II PRN 5/95

Wyrok z dnia 9 sierpnia 1995 r.

II PRN 5/95

Prawidłowe ustalenie daty rozpoczęcia biegu przedawnienia z art. 442 § 1

k.c. wymaga rozważenia wszystkich okoliczności, ponieważ nie zawsze zaliczenie

do grupy inwalidów, a nawet przyznanie renty inwalidzkiej z tytułu wypadku przy

pracy, może być utożsamione z powzięciem wiadomości o pełnym rozmiarze

szkody uzasadniającej przyznanie renty uzupełniającej.

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski,

Maria Tyszel (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Piotra Wiśniewskiego, po rozpoznaniu

w dniu 9 sierpnia 1995 r. sprawy z powództwa Józefa S. przeciwko [...] Spółce

Węglowej S.A .- Kopalni Węgla Kamiennego "S." w G. o rentę uzupełniającą, na skutek

rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy w Gliwicach z dnia 24 listopada 1994 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu-Sądowi

Pracy w Gliwicach do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Prawomocnym wyrokiem z dnia 24 listopada 1994 r., [...] Sąd Rejonowy-Sąd

Pracy w Gliwicach oddalił powództwo Józefa S., który w pozwie wniesionym przeciwko

Kopalni Węgla Kamiennego "S." w G. domagał się zasądzenia renty uzupełniającej od

dnia 1 marca 1992 r. w wysokości nie mniejszej niż 1.000.000 zł miesięcznie, z tytułu

wypadku przy pracy, jakiemu uległ w dniu 8 marca 1982 r., w związku z którym pobiera

rentę inwalidzką, niższą jednak od zarobków, jakie mógłby uzyskiwać, gdyby nie uległ

wypadkowi.

Wyrok ten nie został zaskarżony, nie złożono też wniosku o jego uzasadnienie.

W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Minister Sprawiedliwości wniósł o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu-

-Sądowi Pracy w Gliwicach zarzucając, że został wydany z rażącym naruszeniem

prawa, w szczególności art. 444 § 2 k.c. w związku z art. 907 i 442 § 1 k.c.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, sporządzonego na żądanie Sądu Naj-

wyższego wynika, że Sąd orzekający oddalił powództwo uznając, że roszczenie po-

woda uległo przedawnieniu. Do takiej konkluzji Sąd orzekający doszedł po ustaleniu

następującego stanu faktycznego.

Powód, zatrudniony od 17 czerwca 1968 r. w pozwanej Kopalni na różnych

stanowiskach, w dniu 8 marca 1982 r. pracując jako przodowy załadunku-hakowy na

zmianie B na torze załadowczym, uległ wypadkowi przy pracy w następstwie którego był

zaliczany początkowo do II-ej grupy, a następnie do III-ej grupy inwalidów. Od dnia 28

listopada 1984 r. podjął ponownie pracę u pozwanej jako płuczkarz na powierzchni.

Organ rentowy decyzją z dnia 1 marca 1990 r. wstrzymał powodowi dalszą

wypłatę renty inwalidzkiej z wypadku przy pracy, wobec niezaliczenia go przez Woje-

wódzką Komisję do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia do żadnej grupy inwalidzkiej.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 25 kwietnia 1990 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach zmienił zaskarżoną decyzję i przywrócił

powodowi rentę inwalidzką według trzeciej grupy inwalidów w związku z wypadkiem

przy pracy z dnia 8 marca 1982 r. Z dniem 6 maja 1991 r. powód podjął pracę jako

młodszy górnik pod ziemią i pracował na tym stanowisku do października 1991 r., do

wystąpienia u niego zawału mięśnia sercowego. Stosunek pracy został z nim rozwiąza-

ny z dniem 21 marca 1992 r. wobec wyczerpania zasiłku chorobowego, a w postę-

powaniu przed organem rentowym został zaliczony do II-ej grupy inwalidzkiej z innych

przyczyn niż wypadek przy pracy lub choroba zawodowa. Na podstawie analizy

materiału dowodowego Sąd orzekający doszedł do przekonania, że okoliczności wy-

padku przy pracy, jakiemu powód uległ w dniu 8 marca 1982 r., nie miały "(...) cech

przestępstwa, które zgodnie z treścią art. 5 § 1 kodeksu karnego może być zbrodnią lub

występkiem", wobec czego w sprawie ma zastosowanie art. 442 § 1 k.c. stanowiący,

że: "Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega

przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o

szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku

roszczenie przedawnienia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło

zdarzenie wyrządzające szkodę". Zdaniem Sądu Rejonowego-Sądu Pracy

orzekającego w sprawie, wnioskodawca dowiedział się o powstaniu szkody oraz o

"osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia" nie później niż w dniu 25 kwietnia 1990 r.,

tj. w dniu wydania wyroku przywracającego mu prawo do renty inwalidzkiej III-ej grupy w

związku z wypadkiem przy pracy z dnia 8 marca 1982 r., dlatego też termin

przedawnienia rozpoczął bieg w dniu 1 czerwca 1990 r., tj. od dnia ogłoszenia ustawy z

dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.

U. Nr 36, poz. 206), zwanej dalej ustawą o zmianie z.e.p. Zgodnie bowiem z art. 4 pkt 3

tej ustawy został skreślony art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr

30, poz. 144 ze zm.) uniemożliwiający dochodzenie od zakładów pracy niektórych

roszczeń z tytułu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych na drodze cywilnej.

Ponieważ powództwo zostało wniesione 12 sierpnia 1994 r., a więc po upływie

trzyletniego terminu z art. 442 § 1 zd. 1 k.c. liczonego od dnia 1 czerwca 1990 r.,

roszczenie powoda uległo przedawnieniu.

W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości podniósł, że Sąd

orzekający błędnie przyjął, iż roszczenie powoda uległo przedawnieniu, bowiem jego

bieg nie mógł się rozpocząć przed dniem 1 stycznia 1990 r. Nie dysponując uza-

sadnieniem Sądu Rejonowego Minister nie zajął stanowiska wobec faktu, że powódz-

two zostało wniesione po upływie trzech lat od tej daty.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w pełni podziela pogląd wyrażony w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1990 r. w spra-

wie III PZP 20/90 (OSNCP 1991 z. 7 poz. 79), że osoby poszkodowane w wyniku

wypadków przy pracy, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1990 r., mogą dochodzić

od zakładów pracy na zasadach prawa cywilnego roszczeń uzupełniających powstałych

po tym dniu. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy przyjął, że uchylenie art. 40

ustawy wypadkowej spowodowało możliwość dochodzenia roszczeń uzupełniających

także co do wypadków (chorób zawodowych) zaistniałych przed dniem 1 stycznia 1990

r., ale tylko w zakresie zadośćuczynienia i odszkodowania związanego z nową szkodą

czy krzywdą powstałą po tej dacie oraz w zakresie renty uzupełniającej za okres po 1

stycznia 1990 r. Uchwała ta wskazuje, że przy rozpatrywaniu roszczeń uzupełniających

zgłoszonych przez osobę, która wypadkowi przy pracy uległa przed dniem 1 stycznia

1990 r. ustalenie, czy po tej dacie wystąpiła nowa szkoda, ma istotne znaczenie

również dla oceny, czy roszczenia te uległy przedawnieniu.

Podzielając w pełni stanowisko Sądu Rejonowego dotyczące zasad uwzględ-

niania przedawnienia z art. 442 k.c. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym doszedł do

wniosku, że zaskarżony wyrok został wydany w sprawie niedojrzałej do rozstrzygnięcia.

Jak wyżej wskazano, Sąd Rejonowy ustalił, że powód o powstaniu szkody

wiedział już od dnia 1 września 1982 r., tj. od zaliczenia go do III-ej grupy inwalidów, "a

już na pewno" od dnia 25 kwietnia 1990 r., tj. od dnia wydania wyroku przywracającego

mu rentę inwalidzkę w związku z wypadkiem przy pracy z dnia 8 marca 1982 r. i w

konsekwencji uznał, że bieg przedawnienia roszczenia powoda rozpoczął się w dniu

ogłoszenia ustawy o zmianie z.e.p., tj w dniu 1 czerwca 1990 r. Na poparcie swego

stanowiska Sąd Rejonowy powołał uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 11 lutego 1963 r., III PO 6/62 wraz z aprobującą glosą prof. A. Szpunara

(Palestra 1972 z. 6 str. 3-13). Przypomnieć jednak należy, że po wydaniu tejże uchwały

nastąpiły istotne zmiany prawa. Wówczas, gdy podjęto tę uchwałę, wszystkie

świadczenia pieniężne wynikające z następstw wypadków przy pracy były wypłacane

przez zakłady pracy ponoszące odpowiedzialność za wypadek a roszczenia o te

świadczenia były roszczeniami cywilno-prawnymi. Ten stan prawny uległ zmianie z

chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych

przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8 ze zm.), która jedynie

w przepisach intertemporalnych przewidziała możliwość dochodzenia przez

poszkodowanego pracownika świadczeń uzupełniających od zakładu pracy (art. 22 i

art. 23). Kolejna ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 30, poz. 144 ze

zm.) -jak słusznie podkreślił Sąd Rejonowy - wykluczała możliwość dochodzenia

roszczeń uzupełniających, wynikających z wypadku przy pracy, na drodze powództwa

cywilnego. Możliwość taką przywrócono dopiero powołaną ustawą z 24 maja 1990 r. o

zmianie z.e.p. Wyżej wskazane zmiany stanu prawnego spowodowały, że powołana

uchwała nie zachowała pełnej aktualności, a zwłaszcza nie można obecnie podzielić

stanowiska przytoczonego przez Sąd Rejonowy, że dla rozpoczęcia biegu

przedawnienia "(...) bez znaczenia jest, że szkoda dalej się rozwija lub powiększa".

Zagadnienie to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 14 grudnia 1990 r., III PZP 20/90 (OSNCP 1991 z. 7 poz. 79).

Nie wymaga szczegółowego uzasadnienia stwierdzenie, że funkcją renty

uzupełniającej dla pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy, jest wyrównanie mu

tej szkody, której nie kompensuje renta inwalidzka z wypadku przy pracy, względnie

zarobki osiągane po wypadku, lub też obydwa te dochody łącznie. Nie zawsze więc

zaliczenie do grupy inwalidów, a nawet przyznanie renty inwalidzkiej z tytułu wypadku

przy pracy, może być utożsamiane z powzięciem wiadomości o pełnym rozmiarze

szkody uzasadniającej świadczenie z art. 444 § 2 k.c. a nawet z § 3 tegoż przepisu.

Skoro zatem powód od 28 listopada 1984 r., pobierając rentę inwalidzką, nadal

pracował, a zatrudnienie jego trwało do 21 marca 1992 r., to dla prawidłowego przyjęcia

początkowej daty biegu przedawnienia z art. 442 § 1 k.c. należy ustalić, czy pobierana

przez powoda renta inwalidzka z wypadku przy pracy wraz z zarobkami stanowiły

dochód niższy od zarobków, jakie mógłby uzyskać, gdyby nie uległ wypadkowi przy

pracy oraz czy obniżenie dochodu nastąpiło dopiero po zaprzestaniu wykonywania

pracy i kiedy się o tym dowiedział.

Ponieważ Sąd orzekający w tym kierunku nie poczynił żadnych ustaleń Sąd

Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem art. 3 § 2

k.p.c., a naruszenie to uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej na mocy art. 420

§ 2 k.p.c. pomimo wskazania w niej innej podstawy rewizyjnej wobec braku możliwości

zapoznania się z uzasadnieniem tegoż wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd przeprowadzi postępowanie dowo-

dowe we wskazanym kierunku i dopiero w zależności od jego wyniku oceni, czy rze-

czywiście roszczenie powoda uległo przedawnieniu, bowiem jego przesłuchanie wska-

zuje, że w jego przekonaniu szkoda wystąpiła dopiero po całkowitej utracie możliwości

uzyskania dochodu z pracy, w wyniku zachorowania. Jeżeli postępowanie dowodowe

wykaże, że obniżenie dochodów powoda nastąpiło dopiero w związku z wystąpieniem u

niego zawału mięśnia sercowego, Sąd orzekający przeprowadzi dowód z opinii biegłych

lekarzy specjalistów ortopedy i kardiologa dla ustalenia, w jakim stopniu niezdolność

powoda do wykonywania zatrudnienia jest spowodowana następstwami wypadku przy

pracy z dnia 8 marca 1982 r., a w jakim schorzeniem narządu krążenia lub innych

schorzeń. Biegli powinni zwrócić uwagę na fakt, że powód w rok po przyznaniu mu

renty inwalidzkiej w 1990 r., został dopuszczony do pracy pod ziemią i pracę tę

wykonywał do października 1991 r., co może wskazywać, że w tym okresie następstwa

wypadku przy pracy uległy poprawie.

Wskazane okoliczności, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy wymagają wyjaś-

nienia wobec czego Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną z uwagi na rażące

naruszenie prawa, w szczególności art. 3 § 2 k.p.c. Wprawdzie rewizja nadzwyczajna

została wniesiona po upływie 6 miesięcy od wydania wyroku (rewizja wpłynęła do Sądu

Najwyższego w dniu 31 maja 1995 r.), jednakże Sąd Najwyższy z urzędu wziął pod

uwagę, że zaskarżony wyrok narusza również interes Rzeczypospolitej poprzez

naruszenie zasady zaufania obywateli do organów Państwa, w szczególności zaufania

do wymiaru sprawiedliwości.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy z mocy powołanych przepisów oraz

art. 421 § 2 i 422 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyrok.

========================================