III KO 83/09

WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R.

III KO 83/09

1. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., P

11/08, Dz. U. Nr 163, poz. 1363, w wyniku którego utracił moc przepis § 2

art. 148 k.k., stanowi podstawę do wznowienia postępowania karnego, o

jakiej mowa w art. 540 § 2 k.p.k., także w tych sytuacjach, gdy w okresie od

dnia 26 września 2005 r. do dnia 23 kwietnia 2009 r. doszło do skazania

oskarżonego za czyn zakwalifikowany z art. 148 § 3 k.k. i wymierzenia mu

kary określonej w § 2 art. 148 k.k. w brzmieniu w tym czasie obowiązują-

cym, choć wskazany wyrok Trybunału nie odnosi się wprost do § 3 art. 148

k.k., ponieważ i tak jego stosowanie w sferze sankcji karnych było możliwe

wyłącznie przez jednoczesne zastosowanie art. 148 § 2 k.k., a sam fakt

nieprzywołania tego przepisu w wyroku skazującym nie ma w tej materii

decydującego znaczenia.

2. Ponieważ § 3 art. 148 k.k. nadal odsyła do art. 148 § 2 k.k., a

przepis ten utracił swą moc, nie można odwołać się wprost do kar przewi-

dzianych w tym ostatnim przepisie, jak tego wymaga § 3 art. 148 k.k., za-

tem zachowania w nim określone powinny być – do czasu ewentualnej

zmiany art. 148 k.k. – kwalifikowane z § 1 art. 148 k.k., jako że obejmuje on

zarówno zachowania ujęte w jego § 3, jak i pełną gamę sankcji karnych za

zabójstwo, w tym także kary, o jakich mowa była w § 2 art. 148 k.k. i do

których odsyła art. 148 § 3 k.k. Tym samym nie można też mówić o istnie-

niu kolizji § 3 i § 1 art. 148 k.k., a tylko przy takiej kolizji w grę wchodziłaby

reguła, że lex specialis derogat legi generali.

2

Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

Sędziowie SN: T. Grzegorczyk (sprawozdawca), J. Sobczak.

Sąd Najwyższy w sprawie Roberta S., skazanego z art. 148 § 3 k.k.

w zw. z art. 64 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w

dniu 15 kwietnia 2010 r. wniosku obrońcy skazanego o wznowienie postę-

powania zakończonego prawomocnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w G. w

dniu 21 maja 2008 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia 1

października 2007 r.,

Na podstawie art. 540 § 2 i art. 547 § 2 k.p.k. w z n o w i ł postępowanie w

sprawie Roberta S. i u c h y l i ł wyrok Sądu Apelacyjnego w G. oraz zmie-

niony nim wyrok Sądu Okręgowego w T. w części dotyczącej kwalifikacji

prawnej i kary, przekazując w tym zakresie sprawę do ponownego rozpo-

znania temu ostatniemu sądowi (...)

Z U Z A S A D N I E N I A :

Robert S., wyrokiem Sądu Okręgowego w T. z dnia 1 października

2007 r., został uznany za winnego popełnienia w dniu 23 września 2006 r.

przestępstwa zabójstwa zakwalifikowanego z art. 148 § 3 w zw. z art. 64 §

1 k.k. i skazany za to na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Po roz-

poznaniu apelacji obrońcy oskarżonego, Sąd Apelacyjny w G., wyrokiem z

dnia 21 maja 2008 r., zmienił zaskarżony wyrok, ale w ten tylko sposób, że

złagodził orzeczoną karę wymierzając karę 25 lat pozbawienia wolności z

przyjęciem, że może on ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwol-

nienie dopiero po odbyciu 20 lat tej kary. W grudniu 2009 r., wyznaczony

3

skazanemu obrońca z urzędu wystąpił z wnioskiem o wznowienie postę-

powania, powołując się na art. 540 § 2 k.p.k. oraz wyrok Trybunału Konsty-

tucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., P 11/08, Dz. U. Nr 63, poz. 533, mocą

którego uznano za niezgodny z Konstytucją „art. 15 ustawy z dnia 27 lipca

2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania

karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 163, poz. 1363)”,

wprowadzający od dnia 26 września 2005 r. nowe brzmienie art. 148 § 2

k.k., na którym to brzmieniu, jak stwierdza wnioskodawca, opierały się oba

sądy w tej sprawie. Autor wniosku wystąpił także o zasądzenie mu kosztów

obrony z urzędu za czynności w postępowaniu o wznowienie. W związku z

tym wnioskiem prokurator Prokuratury Krajowej wystąpił o jego uwzględ-

nienie i wznowienie postępowania w części kwalifikacji prawnej i podstawy

wymiaru kary.

Rozpatrując ten wniosek Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Prawdą jest, że wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. Trybunał Konsty-

tucyjny uznał, że art. 1 pkt 15 ustawy nowelizującej z 2005 r., wprowadza-

jący nową treść § 2 art. 148 k.k., z uwagi na tryb w jakim dokonano tej

zmiany, jest niezgodny z art. 118 ust. 1 i art. 119 ust. 1 i 2 ustawy zasadni-

czej. Z chwilą opublikowania tego orzeczenia w organie urzędowym, a więc

z dniem 23 kwietnia 2009 r., przepis § 2 art. 148 k.k. utracił swą moc (art.

190 ust. 2 i 3 Konstytucji). Trybunał Konstytucyjny nie wypowiadał się jed-

nak w kwestii § 3 art. 148 k.k., z którego zakwalifikowano czyn oskarżone-

go w tej sprawie i który przywołano też w podstawie skazania. Przepis § 3

art. 148 k.k. nie był nowelizowany ustawą z 2005 r., nie był więc także

przedmiotem pytania prawnego skierowanego do Trybunału Konstytucyj-

nego. Od samego początku, a więc od wejścia w życie Kodeksu z 1997 r.,

nawiązywał on bowiem – i nawiązuje nadal – do § 2 art. 148 k.k. przyjmu-

jąc, że: „Karze określonej w § 2 podlega, kto jednym czynem zabija więcej

niż jedną osobę lub był wcześniej prawomocnie skazany za zabójstwo” (ta

4

ostatnia okoliczność obostrzająca dotyczy niniejszej sprawy). To zaś ozna-

cza, że przy wymiarze kary w wypadkach określonych w art. 148 § 3 k.k.

sądy orzekające były, w zakresie sędziowskiego wymiaru kary, ograniczo-

ne karami wskazanymi w § 2 art. 148 k.k., a więc w przepisie, który utracił

swą moc w wyniku wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Wprawdzie art. 540 § 2 k.p.k. przyjmuje, że postępowanie wznawia

się, jeżeli Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją

„przepisu prawnego, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie”, a

w niniejszej sprawie sądy nie przywołały uznanego za niekonstytucyjny § 2

art. 148 k.k., lecz jedynie art. 148 § 3 (oraz art. 64 § 1) k.k., to jednak uznać

należy, że istnieje w tej sprawie podstawa do wznowienia postępowania, o

jakiej mowa w art. 540 § 2 k.p.k. Rzecz bowiem w tym, że – jak wskazano

– zrekonstruowanie pełnego brzmienia § 3 art. 148 k.k. jest możliwe jedy-

nie w ścisłym powiązaniu z art. 148 § 2 k.k., gdyż bez tego ostatniego

przepisu nie można odtworzyć treści normy sankcjonującej. Sądy obu in-

stancji wyraźnie zresztą odwoływały się, z tym, że dopiero w uzasadnie-

niach swych wyroków, do sankcji określonych w § 2 art. 148 k.k. Zatem,

także przepis art. 148 § 2 k.k. legł u podstaw zapadłych w tej sprawie wy-

roków. Podsumowując, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwiet-

nia 2009 r., w wyniku którego utracił moc przepis § 2 art.148 k.k., stanowi

podstawę do wznowienia postępowania karnego, o jakiej mowa w art. 540

§ 2 k.p.k., także w tych sytuacjach, gdy w okresie od dnia 26 września

2005 r. do dnia 23 kwietnia 2009 r. doszło do skazania oskarżonego za

czyn zakwalifikowany z art. 148 § 3 k.k. i wymierzenia mu kary określonej

w § 2 art. 148 k.k. w brzmieniu w tym czasie obowiązującym, choć wska-

zany wyrok Trybunału nie odnosi się wprost do § 3 art. 148 k.k., ponieważ i

tak jego stosowanie w sferze sankcji karnych było możliwe wyłącznie przez

jednoczesne zastosowanie art. 148 § 2 k.k., a sam fakt nieprzywołania te-

5

go przepisu w wyroku skazującym nie ma tej materii decydującego zna-

czenia.

W związku z utratą mocy prawnej paragrafu 2 art. 148 k.k. w orzecz-

nictwie Sądu Najwyższego trafnie przyjmuje się, że zakres, w jakim Trybu-

nał uznał art. 148 § 2 k.k. za sprzeczny z Konstytucją, determinuje również

granice modyfikacji, które są jego następstwem w wyrokach podlegających

uchyleniu w trybie wznowienia, a więc że chodzi tu jedynie o potrzebę

określenia na nowo kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

oraz ponowne wymierzenie kary, przy zachowaniu dotychczasowych usta-

leń. W konsekwencji zaś, że uzasadnione jest w takim wypadku uchylenie

wyroku(ów) tylko w części dotyczącej kwalifikacji prawnej i kary (tak już w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2009 r., II KO 22/09, OSNKW

2009, z. 11, poz. 98; zob. też W. Wróbel, S. Zabłocki: Glosa do wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., Pal. 2009, nr 7-8, s.

301 – 306). W pełni odnosi się to także do skazania z art. 148 § 3 k.k. Dla-

tego Sąd Najwyższy uchylił oba wydane w tej sprawie wyroki jedynie w ta-

kiej części, a nie w całości, i przekazał sprawę w tym zakresie do ponow-

nego rozpoznania w pierwszej instancji.

Przy ponownym jej rozpoznawaniu Sąd Okręgowy powinien orzekać

w granicach przekazania (art. 442 § 1 zd. 1 k.p.k.), a więc jedynie odnośnie

do nowej kwalifikacji czynu i kary, a nie, co do ustaleń faktycznych i winy, z

uwzględnieniem jednak – o ile taka sytuacja zaistnieje – wyjątkowo kon-

strukcji zawartej w art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k. Ponieważ § 3 art. 148 k.k. odsy-

ła nadal do art. 148 § 2 k.k., a przepis ten utracił swą moc, nie można od-

wołać się wprost do kar przewidzianych w tym ostatnim przepisie, jak tego

wymaga § 3 art. 148 k.k., zatem zachowania w nim określone powinny być

– do czasu ewentualnej zmiany art. 148 k.k. – kwalifikowane z § 1 art. 148

k.k., jako że obejmuje on zarówno zachowania ujęte w jego § 3, jak i pełną

gamę sankcji karnych za zabójstwo, w tym także kary, o jakich mowa była

6

w § 2 art. 148 k.k. i do których odsyła art. 148 § 3 k.k. Tym samym nie

można też mówić o istnieniu kolizji § 3 i § 1 art. 148 k.k., a tylko przy takiej

kolizji w grę wchodziłaby reguła, że lex specialis derogat legi generali, co

podnoszone jest także w piśmiennictwie (zob. W. Wróbel, S. Zabłocki, glo-

sa, op. cit., s. 307 – 308). /.../