I PRN 24/95

Wyrok z dnia 2 czerwca 1995 r.

I PRN 24/95

1. Po ogłoszeniu upadłości postępowanie w sprawie o wierzytelność

skierowaną przeciwko upadłemu toczy się przed sędzią-komisarzem według

przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października

1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze

zm. - art. 67 § 1).

2. Nieważne jest uznanie roszczenia członka zarządu spółdzielni przez

zarząd spółdzielni (art. 46 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze, Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca),

Sędziowie SN: Józef Iwulski, Kazimierz Jaśkowski,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu w

dniu 2 czerwca 1995 r. sprawy z powództwa Tadeusza G. przeciwko Rolniczej Spół-

dzielni Produkcyjnej w N.W. w likwidacji o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej

Ministra Sprawiedliwości [...] od nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy-Sąd

Pracy w Mińsku Mazowieckim z dnia 26 kwietnia 1993 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony nakaz zapłaty i żądanie zapłaty zasiłków chorobowych za

okres od 1 lipca 1992 r. do 31 grudnia 1992 r. przekazał Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w M.M. do rozpoznania, a w pozostałym zakresie postępowanie w

sprawie umorzył.

U z a s a d n i e n i e

Powód Tadeusz G. domagał się wydania nakazu zapłaty zobowiązującego

Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną w N.W. do zapłaty wynagrodzenia za pracę za czas

od 1 października 1990 r. do 31 marca 1993 r. w łącznej kwocie 211.666.550 zł z

ustawowymi odsetkami od daty wymagalności poszczególnych kwot składających się

na całość dochodzonego roszczenia. Do pozwu dołączył umowę o pracę z dnia 5

marca 1990 r. na stanowisku prezesa- dyrektora Spółdzielni oraz pismo likwidatorów

Spółdzielni z dnia 1 kwietnia 1993 r. zawierające informację, że uznają oni należność

powoda z tytułu wynagrodzenia za pracę zarówno co do wymienionej kwoty głównej, jak

i odsetek za zwłokę wynoszących na dzień 31 marca 1993 r. 181.201.880 zł.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Mińsku Mazowieckim wydał dnia 26 kwietnia 1993 r.

w postępowaniu nakazowym nakaz zapłaty, w którym uwzględnił wszystkie żądania

powoda, a wśród nich także żądanie wypłacenia zasiłków chorobowych za okres od 1

lipca do 31 grudnia 1992 r. wraz z ustawowymi odsetkami. Nakaz ten uprawomocnił się

wobec niezłożenia w ustawowym terminie środka odwoławczego, tj. zarzutów.

W dniu 5 maja 1995 r. Minister Sprawiedliwości złożył od powyższego nakazu

zapłaty rewizję nadzwyczajną zarzucając w niej rażące naruszenie art. 485, art. 3 § 2 i

art. 17 pkt 4 k.p.c. oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister Sprawiedliwości podniósł, że zgodnie z art. 485 k.p.c. żądanie, co do

którego ma być wydany nakaz zapłaty, powinno być w całości wykazane dołączonymi

do pozwu dokumentami, a obowiązek ten dotyczy nie tylko samego uprawnienia, ale

także wysokości należności dochodzonej pozwem. Powód nie spełnił jednak

powyższego warunku, gdyż przedstawił tylko umowę o pracę i pismo likwidatorów

informujące o uznaniu należności, które nie mogło stanowić podstawy do wydania

nakazu zapłaty, gdyż pochodziło od likwidatorów, których jednym z nich był sam powód.

Wydany w tych warunkach nakaz zapłaty narusza również interes Rzeczypospolitej

Polskiej, gdyż prowadzi do uzyskania przez powoda kilkusetmilionowej kwoty bez

udowodnienia zasadności roszczenia, co narusza podstawowe zasady porządku

prawnego obowiązujące w państwie prawa.

Przytaczając powyższe zarzuty rewidujący wniósł o uchylenie zaskarżonego

nakazu zapłaty i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódz-

kiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie jako właściwemu w myśl

art. 17 pkt 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna okazała się zasadna i celowa, chociaż z innych przyczyn

niż w niej wskazane.

Sąd Najwyższy podzielił pogląd Ministra Sprawiedliwości, że zaskarżony nakaz

zapłaty rażąco narusza prawo. Nakaz ten bowiem nakłada na stronę pozwaną

obowiązek zapłaty wielomilionowej kwoty mimo nieudowodnienia przez powoda w ca-

łości dochodzonego roszczenia, jak tego wymaga art. 485 k.p.c. Zgodnie z tym

przepisem do pozwu należy dołączyć dokumenty urzędowe lub prywatne udowad-

niające w całości dochodzone roszczenie. Po nowelizacji art. 485 k.p.c. dokonanej

ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. (Dz. U. Nr 55, poz. 318) udowodnienie to może polegać

na złożeniu dokumentu prywatnego, zawierającego oświadczenie o uznaniu roszczenia,

nawet bez urzędowego poświadczenia takiego dokumentu. Oświadczenie o uznaniu

roszczenia musi być jednak ważne. Tymczasem powód złożył tylko umowę o pracę

wykazującą płacę zasadniczą oraz pismo likwidatorów Spółdzielni z dnia 1 kwietnia

1993 r. informujące o uznaniu jego pretensji wobec tej Spółdzielni z tytułu

wynagrodzenia za pracę, które nie może być potraktowane jako ważne oświadczenie

woli o uznaniu roszczenia. Powód bowiem był, obok Grażyny D. - głównej księgowej

Spółdzielni, autorem tego pisma. Zgodnie zaś z art. 46 § 1 pkt 8 ustawy z dnia 16

września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 211 ze zm.) podejmowanie

uchwał w sprawach czynności prawnych dokonywanych między spółdzielnią a

członkiem zarządu oraz reprezentowanie spółdzielni przy tych czynnościach należy do

zakresu działania rady nadzorczej. Oznacza to, że powód, będący członkiem zarządu,

nie mógł uznać swojego roszczenia z tytułu wynagrodzenia za pracę i zasiłków

chorobowych skierowanego przeciwko tejże Spółdzielni. Prawo do decydowania o

uznaniu bądź nieuznaniu roszczenia przysługiwało bowiem wyłącznie radzie nadzorczej

(komisji rewizyjnej), a uprawnienia tego nie wyłączyły przepisy dotyczące likwidacji i

upadłości spółdzielni zawarte w omawianej ustawie z dnia 16 września 1982 r. (art.

113-137).

Nie jest natomiast trafny zarzut rewizji nadzwyczajnej dotyczący naruszenia

przez Sąd Rejonowy art. 17 pkt 4 k.p.c. Przepis art. 480 k.p.c. stanowi bowiem, że

postępowanie nakazowe i upominawcze należy do zakresu działania sądów rejono-

wych. Wyłącza on zatem, jako przepis szczególny dotyczący postępowania odrębnego,

stosowanie art. 17 k.p.c.

Sąd Rejonowy wydając zaskarżony nakaz zapłaty naruszył również przepisy

regulujące właściwość organów w sprawach dotyczących zasiłku chorobowego. Mia-

nowicie zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 17 października 1974 r. o świadczeniach pie-

niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst:

Dz. U. z 1983 r., Nr 30, poz. 143 ze zm.) zasiłek chorobowy jest świadczeniem

pieniężnym z ubezpieczenia społecznego, wobec czego jeżeli uspołeczniony zakład

pracy nie wypłaci go swojemu pracownikowi w czasie trwania zatrudnienia, pracownik

ten może - zgodnie z art. 49 ust. 1 ustawy - wystąpić z wnioskiem do Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych o ustalenie uprawnień do zasiłku. Nie jest natomiast możliwe

orzekanie przez sąd rejonowy w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania

pracownikowi tego zasiłku. Tymczasem tak postąpił właśnie Sąd Rejonowy. Stanowi to

naruszenie art. 1 i 2 k.p.c. i zgodnie z art. 369 pkt. 1 k.p.c. powoduje nieważność

postępowania.

Zaskarżony nakaz zapłaty został więc wydany z rażącym naruszeniem przepisów

proceduralnych (w tym także z naruszeniem przepisów skutkującym nieważność

postępowania - art. 421 § 3 k.p.c.). Nałożenie w tej sytuacji na pozwanego obowiązku

zapłaty bardzo wysokiej kwoty pieniężnej, narusza także interes Rzeczypospolitej

Polskiej, co pozwala na uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej mimo upływu terminu z

art. 421 § 2 k.p.c.

W związku z tym konieczne stało się uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty w

całości, przy czym w części dotyczącej wynagrodzenia Sąd Najwyższy umorzył

postępowanie w sprawie na podstawie art. 355 § 1 k.p.c., gdyż wydanie nakazu zapłaty

w tej części jest obecnie niedopuszczalne.

Z wyjaśnień syndyka masy upadłości Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w N.W.

złożonych na rozprawie przed Sądem Najwyższym w dniu 2 czerwca 1995 r., kserokopii

jego sprzeciwu z dnia 13 lutego 1995 r. złożonego od ustalonej listy wierzytelności oraz

z pisma procesowego powoda z dnia 22 maja 1995 r. wynika, że w dacie wydania

nakazu zapłaty uwzględniającego żądanie powoda Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna

w N.W. była w stanie likwidacji. Postanowienie o ogłoszeniu jej upadłości zapadło dnia

23 marca 1994 r., a nakaz zapłaty przeciwko tej Spółdzielni został wydany dnia 27

kwietnia 1993 r. Oznacza to, że wierzytelność powoda powstała przed ogłoszeniem

upadłości i była skierowana przeciwko upadłemu, a nie przeciwko masie upadłości.

Z faktu tego wypływają doniosłe konsekwencje. Po pierwsze - zgodnie z art. 67 §

1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo

upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.), po ogłoszeniu

upadłości czynności postępowania upadłościowego pełni sędzia- komisarz, z wyjątkiem

czynności, które należą do sądu. Tym samym po ogłoszeniu upadłości postępowanie w

sprawie o wierzytelność skierowaną przeciwko upadłemu toczy się przed

sędzią-komisarzem według przepisów Prawa upadłościowego. Po wtóre - w myśl art. 66

tego Prawa, w sprawie przeciwko masie upadłości sądem właściwym jest sąd

znajdujący się w siedzibie tego sądu, w którym toczy się postępowanie upadłościowe.

Porównanie treści wymienionych przepisów prowadzi do wniosku, że roszczenie, które

powstało po ogłoszeniu upadłości, skierowane przeciwko masie upadłości, podlega

dochodzeniu w drodze procesu przed sądem właściwym w rozumieniu art. 66 Prawa

upadłościowego, natomiast roszczenie powstałe przed ogłoszeniem upadłości podlega

dochodzeniu przed sędzią- komisarzem w postępowaniu upadłościowym. Przepisy

Prawa upadłościowego określają też sposób postępowania wierzycieli upadłego, którzy

chcą uczestniczyć w czynnościach postępowania upadłościowego.

Przede wszystkim z art. 14 § 1 Prawa wynika, że sąd, uwzględniając wniosek o

ogłoszenie upadłości, wydaje postanowienie, w którym - między innymi - wzywa

wierzycieli upadłego, by zgłosili swoje wierzytelności w oznaczonym terminie, a ponadto

wyznacza sędziego-komisarza i syndyka upadłości. Dopełnieniem tego przepisu jest

art. 150 Prawa upadłościowego, który stanowi, że każdy wierzyciel upadłego, który chce

uczestniczyć w czynnościach postępowania upadłościowego, do udziału w których

niezbędne jest ustalenie wierzytelności, powinien w oznaczonym terminie zgłosić

sędziemu-komisarzowi swoją wierzytelność oraz przedstawić dowody na jej istnienie

(art. 152 § 1). Po upływie terminu do zgłoszenia wierzytelności syndyk sporządza

niezwłocznie projekt listy wierzytelności, a jeszcze przed tym faktem wzywa upadłego,

by w oznaczonym terminie złożył oświadczenie co do zgłoszonych wierzytelności, a

zwłaszcza, czy je uznaje (art. 153).

Zgodnie z art. 161 Prawa upadłościowego syndyk składa projekt listy wierzy-

telności sędziemu-komisarzowi (§ 1), który po wysłuchaniu syndyka i upadłego na

wyznaczonym w tym celu posiedzeniu wydaje postanowienie co do uznania lub od-

mowy uznania w całości lub w części zgłoszonych wierzytelności (§ 2), a następnie

ogłasza przez obwieszczenie o ustaleniu listy wierzytelności (§ 3). W myśl art. 162 § 1

tego Prawa, osoby w tym przepisie wymienione mogą złożyć sprzeciw do sądu co do

uznania wierzytelności lub odmowy jej uznania, a w razie niezgodności ustalonej listy z

wnioskiem lub oświadczeniem syndyka - stosownie do § 2 tego przepisu - powyższe

prawo przysługuje także syndykowi. O zasadności sprzeciwu rozstrzyga sąd po

przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa: syndyka, upadłego, wierzyciela, który

złożył sprzeciw oraz wierzyciela, którego wierzytelności sprzeciw dotyczy (art. 165 § 1).

Według art. 203 § 1 Prawa upadłościowego, po ustaleniu przez sędziego-

komisarza listy wierzytelności następuje podział funduszów masy jednorazowo lub

kilkakrotnie w miarę likwidacji majątku masy, przy czym art. 204 tego prawa określa

kolejność zaspokojenia należności z masy upadłości. Plan podziału wierzytelności

sporządza syndyk określając w nim sumę podlegającą podziałowi, wierzytelności i

prawa osób uczestniczących w podziale, sumę przypadającą każdemu uczestnikowi w

wyniku podziału oraz kwoty podlegające wypłacie i kwoty pozostawione w depozycie

sądowym (art. 207 § 1). Jeżeli nie zostały wniesione zarzuty przeciwko planowi

podziału, sędzia-komisarz zatwierdza plan podziału, a plan taki podlega wykonaniu (art.

210). Po wykonaniu planu podziału sąd stwierdza postanowieniem ukończenie

postępowania upadłościowego (art. 217). W myśl art. 170 § 1 Prawa upadłościowego

wyciąg z ustalonej listy wierzytelności zawierający oznaczenie wierzytelności oraz sumy

na jej poczet otrzymane przez wierzyciela jest po ukończeniu postępowania

upadłościowego tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu.

Jak z przytoczonych przepisów wynika, wydanie postanowienia o ogłoszeniu

upadłości, otwierające drogę do postępowania upadłościowego, prowadzi do zaspo-

kojenia roszczeń wierzycieli, jeżeli majątek masy na to pozwala, i wyłącza drogę pro-

cesu cywilnego. Wniosek ten potwierdzają dodatkowo dwa przepisy: art. 169 Prawa

upadłościowego, który stanowi, że odmowa uznania wierzytelności w całości lub w

części w trybie przepisów rozdziału VI tego Prawa nie tamuje możności jej dochodzenia

przeciwko upadłemu po ukończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego oraz

art. 62, który przewiduje, że postępowanie w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu

przed ogłoszeniem upadłości o wierzytelność, która ulega zgłoszeniu do masy, może

być podjęte (przeciwko syndykowi) tylko w tym przypadku, gdy w postępowaniu

upadłościowym sędzia-komisarz nie uznał wierzytelności albo gdy na skutek sprzeciwu

sąd odmówił jej uznania.

Należy więc stwierdzić, że skoro wierzytelność powoda wobec Rolniczej Spół-

dzielni Produkcyjnej w Nowej Wsi powstała przed ogłoszeniem jej upadłości - a ściśle w

okresie, gdy Spółdzielnia ta była w stanie likwidacji spowodowanej niewypłacalnością,

to tym samym wierzytelność powoda powstała w stosunku do upadłego w rozumieniu

art. 1 Prawa upadłościowego, wobec czego jej dochodzenie może i powinno obecnie

nastąpić na podstawie przepisów Prawa upadłościowego, tj. w postępowaniu przed

sędzią-komisarzem, a nie przed sądem w drodze procesu cywilnego.

Wobec tego, że roszczenie powoda jest już zgłoszone sędziemu-komisarzowi w

toczącym się postępowaniu upadłościowym, postępowanie procesowe w tym zakresie,

po uchyleniu przedmiotowego nakazu zapłaty, należało umorzyć na podstawie art. 355

§ 1 k.p.c. Natomiast w części dotyczącej zasiłków chorobowych Sąd Najwyższy

przekazał sprawę do rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w M.M.

jako właściwemu mając na uwadze art. 464 § 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================