II CSK 539/09

Sygn. akt II CSK 539/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Prokuratora Okręgowego w P.

przeciwko Towarzystwu Czytelni Ludowych z siedzibą w G.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację Prokuratora

Okręgowego w P. od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 18 lutego 2009 r.,

oddalającego powództwo Prokuratora Okręgowego w P. skierowane przeciwko

Towarzystwu Czytelni Ludowych w G. o ustalenie, że stowarzyszenie działające

pod nazwą „Towarzystwo Czytelni Ludowych” z siedzibą w G., wpisane do rejestru

stowarzyszeń Krajowego Rejestru Sądowego prowadzonego przez Sąd Rejonowy

w P. za numerem [...], zarejestrowane wcześniej na podstawie postanowienia Sądu

Wojewódzkiego w P. z dnia 6 lipca 1992 r. sygn. akt [...] za numerem [...],

sprostowanego postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1992 r., nie jest tą samą osobą

prawną, kontynuacją stowarzyszenia pod tą samą nazwą, powstałego w okresie

przedwojennym i zlikwidowanego decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady

Narodowej w P., której nieważność stwierdzono decyzją Ministra Spraw

Wewnętrznych z dnia 25 listopada 1991 r.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na podzielonych ustaleniach Sądu Okręgowego,

których istotne elementy przedstawiają się następująco:

Towarzystwo Czytelni Ludowych w P. wpisane zostało do Rejestru Stowarzyszeń i

Związków Zawodowych P. Urzędu Wojewódzkiego na podstawie decyzji

Wojewody P. z dnia 19 grudnia 1933 r. nr BP.V.1a/267, wydanej w oparciu o art.

21 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej dnia 27 października 1932 r. -

Prawo o stowarzyszeniach. Po wojnie Towarzystwo podjęło działalność. Decyzją

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 27 czerwca 1950 r.

zarządzono likwidację Stowarzyszenia, a jego majątek przeznaczono na cele

społeczne. Na skutek wniosku pełnomocnika Kardynała Józefa Glempa Metropolity

Gnieźnieńskiego i Warszawskiego Prymasa Polski z dnia 11 października 1991 r. o

stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 27 czerwca 1950 r. Minister Spraw

Wewnętrznych decyzją z dnia 25 listopada 1991 r. stwierdził nieważność decyzji

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 27 czerwca 1950 r. z urzędu

w części dotyczącej zarządzenia likwidacji Towarzystwa Czytelni Ludowych, a na

wniosek Kardynała Józefa Glempa w części dotyczącej zarządzenia

o przeznaczeniu majątku tego Towarzystwa, uznając że została wydana z rażącym

naruszeniem powołanych w niej przepisów. Pismem z dnia 20 lutego 1992 r. Jan

N. poinformował Sąd Wojewódzki w P. o treści tej decyzji i wniósł o wpisanie do

3

prowadzonego przez Sąd rejestru stowarzyszeń Towarzystwa Czytelni Ludowych w

P., wskazał adresy pozostałych żyjących członków zarządu głównego i oświadczył,

że zgodnie z postanowieniami statutu podejmie działania zmierzające do

uzupełnienia składu członków zarządu, zwołania Sejmiku Oświatowego i

dostosowania statutu do obowiązujących przepisów. Kolejnymi pismami ponawiano

wniosek o wpis do rejestru, powiadamiano Sąd Wojewódzki w P. o działaniach

podejmowanych w celu zebrania dotychczasowych członków i składzie zarządu. W

piśmie z dnia 4 lipca 1992 r. wskazano członków zarządu, dołączono statut

uchwalony przez XXIV Sejmik Oświatowy TCL w dniu 30 listopada 1933 r. w P.,

wydrukowany w 1945 r., zaświadczenie, że stanowił podstawę rejestracji

Towarzystwa w dniu 19 grudnia 1933 r. za numerem 53 i pod pozycją nr 2 Rejestru

Stowarzyszeń z 8 sierpnia 1945 r. Postanowieniem z dnia 6 lipca 1992r.,

sprostowanym postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1992 r., wpisano w rejestrze

stowarzyszeń Sądu Wojewódzkiego w P. zmiany w dziale A pod nr [...] przez

ujawnienie wskazanych nazwisk członków zarządu, zaś w rubryce 2 - daty 19

grudnia 1933 r., w rubryce 3 – siedziby P., w rubryce 9 - 30 listopada 1933 r. -

daty uchwalenia statutu. Postanowieniem z dnia 6 grudnia 1993 r. Sąd ten

ustanowił dla Stowarzyszenia kuratorów, których wniosek był podstawą dokonania,

postanowieniem z dnia 13 czerwca 1994 r., wpisu w rejestrze członków zarządu,

wybranych na posiedzeniu Sejmiku Oświatowego w P. w dniu 19 marca 1994 r.

oraz nowej siedziby w G. przy ulicy T.[...]. Postanowieniem z dnia 15 lutego 2006 r.

Sąd Rejonowy w P. zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 6

lipca 1992 r. w ten sposób, że oddalił wniosek w części dotyczącej wpisania składu

osobowego Stowarzyszenia.

Towarzystwo Wiedzy Powszechnej w P. podjęło, poczynając od wniosku z dnia 26

października 1994 r. działania zmierzające do stwierdzenia nieważności decyzji

Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 25 listopada 1991 r. w zakresie orzeczenia

dotyczącego rozporządzenia majątkiem byłego Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Ostateczną decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8

października 2001 r. stwierdzono, że decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych

z dnia 25 listopada 1991 r., w części dotyczącej przeznaczenia majątku

Towarzystwa Czytelni Ludowych została wydana z naruszeniem prawa,

4

a odmówiono jej uchylenia w zakresie stwierdzającym nieważność decyzji

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 27 czerwca 1950 r. w części

dotyczącej przeznaczenia majątku Towarzystwa, gdyż w wyniku wznowienia

postępowania mogłaby wyłącznie zapaść decyzja odpowiadająca decyzji

dotychczasowej. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 18 listopada

2003 r. oddalił skargę Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Nie odniosła

zamierzonego skutku, podjęta przez Towarzystwo Wiedzy Powszechnej i Centralny

Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Elementów Wyposażania Budownictwa

M. w P., próba wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym

postanowieniem o rejestracji Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Przed Sądem Okręgowym w P. toczy się sprawa z powództwa Towarzystwa

Czytelni Ludowych przeciwko Towarzystwu Wiedzy Powszechnej o uzgodnienie

treści księgi wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości położonej w P., przy ulicy

M. [...] z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie, jako właściciela

Towarzystwa Czytelni Ludowych w miejsce wpisanego właściciela Towarzystwa

Wiedzy Powszechnej. Postępowanie zostało zawieszone postanowieniem z dnia 30

sierpnia 2007 r. do czasu zakończenia rozpoznawanej sprawy. Prokurator

Rejonowy w G., działając na rzecz Skarbu Państwa Starosty Powiatowego w G.

wniósł pozew do Sądu Rejonowego w G. przeciwko Towarzystwu Czytelni

Ludowych o uzgodnienie treści księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

położonej w G. przy ulicy L.[..], domagając się wpisania w miejsce tego

Towarzystwa Skarbu Państwa jako właściciela. Po przekazaniu tej sprawy do

rozpoznania Sądowi Okręgowemu postępowanie zostało zawieszone do czasu

zakończenia rozpoznawanej sprawy. Umorzeniem postępowania zakończyło się

postępowanie prowadzone w Prokuraturze Rejonowej w P. w związku z

zawiadomieniem Towarzystwa Wiedzy Powszechnej o popełnieniu przestępstwa

polegającego na sfałszowaniu dokumentów Sądu Okręgowego w P. w postaci

rejestru stowarzyszeń numer 73, dotyczącego Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Żądanie stwierdzenia nieważności uchwał podjętych przez pozwane Towarzystwo,

złożone Prokuratorowi Okręgowemu w P. przez Towarzystwo Wiedzy Powszechnej

i Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy M., było podstawą zainicjowania

rozpoznawanej sprawy.

5

Sąd Apelacyjny uznał, że wniesiony pozew zmierza w istocie do przesądzenia

o braku związków prawnych pomiędzy stowarzyszeniem o nazwie Towarzystwo

Czytelni Ludowych zarejestrowanym w Krajowym Rejestrze Sądowym pod

numerem [...] a stowarzyszeniem o tej samej nazwie, powstałym i zarejestrowanym

w okresie przedwojennym, a zatem faktu prawotwórczego, co jest dopuszczalne na

podstawie art. 189 k.p.c. Nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, że powód nie

wykazał interesu prawnego w rozumieniu wymienionego przepisu. Powództwo

zmierza do usunięcia niepewności prawnej co do tożsamości osoby prawnej, która

zgłasza pretensje do majątku niegdyś przejętego przez Państwo i częściowo

rozdysponowanego na rzecz osób trzecich. Ma ono również charakter prewencyjny

w odniesieniu do ewentualnych roszczeń odszkodowawczych przeciwko Skarbowi

Państwa. Powód nie wykazał, że funkcjonują dwa podmioty o tej samej nazwie,

skoro stowarzyszenie zarejestrowane w dniu 19 grudnia 1933 r. nigdy nie utraciło

swej osobowości prawnej, nie zostało wykreślone z rejestru, a decyzja

stwierdzająca nieważność tej z dnia 25 listopada 1950 r. ma skutek ex tunc.

Tożsamość stowarzyszenia będącego osobą prawną określa wyłącznie jej

samodzielna osobowość prawna, znajdująca odzwierciedlenie w indywidualnym

wpisie do rejestru, a nie skład osobowy, czy też personalia osób wchodzących w

skład ich organów. Wpis dokonany postanowieniem z dnia 6 lipca 1992 r. dotyczył

jedynie zmian. Nie był objęty sporem problem dopuszczalności dokonywania

wpisów w rejestrze stowarzyszenia po 1990 r., zwłaszcza wobec związania sądu

konstytutywnym orzeczeniem sądu rejestrowego.

Powód powołał w skardze kasacyjnej podstawę objętą art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c. Naruszenie art. 321 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. polega na nierozpoznaniu

istoty sprawy i błędnym przyjęciu, że przedmiotem żądania było ustalenie różnicy

w tożsamości dwóch istniejących stowarzyszeń, podczas gdy domagał się

ustalenia, że pozwane Stowarzyszenie nie jest Stowarzyszeniem powstałym

w 1933 r., bo to przestało faktycznie istnieć po wydaniu decyzji z dnia 25 listopada

1950r. Wydanie orzeczenia bez wszechstronnego rozważenia zebranego materiału

dowodowego, z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów oraz

bezpodstawne uznanie za nieistotne dowodów z dokumentów zebranych w aktach

II Pc 434/04, dopuszczonych przez Sąd pierwszej instancji narusza art. 382, art.

6

227 i 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Ponadto z naruszeniem art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie został rozpoznany podniesiony w apelacji zarzut

pominięcia przedstawionych przez powoda dowodów, a w uzasadnieniu nie

wyjaśniono przyczyn uznania, że dowody te nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że w myśl art. 39813

§ 1 k.p.c.

kognicję Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym wyznaczają granice

zaskarżenia wraz z podstawami kasacyjnymi, a z urzędu bierze on pod uwagę,

w granicach zaskarżenia, nieważność postępowania. Podstawę skargi kasacyjnej

stanowią konkretne, wskazane w niej przepisy prawa ze stwierdzeniem, że

w wyniku wydania wyroku doszło do ich obrazy, a także podaniem na czym ona

polega.

Naruszenie przepisów postępowania, objęte podstawą skargi kasacyjnej

przewidzianą art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., dotyczy takich uchybień, które mogły mieć

istotny wpływ na wynik sprawy. Chodzi w nim nie o każde naruszenie konkretnego

uregulowania, ale o takie, które przesądziło o rozstrzygnięciu sprawy co do istoty,

a zatem powoduje, że wyrok o wydanej treści nie może się ostać. Do takiego

uchybienia doszło w rozpoznawanej sprawie w odniesieniu do art. 321 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ Sąd Apelacyjny rozpoznał nie to żądanie, które

zgłosił powód. Nie było podstaw do przyjęcia, że powód domagał się ustalenia

braku powiązań pomiędzy dwoma samodzielnie istniejącymi podmiotami, takie

żądanie nie zostało wysunięte. Powództwo oparte było na twierdzeniu, że w dniu

6 lipca 1992 r. wpisane zostały, jako członkowie zarządu niewykreślonego

Towarzystwa Czytelni Ludowych w G. osoby, które nie były członkami tego

Towarzystwa, ich ilość była mniejsza niż 15 osób, co uniemożliwiało podjęcie

działania, jak też wybór władz oraz przyjęcie (przystąpienie) nowych członków.

Konsekwencją tych nieprawidłowości mogło być umożliwienie działania w ramach

dawnego stowarzyszenia osobom, które nie były jego członkami, a członkostwo

uzyskały sprzecznie z postanowieniami statutu. Z uwagi na to, że dotyczy to

7

jednego podmiotu, zarejestrowanego w 1933 r. stowarzyszenia, bezprzedmiotowe

były rozważania Sądu Apelacyjnego dotyczące kryteriów odrębności prawnej

zarejestrowanych stowarzyszeń. Istota sporu dotyczyła tego, czy czynności, które

doprowadziły do podjęcia działalności Towarzystwa po upływie bardzo długiego

okresu, zdziałane zostały przez jego członków, stanowiących uprawniony organ.

Wobec tego, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, zasadnicze znaczenie miało

określenie składu osobowego członków po wydaniu decyzji stwierdzającej

nieważność decyzji o likwidacji Towarzystwa dla przyjęcia, czy możliwe było

kontynuowanie funkcjonowania dawnego Towarzystwa. Słusznie przyjął Sąd

Apelacyjny, że może on podlegać zmianom, rzecz jednak w tym, żeby zmiany te

były zgodne z zasadami przyjętymi w statucie i ustawie. Stowarzyszenie, zgodnie

z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.

U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm., dalej pr. stow.), jest dobrowolnym,

samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Oznacza to, że

stanowi zespół osób skupionych dla realizacji założonego celu, co przemawia za

tym, że skład osobowy takiego zrzeszenia ma zasadnicze znaczenie.

Funkcjonowanie stowarzyszenia, tak jak każdej osoby prawnej, możliwe jest

poprzez powołane organy (art. 11 ust. 3 pr. stow.), a ich brak i niemożność

powołania stanowi podstawę do rozwiązania (art. 31 pkt 2 pr. stow.). Towarzystwo

Czytelni Ludowych mimo zarządzenia likwidacji, której według pozwanego nie

przeprowadzono do końca, nie zostało wykreślone z rejestru. Należy je traktować,

wobec bezprawności powyższej decyzji, jako działające, stosownie do art. 52 ust.

1 pr. stow. Stało się ono stowarzyszeniem w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia

1989 r. Podstawowe jednak znaczenie ma to, czy po uzyskaniu cech ostateczności

przez decyzję stwierdzającą nieważność tej decyzji zarządzającej likwidację miało

ono warunki do wznowienia działalności, dotyczące minimalnej liczby członków

i wymaganych w ustawie władz, których brak skutkuje przeprowadzeniem

postępowania naprawczego (art. 30 pr. stow.) albo rozwiązaniem (art. 31 pr. stow.).

Takie stanowisko wyrażone zostało w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego

1996 r. II CRN 6/96, OSNC 1996/7-8/105 i podziela je Sąd Najwyższy w obecnym

składzie. Decyzja administracyjna stwierdzająca nieważność decyzji z dnia

27 czerwca 1950 r., wiążąca w sądowym postępowaniu cywilnym, jako

8

rozstrzygająca kwestie nienależące do drogi sądowej przed sądami powszechnymi,

umożliwia podjęcie działań zmierzających do odtworzenia struktury organizacyjnej

dawnego stowarzyszenia. Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku będzie

to możliwe.

Rację ma skarżący, że przeniesienie do rejestru sądowego danych z dokumentacji

będącej w posiadaniu organów administracji państwowej (art. 54 pr. stow.) stanowi

czynność organizacyjno-techniczną, związaną ze zmianą zasad rejestracji

stowarzyszeń. W żadnym przypadku nie może ono być traktowane jako wpis

obejmujący rejestrację stowarzyszenia. Niezależnie od tego czy zostało ono

podjęte przez sąd w formie postanowienia, czy też zarządzenia wykonanego przez

uprawnionego urzędnika, nie ma charakteru merytorycznego wpisu (orzeczenia),

nie łączy się z nim skutek przewidziany w art. 365 k.p.c. Na takie znaczenie

wymienionego uregulowania wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 marca

2008 r. III CSK 284/07, OSNC-ZD 2008/4/127 i pogląd ten podzielić należy

w rozpoznawanej sprawie.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera motywów wyjaśniających

przyczyny pominięcia dowodów, które na wniosek powoda były dopuszczone, ale

nie doszło do ich przeprowadzenia, jak też podzielenia stanowiska Sądu pierwszej

instancji w tej kwestii, chociaż skarżący objął to zarzutem apelacyjnym, co narusza

art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a nadto art. 382 k.p.c.

Zarzut uchybienia art. 227 k.p.c., który określa, że przedmiotem dowodu są fakty

istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, bez wskazania na uchybienie innym przepisom

regulującym postępowanie dowodowe, nie stanowi w istocie podstawy skargi

kasacyjnej, skoro jak utrzymuje skarżący, dowody zostały dopuszczone.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie mógł odnieść zamierzonego rezultatu,

ponieważ przedmiotem jego regulacji jest bezpośrednio i dosłownie ocena

dowodów, a w konsekwencji także problematyka ustaleń faktycznych. Możliwość

podniesienia go wyłączona została art. 3983

§ 3 k.p.c., a Sąd Najwyższy związany

jest, stosownie do art. 39813

§ 2 k.p.c., ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok należało uchylić w oparciu o art.

39815

§ 1 k.p.c. i sprawę przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

9

rozpoznania. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego pozostawione

zostało końcowemu rozstrzygnięciu na podstawie art. 108 § 2 w związku z art.

39821

i art. 391 § 1 k.p.c.