II UZP 12/95

Uchwała z dnia 23 czerwca 1995 r.

II UZP 12/95

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska, Sędziowie SN:Maria Mańkowska

(sprawozdawca), Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, w sprawie z wniosku

Mirosława D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. o wcześ-

niejszą emeryturę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 23 czerwca 1995 r.

zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 21 kwietnia 1995 r., [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy pracownik zwolniony w trybie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

o szczególnych warunkach rozwiązywania stosunku pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy (Dz. U. Nr 4/91, poz. 19) z pracy wykonywanej w wymiarze 1/2 etatu, ma

prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla

pracowników zwolnionych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. Nr 4,

poz. 27) w sytuacji gdy w chwili rozwiązywania tego stosunku pracy kontynuuje inne

zatrudnienie w większym rozmiarze czasu pracy, wykonywane dotychczas równolegle ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Pracownik zwolniony w trybie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z

1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) z pracy wykonywanej w wymiarze 1/2 etatu ma prawo

do wcześniejszej emerytury na podstawie § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych

emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów

pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27) także w sytuacji, gdy w chwili rozwiązania tego

stosunku pracy kontynuuje inne zatrudnienie.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1

k.p.c. wyżej przytoczone zagadnienie prawne w następującym stanie faktycznym:

Wnioskodawca Mirosław D. złożył w dniu 17 listopada 1993 r. wniosek o przyznanie

wcześniejszej emerytury. Pracował ostatnio w Spółdzielni Mieszkaniowej od 1 paździer-

nika 1992 r. do 31 grudnia 1992 r. w wymiarze 1/2 etatu i od 1 stycznia 1993 r. w

wymiarze 3/4 etatu oraz w okresie od 15 kwietnia 1993 r. do 10 września 1993 r.

pracował równocześnie w spółce z o.o. "P.-B." w wymiarze 1/2 etatu. Rozwiązanie

stosunku pracy ze spółką "P.-B." nastąpiło na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989

r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy z powodu zawieszenia działalności firmy w pewnym

zakresie, a następnie likwidacji stanowiska pracy wnioskodawcy.

W chwili zwolnienia z pracy w spółce "P.-B.", wnioskodawca był nadal zatrud-

niony w Spółdzielni Mieszkaniowej, gdzie pracował do 30 czerwca 1994 r. i został

zwolniony w drodze wypowiedzenia umowy o pracę. Organ rentowy odmówił przyznania

wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracow-

ników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz.

27) uznając, że możliwość taką wyklucza dalsze nieprzerwane zatrudnienie w drugim

miejscu pracy.

Wyrokiem z dnia 6 września 1994 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji,

podzielając stanowisko organu rentowego. Z treści rewizji wnioskodawcy wynika, iż

roszczenie swoje opiera na fakcie rozwiązania stosunku pracy przez spółkę "P.-B." na

podstawie i z przyczyn określonych w ustawie z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

warunkach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy. Okoliczność ta nie była kwestionowana, jednakże Sąd Apelacyjny ma

wątpliwość, czy rozwiązanie stosunku pracy w jednym zakładzie pracy w trybie

przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. rodzi uprawnienia do wcześniejszej

emerytury w sytuacji, gdy w chwili rozwiązania tego stosunku pracy kontynuowane jest

drugie zatrudnienie, wykonywane dotychczas równocześnie.

Sąd Apelacyjny zauważa, że z jednej strony przepis § 1 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. stanowi, że pracownicy, z którymi

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w okolicznościach określonych w art. 1 ust. 1 i 2 i

art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy - mogą przejść

na wcześniejszą emeryturę, bez względu na wiek, jeżeli do dnia rozwiązania stosunku

pracy posiadają określony okres zatrudnienia i poza tymi warunkami, rozporządzenie

nie wymienia żadnych warunków dodatkowych. Jednocześnie Sąd Apelacyjny uznaje,

że osoba zatrudniona w wymiarze połowy obowiązującego czasu pracy jest

pracownikiem w rozumieniu kodeksu pracy, a okres takiej pracy jest okresem

zatrudnienia uwzględnianym przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalnych, jest

więc również pracownikiem, o jakim mowa w § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r., który nabywa prawo do wcześniejszej

emerytury w razie rozwiązania stosunku pracy w okolicznościach określonych w art. 1

ust. 1 i 2 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. W chwili rozwiązania tego

stosunku pracy wnioskodawca posiadał wymagany okres zatrudnienia do wcześniejszej

emerytury.

Z drugiej jednak strony, Sąd Apelacyjny podnosi, że przepis § 1 ust. 1 roz-

porządzenia wszystkie warunki do przyznania wcześniejszej emerytury łączy z "dniem

rozwiązania stosunku pracy" bez bliższego określenia, czy jest to dzień rozwiązania

tylko danego stosunku pracy, czy też taki dzień rozwiązania stosunku pracy, w którym

pracownik z przyczyn dotyczących zakładu pracy traci wszelkie środki utrzymania

płynące z pracy najemnej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wykładnia celowościowa przepisów rozporzą-

dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. wskazuje raczej, że

wcześniejsze emerytury powinny stanowić rekompensatę i zabezpieczenie pracow-

ników, którzy utracili wszelkie środki utrzymania.

Kontynuowanie zatem drugiego zatrudnienia, wykonywanego dotychczas

równolegle, w większym wymiarze czasu pracy i wyżej płatnego świadczy, że roz-

wiązanie jednego stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy nie stanowi

całkowitej utraty źródeł utrzymania przez pracownika, choćby przejściowo, lecz tylko ich

ograniczenie.

Prokurator i pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, występujący na

rozprawie przed Sądem Najwyższym, wnieśli o udzielenie odpowiedzi pozytywnej na

przedstawione pytanie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w

sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn

dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27) zostało wydane na podstawie

delegacji z art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Delegacja ta zezwala na

określenie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę na warunkach innych,

niż przewidziane w ustawie o z.e.p. i na określenie w takich przypadkach zasad

obniżania emerytury do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego oraz zasad zawieszania

emerytury na czas osiągania wynagrodzenia lub dochodu z tytułu wykonywania

zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Omawiane rozporządzenie takich zasad nie

określa, zatem zastosowanie mają ogólne zasady prawa ubezpieczeniowego, doty-

czące zawieszalności świadczeń emerytalnych. Odnośnie do emerytury przyznanej na

podstawie art. 27 ust. 3 ustawy o z.e.p., a więc także na mocy § 1 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r., obowiązuje art. 24 ust. 3

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze

zm.), który przewiduje zawieszenie emerytury w wypadku osiągania miesięcznego wy-

nagrodzenia lub dochodów, w kwocie wyższej niż 120% przeciętnego wynagrodzenia

za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu

Statystycznego.

Prawo pracownika do wcześniejszej emerytury, które jest niezależne od pobie-

ranego wynagrodzenia z innego stosunku pracy, należy odróżnić od podjęcia

świadczenia emerytalnego, bowiem dopiero jego wypłata, a nie prawo do świadczenia,

podlega zawieszeniu w razie osiągania dochodów.

Na podstawie § 1 rozporządzenia z dnia 26 stycznia 1990 r. mogą przejść na

wcześniejszą emeryturę pracownicy, bez względu na wiek, jeżeli osiągnęli do dnia roz-

wiązania stosunku pracy okres zatrudnienia wynoszący łącznie z okresami równo-

rzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla

mężczyzn. Z treści tego przepisu wynika również warunek rozwiązania stosunku pracy

w okolicznościach określonych w art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z

1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Jednakże dzień rozwiązania tego stosunku pracy odnosi się wyłącznie do oceny

długości wymaganego okresu zatrudnienia. Świadczy o tym użyty zwrot: "jeżeli

osiągnęli do dnia rozwiązania stosunku pracy okres zatrudnienia... co najmniej 35 lat

dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn".

Sformułowania tego nie należy wykładać rozszerzająco i odnosić go do obowiąz-

ku pracownika rozwiązania również innych stosunków pracy, skoro takiego warunku w

ogóle nie przewidują przepisy rozporządzenia ani ustaw ubezpieczeniowych.

Słusznie zauważył Sąd Apelacyjny, że poza warunkami, dokładnie sprecyzo-

wanymi w § 1 rozporządzenia, tj. rozwiązaniem umowy o pracę z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz wymaganym okresem zatrudnienia, rozporządzenie nie przewiduje

żadnych warunków dodatkowych. Szersza interpretacja tych dwóch warunków przez

przyjęcie obowiązku rozwiązania także innych stosunków pracy, łączących pracownika

z innymi zakładami pracy, byłaby zatem nieuprawniona.

Także wskazana przez Sąd Apelacyjny wykładnia celowościowa § 1 rozporzą-

dzenia, że wcześniejsza emerytura powinna stanowić rekompensatę i zabezpieczenie

pracowników, którzy tracą wszelkie środki utrzymania, nie jest usprawiedliwiona i

przekonująca, gdy przepisy prawa ubezpieczeniowego przewidują zawieszenie wypłaty

tej emerytury w sytuacji osiągania dochodów, określonych w przytoczonym wyżej art. 24

ust. 3 ustawy rewaloryzacyjnej.

Uprawniony do wcześniejszej emerytury na podstawie § 1 rozporządzenia z dnia

26 stycznia 1990 r. ma zatem do wyboru: albo podjęcie tej emerytury przy rezygnacji z

pewnych wynagrodzeń i dochodów, albo zawieszenie wypłaty tego świadczenia w razie

osiągania określonych dochodów. Nie można jednak odmówić pracownikowi, z którym

rozwiązano stosunek pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy i który posiada

wymagany staż emerytalny - prawa do wcześniejszej emerytury dlatego, że pozostaje w

innym zatrudnieniu. Ani przepisy omawianego rozporządzenia, ani obowiązujących

ustaw ubezpieczeniowych nie przewidują bowiem całkowitej utraty środków utrzymania,

jako warunku do przyznania prawa do wcześniejszej emerytury.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w sentencji.

========================================