II URN 29/95

Wyrok z dnia 9 sierpnia 1995 r.

II URN 29/95

Niezachowanie przez osobę zainteresowaną trzyletniego terminu okreś-

lonego w art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywrócenie praw

pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową,

samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 ze zm.) nie

jest przeszkodą w doliczeniu okresu pozostawania bez pracy z przyczyn

określonych w tym przepisie do okresu zatrudnienia, od którego zależy nabycie

świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Okoliczność pozostawania bez pracy "z

powodu niemożności jej otrzymania" może być wykazana w postępowaniu przed

sądem przy pomocy wszelkich środków dowodowych.

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Piotra Wiśniewskiego, po rozpoznaniu

w dniu 9 sierpnia 1995 r. sprawy z wniosku Stanisława B. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W. o wcześniejszą emeryturę, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z dnia 22 lutego 1995 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 27 października

1994 r. - [...] w części oddalającej odwołanie wnioskodawcy i przekazał sprawę w tym

zakresie Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w War-

szawie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 15 czerwca 1994 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w

W. odmówił wnioskodawcy Stanisławowi B., urodzonemu 31 października 1936 r.,

przyznania wcześniejszej emerytury przewidzianej w § 1 rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla

pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4,

poz. 27) z tego powodu, że zamiast wymaganego 40-letniego okresu pracy udowodnił

on okres zatrudnienia wynoszący tylko 37 lat, 9 miesięcy i 12 dni. Organ rentowy

odmówił wnioskodawcy doliczenia do okresu zatrudnienia okresu represji związanych

ze stanem wojennym oraz okresu pobytu w areszcie śledczym za działalność

polityczną, pouczając wnioskodawcę o tym, że na takie okresy należy przedstawić

zaświadczenia Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Wskutek odwołania od powyższej decyzji sprawę rozpoznawał Sąd Wojewódzki-

-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, który wyrokiem z dnia 27

października 1994 r. "zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego w ten sposób, że

zaliczył wnioskodawcy do okresu zatrudnienia okres tymczasowego aresztowania od

dnia 24 grudnia 1983 r. do dnia 23 maja 1984 r.", zaś "w pozostałym zakresie

odwołanie oddalił".

W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki powołał prawomocne postanowienie

Prokuratora Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 7 sierpnia 1984 r. [...], oraz posta-

nowienie Prokuratora Generalnego z dnia 24 grudnia 1993 r. [...] i na podstawie tych

dokumentów ustalił, że wnioskodawca w okresie od 24 grudnia 1983 r. do 23 maja

1984 r. był tymczasowo aresztowany z przyczyn politycznych, w związku z czym ten

okres podlega uwzględnieniu na podstawie art. 11 ust. 2 pkt 18 i ust. 4 pkt 2 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.). Natomiast Sąd Wojewódzki nie znalazł podstaw prawnych do

zaliczenia okresu pozostawania bez pracy do ustalonego ponad 38-letniego okresu

zatrudnienia, a to z tego powodu, że umowa o pracę z wnioskodawcą nie została

rozwiązana z dniem 31 maja 1982 r. z uwagi na przynależność związkową lub

działalność związkową, ale z powodu redukcji etatów (zwolnienia grupowe), w związku

z czym wnioskodawca ponadto otrzymał sześciomiesięczną odprawę na podstawie

uchwały Nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r.

W rewizji "od tej części wyroku" wnioskodawca twierdził, że do sytuacji osób,

które pozostawały bez pracy z powodów politycznych w okresie stanu wojennego, ma

zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie nie-

których ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Przyczynę pozostawania takich osób

bez pracy stanowił bowiem "przymus" polityczny. Ponadto zakwestionował ustalenie

Sądu Wojewódzkiego, że zwolnienie go z pracy nastąpiło z powodu redukcji etatu, a nie

przyczyn politycznych.

Sąd Apelacyjny w Warszawie podzielił stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że

okres pozostawania bez pracy po dniu 31 maja 1982 r. nie podlega zaliczeniu do

okresu zatrudnienia wnioskodawcy i wyrokiem z dnia 22 lutego 1995 r. oddalił jego rewi-

zję.

Od tego wyroku założył rewizję nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości. Za-

rzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 3 § 2 k.p.c., art. 2 ust. 2 pkt 6

ustawy o rewaloryzacji oraz § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia

26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z

pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy, Minister wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie "w części oddalającej odwołanie

wnioskodawcy" i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Wojewódzkiemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, ponieważ wyroki Sądów obu instancji

istotnie rażąco naruszają powołane w niej przepisy prawa.

Nie jest trafny pogląd Sądu Apelacyjnego, że niezachowanie przez wniosko-

dawcę trzyletniego terminu określonego w art. 11 ust. 5 (w uzasadnieniu wyroku

omyłkowo powołano art. 10 ust. 3 i 4) ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu

praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową,

samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 ze zm.) do

zgłoszenia wniosku o zamieszczenie w świadectwie pracy i opinii o pracy informacji, o

której mowa w ust. 1, uniemożliwia doliczenie okresu pozostawania bez pracy z

przyczyn określonych tym przepisem do okresu zatrudnienia, od którego zależy nabycie

prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Wnioskodawca dochodzi wcześniejszej emerytury przewidzianej w § 1 roz-

porządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w sprawie

wcześniejszych emerytur i rent dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn do-

tyczących zakładów pracy. Rozpatrzenie tego wniosku i ocena spornego okresu po-

winny być zatem dokonane w świetle przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, w

tym zwłaszcza - gdy chodzi o ustalanie okresu zatrudnienia - w świetle ustawy o re-

waloryzacji.

W myśl art. 2 ust. 2 pkt 6 tejże ustawy, za okresy składkowe uważa się również

przypadające przed dniem wejścia w życie ustawy okresy czasowego pozostawania bez

pracy z powodu niemożności jej otrzymania lub niemożności podjęcia szkolenia

zawodowego, w tym okresy pobierania zasiłków z funduszu aktywizacji zawodowej,

zasiłków dla bezrobotnych oraz zasiłków szkoleniowych z Funduszu Pracy.

Zdaniem Sądu Najwyższego, pod użytym w tym przepisie określeniem, iż chodzi

o pozostawanie bez pracy "z powodu niemożności jej otrzymania" należy rozumieć

także pozostawanie bez pracy na skutek niemożności jej otrzymania przez osoby, które

zostały zwolnione z pracy w związku z przekonaniami politycznymi, religijnymi albo w

związku z przynależnością do związku zawodowego, prowadzeniem działalności

związkowej lub samorządowej albo uczestniczeniem w działalności związkowej

prowadzonej w sposób niezgodny z przepisami ustawy z dnia 8 października 1982 r. o

związkach zawodowych, a więc z przyczyn wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 24

maja 1989 r. w brzmieniu obowiązującym od 1 listopada 1989 r. Osoby takie bowiem

pozostawały bez pracy z przyczyn obiektywnych, których nie mogły w tym czasie

przezwyciężyć.

Wprowadzenie do art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. szczególnego

zapisu, iż okresy pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której

mowa w art. 1, wlicza się do stażu pracy, od którego zależą również uprawnienia z

ubezpieczenia społecznego, było spowodowane tym, iż w obowiązującym wówczas

stanie prawnym nie istniała możliwość uwzględnienia takiego okresu (por. art. 11 ust. 2

pkt 14 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin, Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 1989

r.).

Zamieszczenie przez zakład pracy - na wniosek osoby zainteresowanej zgło-

szony w trybie art. 11 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. - w świadectwie pracy i

opinii informacji, o której mowa w ust. 1 tego przepisu, stanowi dla celów z ubezpie-

czenia społecznego niewątpliwie bardzo istotny dowód, iż przyczyną pozostawania bez

pracy były okoliczności uprawniające do uwzględnienia okresu pozostawania bez pracy

przy ustalaniu okresu zatrudnienia. Brak takiego dowodu nie upoważnia natomiast do

zajęcia wprost negatywnego stanowiska co do zaliczania takiego okresu do okresu

zatrudnienia, od którego zależy przyznanie świadczeń emerytalno-rentowych.

Postępowanie dowodowe przed sądami bowiem nie doznaje w tym przedmiocie jakie-

gokolwiek ograniczenia. Dopuszczalne zatem są wszelkie środki dowodowe prze-

widziane w k.p.c.

Nie można także podzielić poglądu Sądów obu instancji, iż przeciwko ustaleniu,

że wnioskodawca został zwolniony z pracy z powodów politycznych, przemawia

otrzymanie (na jego wniosek) odprawy przewidzianej w uchwale Nr 169 Rady Ministrów

z dnia 17 sierpnia 1981 r. Przy ocenie tego faktu należy bowiem mieć na uwadze

sytuację materialną w jakiej wnioskodawca znalazł się po utracie pracy. Celowe jest

również powołanie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 października 1991 r., I PZP

46/91, tej treści, iż okresem pozostawania bez pracy w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy

z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym

zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne

(Dz. U. Nr 32, poz. 172 i Dz. U. Nr 64, poz. 391) jest także okres pobierania renty

inwalidzkiej III grupy, w czasie którego to okresu rencista nie jest zatrudniony (OSNCP

1992 z. 4 poz. 57).

Trafnie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, iż przebieg zatrudnienia wniosko-

dawcy poczynając od 1953 r. i przerwa w pracy po dniu 31 maja 1982 r., a następnie

przebywanie w areszcie tymczasowym od 24 grudnia 1982 r. do 23 maja 1983 r. z

powodu działalności politycznej, jak również niepodjęcie pracy w wyuczonym zawodzie

inżyniera bezpośrednio po odzyskaniu wolności, może uzasadniać wniosek, że

pozostawanie bez pracy w okresie stanu wojennego nastąpiło z powodu niemożności

jej otrzymania. Za takim wnioskiem przemawiać może także okoliczność, że po tej

przerwie wnioskodawca podjął w dniu 1 października 1984 r. pracę w Zakładach

Pralniczych "A." w W. w charakterze operatora, a więc zatrudnienie niżej kwalifikowane.

Dla ustalenia przyczyn, które spowodowały, że wnioskodawca pozostawał bez pracy w

okresie stanu wojennego Sąd I instancji powinien był przeprowadzić stosowne

postępowanie dowodowe w celu poczynienia nie budzących wątpliwości ustaleń.

Takiego postępowania Sąd Wojewódzki nie przeprowadził, czym rażąco naruszył

przepis art. 3 § 2 k.p.c., nakładający na sądy obowiązek dążenia do wszechstronnego

zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy i do podjęcia z urzędu czynności,

jakie sąd uzna za potrzebne do uzupełnienia materiału i dowodów przedstawionych

przez strony.

Wyrok Sądu I instancji został wydany w sprawie niedostatecznie wyjaśnionej do

stanowczego rozstrzygnięcia, czego nie dopatrzył się Sąd Apelacyjny.

W świetle przedstawionych wyżej argumentów wniosek rewizyjny o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego oraz o

przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania jest w pełni

uzasadniony.

W toku ponownego rozpoznania należy wykorzystać pisemne oświadczenia

współpracowników wnioskodawcy (Eugeniusza Ś. i Mieczysława T.), które zostały

dołączone do podania o złożenie rewizji nadzwyczajnej, a w których przedstawiane są

przyczyny zwolnienia wnioskodawcy z pracy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku, na

mocy art. 422 § 2 k.p.c.

========================================