V CSK 296/09

Sygn. akt V CSK 296/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa B. D.-S. i M. S.

przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 marca 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 4 lipca 2008 r. zasądził od strony

pozwanej Banku Spółdzielczego w G. na rzecz powodów M. S. i B. D. – S. kwotę 1

082 578,71 zł, uwzględniając częściowo ich powództwo o zasądzenie 4 500 000 zł.

Sąd ten ustalił, że powodowie zawarli ze stroną pozwaną kilka umów kredytowych

w okresie od 1999 r. do 2001 r. oraz umowę factoringu. Zabezpieczenie kredytów

udzielonych powodom stanowiło przewłaszczenie towarów magazynowych o

wartości 2 300 000 zł, zastaw na dwóch samochodach osobowych (marki BMW i

Mercedes), cesja wierzytelności oraz hipoteki ustanowione na nieruchomościach

położonych w G. i T. Powodowie nie regulowali w terminie należności wynikających

z umów kredytowych i posiadali w tym zakresie znaczne zaległości. W związku

z zagrożeniem spłaty kredytów strona pozwana w dniu 4 marca 2002 r.

wypowiedziała umowy kredytowe powodom. W dniu 8 marca 2002 r. powodowie

udzielili stronie pozwanej pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego obejmującego

uprawnienie do dysponowania składnikami ich majątku, w tym do zbywania

i obciążania nieruchomości, składania wszelkich oświadczeń oraz odbierania

należności pieniężnych. W oparciu o pełnomocnictwo udzielone przez powodów

bank przystąpił niezwłocznie do czynności windykacyjnych. W dniu 8 marca 2002 r.

sprzedał towary znajdujące się w składzie celnym w G. za kwotę 450 000 zł. W dniu

25 marca 2002 r. strona pozwana sprzedała samochód marki BMW za 110 000 zł

oraz samochód marki Mercedes za 50 000 zł. Wierzytelności, które bank uzyskał

na podstawie umowy cesji z dnia 8 marca 2002 r. zostały zbyte w dniu 29 marca

2002 r. za kwotę 1 000 000 zł. Okazało się jednak, że większość z nich nie istnieje,

co spowodowało zwrotną cesję tych wierzytelności na rzecz banku. Ostatecznie

strona pozwana uzyskała z tego tytułu kwotę 119 907,07 zł, 7 311,28 zł i 6 900, 91

zł. W dniu 13 marca 2002 r. strona pozwana zawarła umowy sprzedaży

nieruchomości powodów położonych w G. przy ul. L. i D. za cenę 800 000 zł oraz

nieruchomości położonej w T. za cenę 200 000 zł. Nabywca nieruchomości nie

dokonał żadnej wpłaty w związku z zawarciem tej umowy. Powód odwołał

pełnomocnictwo udzielone bankowi w dniu 28 marca 2002 r., a powódka w dniu 2

kwietnia 2002 r. W dniu 12 kwietnia 2002 r. strona pozwana zabrała i zbyła towary

powoda, które znajdowały się u J. C., o wartości 95 006,77 zł. Z tego tytułu na

3

poczet zobowiązań kredytowych powodów została przeznaczona kwota 12 428,06

zł.

Sąd Okręgowy, wbrew twierdzeniom powodów, przyjął, że strona

pozwana dokonała wypowiedzenia umów kredytowych. Jednakże nie wszystkie

czynności windykacyjne służące zaspokojeniu należności wynikających

z udzielonych powodom kredytów prowadziła prawidłowo. Dokonując sprzedaży

nieruchomości powodów nie dołożyła należytej staranności. Doprowadziła do ich

sprzedaży bez profesjonalnej wyceny, a powodowie z tego tytułu nie otrzymali

jakiejkolwiek zapłaty. Doznali w związku z tym szkody w rozmiarze łącznie

1 000 000 zł. Strona pozwana zajmując towary powoda w dniu 12 kwietnia 2002 r.,

już po wypowiedzeniu jej pełnomocnictwa, dopuściła się czynu niedozwolonego.

Szkoda powodów w tym zakresie wynosiła 82 578,71 zł, gdyż z uzyskanej za nie

kwoty 95 006,77 zł strona pozwana zaliczyła na poczet zobowiązań kredytowych

powodów kwotę 12 428,06 zł. W pozostałym zakresie roszczenia powodów Sąd

pierwszej instancji uznał za nieudowodnione.

Apelacja powodów została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 4

marca 2009 r. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego,

w tym stwierdzenie, że strona pozwana dokonała wypowiedzenia umów

kredytowych. Podkreślił również, że do jej działań w okresie, kiedy obowiązywało

pełnomocnictwo powodów nie miały zastosowania przepisy o prowadzeniu cudzych

spraw bez zlecenia. Ocena charakteru tych działań nie miała przy tym znaczenia

dla ustalenia wysokości szkody powodów, która nie została udowodniona w

rozmiarze wyższym niż przyjął to Sąd pierwszej instancji. Przemawiało to za

oddaleniem apelacji powodów.

Skarga kasacyjna powodów została oparta na obu podstawach określonych

w art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art.

328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 316 k.p.c., art. 45

Konstytucji i art. 207 § 3 k.p.c. w zw. z art. 217 oraz art. 232 k.p.c., art. 6 k.c. w zw.

z art. 233 § 2 k.p.c., art. 509 § 1 k.c., art. 6 k.c., art. 108 § 1 k.c., art. 361 § 2 k.c.

art. 5 i 6 Prawa bankowego, art. 75 ust. 2 Prawa bankowego zw. z art. 61 k.c., art.

69 oraz art. 75 a Prawa bankowego w zw. z art. 98 k.c., art. 752 k.c. w zw. z art.

4

754 k.c. W oparciu o te zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku

i uwzględnienie powództwa w pozostałej części, ewentualnie jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania okazały się nieuzasadnione.

Częściowo taką ocenę uzasadniało już ich wadliwe zredagowanie.

Twierdzenie, że Sąd pominął ocenę prawną powództwa opartą na podstawie

odpowiedzialności deliktowej nie mogło np. uzasadniać zarzutu naruszenia art. 316

k.p.c. Podobnie jak zarzutu naruszenia art. 328 k.p.c. w sytuacji, gdy

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku została wskazana inaczej ujęta podstawa

rozstrzygnięcia, związana ze stwierdzeniem braku szkody po stronie powodów.

W skardze kasacyjnej nie można też było zasadnie twierdzić, że został naruszony

art. 378 § 1 k.p.c. w sytuacji, gdy skarżący wskazali jednocześnie, że Sąd drugiej

instancji „ powtórzył ustalenia za Sądem I instancji" lub że dokonał oceny prawnej

Sądu I instancji za nietrafną, co do działania pozwanego banku w warunkach

prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, bądź też, że uznał, iż w sprawie nie ma

zastosowania art. 108 k.c. Stwierdzenia te oznaczają bowiem, że w tym zakresie

Sąd drugiej instancji w rzeczywistości odniósł się do zarzutów skarżących. Wymaga

też podkreślenia, że art. 378 § 1 k.p.c. nakazuje sądowi drugiej instancji

rozpoznanie sprawy w granicach apelacji, które zakreśla zakres zaskarżenia

i rodzaj zarzutów. Zarzutu naruszenia tego przepisu nie uzasadnia zatem

dostatecznie stwierdzenie, że sąd drugiej instancji nie odniósł się do wszystkich

twierdzeń skarżących zawartych w apelacji.

W świetle art. 3983

§ 3 k.p.c. nie mógł odnieść skutku zarzut naruszenia art.

6 k.c. w zw. z art. 233 § 2 k.p.c. przez wadliwe uznanie przez Sąd udowodnienia

faktu wypowiedzenia umów kredytowych. Przepis ten wyklucza bowiem możliwość

oparcia skargi kasacyjnej o zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.

Bezzasadne były także zarzuty naruszenia przepisów postępowania

dotyczących przeprowadzenia postępowania dowodowego (dotyczące art. 207 § 3,

art. 217, art. 232 i art. 382 k.p.c.). Sąd Apelacyjny nie prowadził bowiem

postępowania dowodowego we własnym zakresie, a przedmiotem zarzutów

5

kasacyjnych mogą być uchybienia procesowe sądu drugiej instancji.

Nadto skarżący w toku postępowania toczącego się przed sądem pierwszej

instancji nie zgłosili w tym zakresie żadnych zastrzeżeń, przez co utracili prawo

podnoszenia tego rodzaju zarzutów w dalszym toku postępowania (art. 162 k.p.c.).

Nieuzasadniony był zarzut naruszenia art. 6 k.c. w wyniku przyjęcia przez

sąd, że to powodowie powinni wykazać, iż istniały wierzytelności, których dotyczyła

umowa przelewu. Skoro bowiem powodowie twierdzili, że doznali szkody z tego

względu, że ich przelew nie spowodował zmniejszenia stanu ich zadłużenia,

odpowiednio do wysokości przelanych wierzytelności, zasadne było stanowisko

Sądu, iż wymagało udowodnienia przez powodów istnienie wierzytelności

w określonej przez nich wysokości.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny nie wyraził oceny,

że strona pozwana mogła w imieniu powodów dokonywać czynności wobec

samego siebie, a także, aby szkoda mogła być wyrządzona jedynie przez

pozbawienie poszkodowanego własności. Związane z tym zarzuty niewłaściwego

zastosowania art. 108 § 1 k.c. i błędnej wykładni art. 361 § 2 k.c. były zatem

pozbawione uzasadnionych podstaw. Uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 509 § 1

k.c. odwołujące się do celu umowy przelewu oraz sposobu „zaspokojenia w ramach

korzystania z zabezpieczenia" nie uzasadniało z kolei uznania za usprawiedliwiony

zarzutu błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania tego przepisu. Na tle tego

przepisu Sąd Apelacyjny wyraził jedynie ocenę, że niedopuszczalne byłoby

przeniesienie wierzytelności objętej przelewem na osobę trzecią, jeżeli

sprzeciwiałoby się to zastrzeżeniu umownemu dokonanemu między stronami.

Stanowisko to nie budzi zastrzeżeń.

Bezzasadny był także zarzut naruszenia art. 752 k.c. w zw. z art. 754 k.c.

w wyniku ich niewłaściwego zastosowania w sytuacji, gdy Sąd Apelacyjny

stwierdził, że przepisy te nie miały zastosowania do działań strony pozwanej

w okresie, kiedy skuteczne było pełnomocnictwo udzielone jej przez powodów.

Usprawiedliwione były natomiast zarzuty skargi kasacyjnej związane

z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

(t.j. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 - dalej prawo bankowe), z wyjątkiem zarzutu

6

naruszenia art. 75 a tej ustawy, który wszedł w życie w 2004 r., po zmianie

prawa bankowego dokonanej ustawą z dnia 1 kwietnia 2004 r. (Dz. U. nr 91, poz.

870) i nie miał zastosowania w stanie faktycznym rozstrzyganej sprawy.

Ustalenie, że strona pozwana w dniu 4 marca 2002 r. dokonała wypowiedzenia

umów kredytowych, wbrew ocenie Sądów obu instancji, nie było wystarczające dla

przyjęcia stanowiska, że czynności windykacyjne, których prowadzenie strona

pozwana rozpoczęła 8 marca 2002 r. zostały przeprowadzone prawidłowo, z uwagi

na rozwiązanie umów kredytowych. Skarżący zasadnie zwrócili uwagę, że tego

rodzaju ocena wymagała rozważenia, w jakim terminie - po wypowiedzeniu umów

kredytowych - uległy one rozwiązaniu. Takiej oceny Sąd Apelacyjny

nie przeprowadził. Nie zostały pod tym kątem ocenione ani postanowienia umów

kredytowych, ani też regulacja ustawowa (art. 75 prawa bankowego). Miało to zaś

istotne znaczenie dla dokonania oceny, czy strona pozwana w oparciu o udzielone

jej pełnomocnictwo była uprawniona do rozporządzania majątkiem powodów,

w terminach, w których podejmowała czynności windykacyjne i ewentualnie

w jakim zakresie, co mogło być związane jedynie z realizacją już wymagalnych

zobowiązań powodów. Było to istotne także dla oceny, czy należności, które strona

pozwana uzyskała w wyniku sprzedaży majątku powodów zostały prawidłowo

przeznaczone na zaspokojenie wierzytelności banku, które wówczas faktycznie

podlegały już zaspokojeniu. Powodowie podnosili zaś między innymi, że strona

pozwana bezzasadnie naliczała odsetki karne i na ich poczet zaliczała środki

uzyskane ze sprzedaży majątku powodów. Mogło to oznaczać, że zadłużenie

powodów z tytułu udzielonych im kredytów nie zostało pomniejszone o odpowiednie

sumy, co miałoby z kolei wpływ na wysokość szkody, którą uznano za niewykazaną

ponad kwotę zasądzoną przez Sąd Okręgowy.

Powodowie podnieśli również zasadnie, że ze stroną pozwaną łączyły ich nie

tylko umowy kredytowe. Potwierdzają to dokonane w sprawie ustalenia

wskazujące, że w dniu 11 lipca 2001 r. strony zawarły umowę factoringu.

Sąd Apelacyjny nie rozważył zaś w żaden sposób, czy wynikające stąd stosunki

obligacyjne między stronami miały wpływ na sposób rozliczenia przez stronę

pozwaną należności uzyskanych ze sprzedaży poszczególnych składników majątku

powodów, po wypowiedzeniu im umów kredytowych i czy ewentualnie uzasadniały

7

takie zachowanie strony pozwanej, co miało również znaczenie dla oceny

zaistnienia szkody powodów i jej rozmiaru.

Z tych względów, wobec zasadności części zarzutów zawartych w skardze

kasacyjnej, podlegała ona uwzględnieniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.