota 3 mln zł. Postanowieniem z dnia 27 lipca 2012 r. Sąd

Rejonowy w P. ogłosił upadłość likwidacyjną A. S.A. obejmującą likwidację majątku

i wyznaczył syndyka masy upadłości. Kwota 3 mln zł, powiększona o odsetki

pozostawała na rachunku bankowym A. do chwili ogłoszenia upadłości. W dniu 1

sierpnia 2012 r. pozwany Bank złożył Syndykowi masy upadłości A. S.A.

oświadczenie o potrąceniu przysługującej Bankowi do tej spółki wierzytelności z

umowy o limit wierzytelności, wynoszącej według stanu na dzień 26 lipca 2012 r.

kwotę 91.398.552,29 zł, z wierzytelnością upadłego z tytułu prowadzenia rachunku

bankowego, wynoszącej, według stanu na ten dzień 3.002.831, 46 zł. Powołując się

na treść art. 93 prawa upadłościowego i naprawczego i podnosząc, że

wierzytelność z rachunku bankowego przekształciła się w wierzytelność masy

upadłości wobec czego nie podlega potrąceniu, Syndyk masy upadłości nie uznał

oświadczenia o potrąceniu i domagał się udostępnienia na rachunku bankowym

upadłego potrąconej kwoty. Wobec odmowy, zażądał zapłaty. Oddalając

powództwo Sąd Okręgowy ocenił, że oświadczenie pozwanego Banku o potrąceniu

3

było skuteczne wobec braku wynikających przepisów prawa upadłościowego i

naprawczego oraz prawa bankowego przeszkód do jego dokonania.

Apelację od tego wyroku złożył powód. Zarzucił naruszenie art. 93 i art. 95

a także art. 112 w związku z art. 61 prawa upadłościowego i naprawczego, art. 93

ust. 2 prawa bankowego i art. 725 k.c. domagając się zmiany zaskarżonego

wyroku i uwzględnienia powództwa ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Wyrokiem

z dnia 18 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od

pozwanego na rzecz powoda dochodzoną kwotę z ustawowymi odsetkami od 1

sierpnia 2012 r. i orzekł o kosztach procesu należnych powodowi w obu

instancjach. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny nie odnosząc się do

zarzutów apelacji stwierdził, że apelacja podlegała uwzględnieniu

„ale z nieco innych przyczyn aniżeli wskazane w zarzutach apelacji”. Wskazał,

że w postępowaniu upadłościowym potrącenie nie jest wyłączone jednakże istnieje

ustawowo zakreślona granica czasowa skorzystania z tego prawa. Wierzyciel może

skorzystać z prawa potrącenia, o ile złoży oświadczenie w tym przedmiocie nie

później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. W ocenie Sądu nie było sporne,

że pozwany nie zgłosił swej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.

W sytuacji zatem gdy warunkiem koniecznym skorzystania przez wierzyciela

upadłego z prawa potrącenia z wzajemną wierzytelnością upadłego jest zgłoszenie

przysługującej mu wierzytelności w toku postępowania upadłościowego,

a to w sprawie miejsca nie miało, nie mogło dojść do umorzenia wierzytelności

powoda o wypłatę środków znajdujących się na rachunku bankowym

upadłego. Tak więc pozwany powinien przywrócić stan istniejący przed pobraniem

z rachunku upadłego kwoty dochodzonej pozwem.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej na podstawie

z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. pozwany zarzucił naruszenia art. 382 w związku z art.

328 § 2 i art. 391 k.p.c. oraz art. 321 § 1 w związku z art. 391 k.p.c. a także art. 328

§ 2 w związku z art. 391 k.p.c. Skarżący zarzucił ponadto naruszenia art. 379 pkt 5

w związku z art. 391 § 1 i art. 321 § 1 k.p.c. to jest nieważność postępowania przez

pozbawienie go możności obrony jego prawa na skutek uwzględnienia roszczenia

wobec przyjęcia, że swojej wierzytelności nie zgłosił w postępowaniu

4

upadłościowym, a więc na podstawie faktycznej nie powołanej przez powoda, która

przy tym nie wynikała z materiału zebranego w sprawie i zaniechanie wysłuchania

go co do tej podstawy, o której nadto dowiedział się dopiero z uzasadnienia wyroku;

zarzucił również naruszenie równości procesowej stron przez dokonanie

zaskakującej kwalifikacji prawnej roszczenia niedającej się przewidzieć

i skonfrontować.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej wiążą się z ustaleniem Sądu Apelacyjnego,

że pozwany nie zgłosił w postępowaniu upadłościowym wierzytelności, którą

przedstawił do potrącenia z wierzytelnością spółki A. wynikającą z prowadzenia

rachunku bankowego, co, jak wywodzi skarżący, jest ustaleniem dowolnym,

niezgodnym z rzeczywistym stanem rzeczy. Ustalenie, że zgłoszenie takie nie

nastąpiło jest ustaleniem okoliczności faktycznej, a ustalony w sprawie stan

faktyczny jest dla Sądu Najwyższego wiążący (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Jest jednak

jasne, że ustawowe związanie ustaleniami faktycznymi nie wyklucza wykazywania,

że Sąd przy ustalaniu stanu faktycznego dopuścił się takich uchybień przepisom

procesowym, które miały istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia i tym samym nie

pozwalają prawidłowo zastosować właściwych przepisów prawa materialnego.

Możliwe jest bowiem powoływanie się na takie naruszenie przepisów postępowania,

których ostateczną konsekwencją jest błędne ustalenie stanu faktycznego, a które

nie należą do kategorii błędnej oceny dowodów, ani też błędnego wnioskowania

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2008 r. I CSK 83/08 - niepubl.).

Nie wszystkie jednak zarzuty skargi kasacyjnej zmierzające do wykazania naruszeń

prawa procesowego, w sposób mający wpływ na treść rozstrzygnięcia, są trafne.

Chybiony jest zarzut naruszenia art. 321 § 1 i art. 378 pkt 5 k.p.c., to jest

orzeczenia na innej podstawie faktycznej niż wskazywana przez powoda i

nieważności postępowania z uwagi na pozbawienie skarżącego możności obrony

jego praw przez orzeczenie na podstawie, której powód nie powoływał dla

uzasadnienia swego żądania.

5

Powód, domagając się zasądzenia od skarżącego dochodzonej kwoty,

wskazywał na nieskuteczność potrącenia dokonanego w warunkach ogłoszonej

w stosunku do niego upadłości likwidacyjnej, a w związku z tym brak podstawy

prawnej do pobrania z jego rachunku bankowego kwoty, która, wobec

przekształcenia się w wierzytelność masy upadłości, jego zdaniem nie podlegała

skompensowaniu z wierzytelnością potrącającego Banku. Powyższe wyznaczało

zatem granice podstawy faktycznej podlegającej dowodzeniu, ponadto granice

te zakreślało również powołanie przez powoda przepisów prawa upadłościowego

i naprawczego dla wykazania tak dowodzonej nieskuteczności oświadczenia

o potrąceniu. Tak więc, w procesie ocenie Sądu podlegać miała skuteczność

oświadczenia złożonego przez Bank w sytuacji gdy w stosunku do spółki A.

ogłoszono upadłość likwidacyjną. Elementy istotne stanu faktycznego niezbędnego

dla rozstrzygnięcia o skuteczności oświadczenia o potrąceniu zakreślone przez

powoda pozostały niezmienione. Nietrafne jest zatem stanowisko skarżącego,

że Sąd Apelacyjny ustalając, iż przedstawiona do potrącenia wierzytelność Banku

nie została zgłoszona w postępowaniu upadłościowym orzekł na innej podstawie

faktycznej. Dokonując takiego ustalenia, Sąd Apelacyjny, jak wynika z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku, jedynie uzupełnił stan faktyczny o tę okolicznością faktyczną,

niezbędną do rozstrzygnięcia w ramach faktów podniesionych przez powoda.

Pozostawiając na chwilę na uboczu procesową prawidłowość takiego uzupełnienia

w tym konkretnym przypadku, stwierdzić należy, że takie uzupełnienie stanu

faktycznego, nie jest, jak zarzuca skarżący w skardze kasacyjnej, orzekaniem na

innej podstawie faktycznej i nie prowadzi też do nieważności postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw. Stąd też zarzuty

naruszenia art. 321 § 1 w związku z art. 391 i art. 379 pkt 5 w związku z art. 391

i art. 321 § 1 k.p.c. są nietrafne. Stwierdzić też można, że naruszenie art. 321 § 1

k.p.c. nie prowadzi, w ocenie Sądu Najwyższego w składzie jak niniejszy, do

nieważności postępowania, ale stanowi uchybienie procesowe, które mogło mieć

istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Niewątpliwie ma jednak rację skarżący,

że postępowanie sądu powinno być przewidywalne i w sytuacji gdy następuje

odwołanie się do faktu, który decyduje o treści rozstrzygnięcia, obowiązkiem sądu

jest uprzedzenie strony o konsekwencjach zaniechania wypowiedzenia się co

6

do tego faktu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r. I CSK 120/11,

niepubl.).

Odrębnym zagadnieniem w sprawie jest natomiast czy wskazanego wyżej

ustalenia Sąd Apelacyjny dokonał zgodnie z przepisami kodeksu postępowania

cywilnego i czy jego dokonanie w sposób prawidłowy uzasadnił w motywach

rozstrzygnięcia. W tym aspekcie zarzuty skargi kasacyjnej są uzasadnione.

Uzasadniony jest zarzut naruszenia zarówno art. 382 k.p.c. jak i art. 328 § 2 k.p.c.

Art. 382 k.p.c. stanowi, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Powołany przepis zawiera więc nakaz czynienia ustaleń wyłącznie na podstawie

dowodów zebranych albo w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji albo

w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, jeżeli sąd ten takie postępowanie

prowadził, albo na podstawie materiału dowodowego zebranego w obu instancjach.

Ów nakaz oznacza jednak jednocześnie zakaz orzekania na podstawie materiału

dowodowego, który nie został zgromadzony w sposób wymagany przepisami k.p.c.,

a więc w wyniku prowadzenia postępowania dowodowego, czy też został

zgromadzony w sposób bezdowodowy (art. 228-231 k.p.c.), albo nie stanowi faktu

powszechnie znanego (art. 228 § 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny ustalając, że pozwany

nie zgłosił swojej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym stwierdził, że jest

to okoliczność bezsporna. Okoliczność bezsporna to taka, która została przyznana

w toku postępowania przez stronę przeciwną (art. 229 k.p.c.) lub można ją poczytać

za przyznaną (art. 230 k.p.c.). Żaden z tych przypadków w sprawie miejsca nie miał,

powód w pozwie dowodził naruszenia art. 93 prawa upadłościowego i naprawczego,

a w toku całego procesu obie strony co do tej okoliczności milczały, przy czym

nawet w apelacji powód nie zarzucał naruszenia art. 96 prawa upadłościowego

i naprawczego - wykluczało to więc przyjęcie, że nie zgłoszono wierzytelności

w postępowaniu upadłościowych i że jest to fakt między stronami bezsporny.

Dodać wreszcie należy, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku, skoro obejmowało

w ustaleniach faktycznych okoliczność, która zdecydowała o treści rozstrzygnięcia

powinno, zgodnie z wymogami art. 328 § 2 k.p.c., zawierać wskazanie przesłanek,

na podstawie których Sąd wnioskował zarówno o istnieniu tej okoliczności jak

i o tym, że jest to okoliczność między stronami bezsporna.

7

Nie można też pominąć, że skoro art. 378 § 1 k.p.c. nakłada na sąd drugiej

instancji obowiązek rozpoznania wszystkich zarzutów zawartych w apelacji,

to jednocześnie istnieje obowiązek sporządzenia uzasadnienia wyroku przez ten

sąd w taki sposób, by zawierało ono przedstawienie oceny tych zarzutów.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera odniesienia się do zarzutów

apelacji.

Z przedstawionych zatem powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.