II CSK 515/09

Sygn. akt II CSK 515/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko (...) Bankowi (…) Spółce Akcyjnej I Oddziałowi w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 czerwca 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 8 lutego 2005 r. uwzględnił powództwo M. K.

o zapłatę 147 793 zł skierowane przeciwko (...) BANK (...) S.A. I Oddziałowi w Ł.. Sąd

2

ten ustalił, że w dniu 4 września 1995 r. strony zawarły umowę agencyjną, na podstawie

której powód prowadził obsługę osób fizycznych w zakresie udzielania kredytów

przeznaczonych na zakup artykułów gospodarstwa domowego. W związku z tą umową

powód udzielił poręczenia za spłatę wszystkich udzielonych kredytów. W umowie

przewidziano, że w przypadku nieterminowej spłaty kredytów zadłużenie z tego tytułu

miało być pokrywane z utworzonego, zgodnie z umową, funduszu kaucyjnego, a w

przypadku jego wyczerpania – z rachunku powoda prowadzonego przez stronę

pozwaną. W listopadzie 1999 r. strona pozwana złożyła powodowi oświadczenia o

potrąceniu kwoty 147 797,70 zł z rachunku powoda, w celu spłaty łącznego zadłużenia

wskazanych przez nią kredytobiorców w tej wysokości. Sąd Okręgowy podzielił

stanowisko powoda odnośnie nieważności umowy agencyjnej i umowy poręczenia, w

oparciu o które strona pozwana dokonała potrącenia.

Wyrokiem z dnia 6 września 2005 r. Sąd Apelacyjny uchylił wyrok uwzględniający

powództwo i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 28 lipca

2006 r. oddalił powództwo. W jego ocenie strona pozwana przedstawiła do potrącenia

wymagalne wierzytelności wynikające z zawartych umów kredytowych, w odniesieniu do

należności, z których spłatą zalegali kredytobiorcy. Potrącenie było uzasadnione także

co do wysokości.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powoda wyrok ten uchylił i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Stwierdził, że umowa

agencyjna i umowa potrącenia były ważne, jednak wbrew jego wcześniejszym

zaleceniom Sąd pierwszej instancji nie przeanalizował materiału dowodowego pod

kątem wymagalności potrąconych wierzytelności. Uznał, że nie zostało też wyjaśnione,

czy w chwili dokonania potrącenia przez bank istniały jeszcze środki na funduszu

kaucyjnym oraz czy w potrąconych kwotach mieściły się odsetki i czy strona pozwana

była uprawniona do ich żądania.

Sąd Okręgowy po kolejnym rozpoznaniu sprawy ustalił, że w chwili potrącenia

przez stronę pozwaną kwoty 37 283,50 zł na funduszu kaucyjnym pozostawała kwota

847,64 zł, a chwili potrącenia 110 509,47 zł odpowiednio kwota 768,48 zł. W związku z

tymi ustaleniami, wyrokiem z dnia 39 grudnia 2008 r., zasądził na rzecz powoda kwotę

1616,12 zł, a dalej idące powództwo oddalił podzielając w tym zakresie ocenę wyrażoną

przez Sąd Okręgowy w wydanym poprzednio wyroku.

3

Wyrok ten zaskarżyły obie strony. Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu ich apelacji,

wyrokiem z dnia 22 czerwca 2009 r. oddalił apelację strony pozwanej, a apelację

powoda uwzględnił częściowo, zasądzając na jego rzecz kwotę 147 793 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 29 stycznia 2001 r. Apelację powoda uznał za nieuzasadnioną

odnośnie odsetek od należności głównej za okres od dnia 9 czerwca 1999 r. do dnia 28

stycznia 2001 r. W ocenie Sądu Apelacyjnego strona pozwana nie wykazała, że

wierzytelności, które potrąciła z rachunku bankowego powoda były wymagalne. Uznał,

że niewystarczające były w tym zakresie wykazy zadłużenia kredytobiorców

sporządzone przez stronę pozwaną, które miały charakter dokumentów o wtórnym

charakterze. Strona pozwana nie przedstawiła natomiast dokumentacji źródłowej.

Wątpliwości co do prawidłowego określenia wysokości wierzytelności strony pozwanej

budziła dodatkowo okoliczność, że obejmowały one także odsetki za opóźnienie w

spłacie rat kredytów. Powód był powiadamiany o wysokości zadłużenia kredytobiorców

jedynie do chwili rozwiązania umowy agencyjnej tj. do lipca 1998 r. Strona pozwana w

późniejszym okresie, wbrew powinności wynikającej z art. 880 k.c., nie przedstawiała

powodowi tych zawiadomień, co pozbawiało ja możliwości żądania odsetek za

opóźnienie w spłacie długu od poręczyciela.

Sąd Apelacyjny uznał nadto, że potrącenie przez stronę pozwaną jej

wierzytelności z rachunku oszczędnościowo - rozliczeniowego małżonków

Kossakowskich było w świetle art. 505 pkt 4 k.c. niedopuszczalne.

Z tych względów żądanie powoda znajdowało oparcie w art. 405 k.c.,

co przemawiało za uwzględnieniem jego apelacji w zasadniczej części, w tym do całej

należności głównej.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o obie podstawy kasacyjne

określone w art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 328 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., art. 385 k.p.c. i art. 386 k.p.c. oraz art.

7, art. 14, art. 49, art. 52 i art. 93 Prawa bankowego a także art. 6 k.c, art. 405 k.c., art.

491 k.c., art. 880 k.c. w zw. z art. 879 k.c. i art. 881 k.c. W oparciu o te zarzuty skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji powoda oraz

uwzględnienie apelacji strony pozwanej, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jedną z przyczyn uwzględnienia przez Sąd drugiej instancji apelacji powodów

było stwierdzenie, że strona pozwana nie wykazała wymagalności wierzytelności, które

4

potrąciła z rachunku bankowego powoda. Skarżący wskazał zasadnie, że kwestia

wymagalności roszczeń stanowi kwestię prawną i nie podlega ocenie w kontekście

dowodzenia. Nie oznacza to jednak zasadności zarzutu naruszenia art. 227 k.p.c. w zw.

z art. 391 k.p.c. w wyniku przyjęcia przez Sąd, że kwestia prawna może być

przedmiotem dowodzenia. Stanowisko to należy bowiem rozumieć jako skrótowe ujęcie

oceny, że nie zostały wykazane okoliczności faktyczne wskazujące na wymagalność

wierzytelności przedstawionych do potrącenia przez stronę pozwaną. Potwierdzeniem

dla takiej oceny jest także fakt, że Sąd Apelacyjny w dalszej części uzasadnienia, po

zamieszczeniu tego stwierdzenia, dokonał własnej oceny materiału dowodowego w tym

zakresie.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie stwierdził, że aprobuje

ustalenia Sądu pierwszej instancji odnoszące się do wymagalności wierzytelności

banku. Brak jest zatem podstaw do uznania za usprawiedliwiony zarzutu, że

uzasadnienie te zostało sporządzone w sposób wewnętrznie sprzeczny z tego względu,

że Sąd Apelacyjny uznał za niewykazaną wymagalność wierzytelności przedstawionych

do potrącenia.

W skardze kasacyjnej zasadnie natomiast podniesiono, że Sąd Apelacyjny

w sposób niedostateczny ocenił dowody, które odnosiły się do tych wierzytelności, na

skutek pominięcia części tych dowodów. Sąd drugiej instancji stwierdził bowiem, że

strona pozwana nie przedstawiła dokumentów źródłowych, nie precyzując jednak o jakie

konkretnie dokumenty chodzi. Swoje rozważania w tym zakresie ograniczył zaś do

oceny wykazu zadłużenia sporządzonego przez stronę pozwaną. Tymczasem

zaoferowała ona także inne dowody a w szczególności umowy kredytowe i wezwania do

zapłaty, które również powinny być ocenione.

Nieuzasadnione były natomiast, z punktu widzenia możliwych podstaw skargi

kasacyjnej opartej o podstawę naruszenia przepisów postępowania, zarzuty naruszenia

art. 385 i 386 k.p.c., w wyniku oddalenia zasadnej zdaniem skarżącego apelacji.

Przepisy te nie mogą bowiem stanowić samodzielnej podstawy służącej do

formułowania zarzutów naruszenia przepisów postępowania.

Nieuzasadniony był także zarzut naruszenia art. 6 k.c. Przepis ten określa zasadę

rozkładu ciężaru dowodu w postępowaniu sądowym. Sąd Apelacyjny przyjął zaś

prawidłowo, że wykazanie istnienia przesłanek decydujących o skuteczności potrącenia

obciążało stronę pozwaną. Pominięcie zaś przez Sąd drugiej instancji części

przedstawionych przez nią dowodów nie uzasadniało zarzutu naruszenia tego przepisu.

5

Sąd Apelacyjny uznał, że strona pozwana nie mogła dokonać skutecznie

potrącenia z tego względu, że było ono niedopuszczalne w świetle art. 505 pkt 4 k.c.

Uzasadniając tę ocenę odwołał się do uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia

23 lutego 2001 r., II CKN 403/00. W rzeczywistości Sąd Najwyższy w wyroku tym

przyjął, że bank może potrącić wierzytelność przysługującą mu w stosunku do

posiadacza lokaty terminowej. Dodatkowo wskazał jedynie, że w literaturze

prezentowany jest pogląd, stanowiący jedno z przeciwstawnych stanowisk,

że potrącenie takie jest niedopuszczalne w odniesieniu do rachunku bieżącego.

Nie stwierdził natomiast, że pogląd ten podziela. Dla takiego stanowiska brak jest zaś

podstaw. Art. 505 pkt 4 k.c. stanowi, że nie mogą być umorzone przez potrącenie

wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne.

Takiej regulacji nie zawierają przepisy prawa bankowego w odniesieniu do jakiejkolwiek

z form rachunków bankowych przewidzianych w tej ustawie. Na tle nieuzasadnionego

stanowiska prezentowanego w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny skarżący zarzucił

dodatkowo zasadnie, że Sąd Apelacyjny nie odniósł się do różnic istniejących pomiędzy

rachunkiem bieżącym i rachunkiem oszczędnościowo- rozliczeniowym, z którego

faktycznie dokonano potrącenia. Skarżący podniósł także zasadnie, że Sąd Apelacyjny -

przy uwzględnieniu daty dokonanego potrącenia - błędnie odwołał się do art. 7, art. 14 i

art. 52 Prawa bankowego z 1989 r., które w sprawie nie znajdowały zastosowania z

uwagi na ich późniejszą nowelizację.

Sąd Apelacyjny w sposób nieuzasadniony przyjął również, że brak

powiadomienia poręczyciela o opóźnieniu dłużnika w spełnieniu świadczenia zwalnia go

z odpowiedzialności z tytułu odsetek za okres opóźnienia. Dla uzasadnienia tego

stanowiska powołał art. 880 k.c. oraz stwierdził, że takie stanowisko jest utrwalone w

literaturze i orzecznictwie, do czego w rzeczywistości brak jest podstaw. Sąd Apelacyjny

nie powołał przykładów orzeczeń zawierających taką ocenę. Wymaga zaś podkreślenia,

że wyroku z dnia 10 października 2003 r., II CK 84/02 Sąd Najwyższy wskazał, że

opóźnienie wierzyciela w zawiadomieniu poręczyciela o opóźnieniu się dłużnika

głównego ze spełnieniem świadczenia nie wyłącza - na podstawie art. 880 k.c. -

obowiązku wykonania zobowiązania przez poręczyciela.

Zasadny był również zarzut naruszenia art. 481 k.c. w zw. z art. 476 k.c. Sąd

Apelacyjny zmieniając zaskarżony wyrok zasądził odsetki od całej należności głównej za

okres od 29 stycznia 2001 r. (daty doręczenia pozwu) pomijając, że powód dochodził

początkowo kwoty 37 283,50 zł, a żądanie to rozszerzył w lutym 2002 r.

6

Uwzględniając, że część zarzutów skargi kasacyjnej była uzasadniona, Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.