II URN 25/95

Wyrok z dnia 6 września 1995 r.

II URN 25/95

W sytuacji, gdy po dniu 15 listopada 1991 r., tj, po

wejściu w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i

rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450

ze zm.) wniosek o świadczenie emerytalno-rentowe na podstawie

przepisów ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23,

poz. 99 ze zm.), zostanie zgłoszony przez osobę, która przed

tą datą miała ustalone prawo do innego świadczenia z

uwzględnieniem zasady obliczania okresów zatrudnienia

wskazanej w art. 6 ust. 2 tej ustawy, zasadę tę stosuje się

nadal.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Maria

Mańkowska (sprawozdawca), Stefania Szymańska,

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 września 1995 r.

sprawy z wniosku Jana P. przeciwko Centralnej Dyrekcji

Okręgowej Kolei Państwowych w W. o wysokość renty

inwalidzkiej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw

Obywatelskich [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 25 marca 1994 r.

[...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Warszawie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Centralna Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w W.

decyzją z dnia 27 listopada 1989 r., przyznała Janowi P.

kolejową rentę inwalidzką, przyjmując łącznie 20 lat 8

miesięcy i 19 dni pracy.

W okresie pracy na kolei od dnia 1 stycznia 1977 r. do 21

sierpnia 1989 r. wnioskodawca zatrudniony był na stanowisku

manewrowego, którą to pracę stosownie do art. 6 ust. 2 ustawy

z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra-

cowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze

zm.) organ rentowy policzył po 14 miesięcy za każdy pełny rok,

co spowodowało zwiększenie faktycznego stażu pracy o 2 lata.

W dniu 16 marca 1993 r. wnioskodawca zgłosił w kolejowym

organie rentowym wniosek o zamianę pobieranej kolejowej renty

inwalidzkiej na kolejową emeryturę oraz o przyznanie

zwiększenia z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie spo-

łeczne rolników w czasie pobierania renty inwalidzkiej.

W związku z tym wnioskiem, kolejowy organ rentowy wydał w

dniu 15 grudnia 1993 r. jedną decyzję, którą przyznał

wnioskodawcy zwiększenie z tytułu opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne rolników, obniżył staż pracy na kolei

z 16 lat 4 miesięcy i 3 dni do 14 lat 3 miesięcy i 3 dni oraz

odmówił wnioskodawcy prawa do kolejowej emerytury z powodu

braku 15 lat pracy na kolei wymaganych art. 11 ust. 2 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych.

Od powyższej decyzji organu rentowego wnioskodawca

odwołał się do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie, domagając się uchylenia decyzji

przeliczającej rentę inwalidzką i przyznania kolejowej emery-

tury. Wnioskodawca powołał się w odwołaniu, że spełnia warunek

15 lat pracy na kolei, co uznał organ rentowy przyznając mu w

1989 r. rentę inwalidzką.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy podtrzymał

stanowisko zajęte w decyzji z dnia 15 grudnia 1993 r.,

stwierdzając równocześnie, że od wejścia w życie ustawy z dnia

17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o

zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450) zwanej dalej ustawą o

rewaloryzacji, nie ma podstaw do stosowania korzystniejszego

przelicznika 14 miesięcy za 1 rok pracy na kolei, wykonywanej

na stanowiskach wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Warszawie wyrokiem z dnia 25 marca 1994 r. oddalił odwołanie

wnioskodawcy. Ze wstępnej części wyroku wynika, że Sąd odniósł

się tylko do wysokości kolejowej renty inwalidzkiej, jednakże

w sentencji wyroku oddalił odwołanie w całości, a więc także w

odniesieniu do żądania wnioskodawcy przyznania emerytury.

Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone w trybie art. 419 § 3

k.p.c. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, art. 6 ust. 2 ustawy z dnia

28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

kolejowych i ich rodzin, dotyczący obliczania stażu pracy na

kolei, pozostaje w sprzeczności z art. 7 ust. 1 w związku z

art. 45 ust. 1 ustawy o rewaloryzacji, zatem organ rentowy

prawidłowo dokonał wyliczenia stażu pracy, nie stosując

przelicznika 14 miesięcy za jeden rok pracy na kolei.

Wnioskodawca nie przepracował na kolei 15 lat, stąd nie

przysługuje mu prawo do kolejowej emerytury.

Powyższy wyrok zaskarżył Rzecznik Praw Obywatelskich w

drodze rewizji nadzwyczajnej i zarzucił rażące naruszenie

prawa: art. 3 § 2 w związku z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 47714

§ 1 k.p.c., art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin

oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wnosząc o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warsza-

wie do ponownego rozpoznania.

Rewidujący podniósł, że konieczność dalszego stosowania

art. 6 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

kolejowych nie może budzić wątpliwości. Ustawa z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... ma

zastosowanie do ustawy kolejowej i wprowadziła do niej istotne

zmiany, ale dotyczą one jedynie kwalifikacji okresów pracy,

tj. podziału na składkowe i nieskładkowe, limitu okresów

nieskładkowych uwzględnianych przy ustalaniu prawa do emerytur

i rent (nie więcej niż 1/3 okresów składkowych), i zasad

obliczania, przeliczania oraz waloryzacji emerytur i rent.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, ustawa z dnia 17

października 1991 r. w żaden sposób nie narusza zasad

nabywania prawa do emerytur i rent określonych ustawą o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych, ani też nie

uchyla art. 6 ust. 2 tej ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezsporne jest, że wnioskodawca od dnia 22 sierpnia 1989

r. pobierał kolejową rentę inwalidzką z zaliczeniem do stażu

pracy 16 lat, 4 miesięcy i 3 dni. W okresie od dnia 1 stycznia

1977 r. do 21 sierpnia 1989 r. wnioskodawca pracował na stano-

wisku manewrowego, która to praca na podstawie art. 6 ust. 2

ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze

zm.),zwanej dalej ustawą o z.e.k., została mu wliczona do

okresu zatrudnienia w wymiarze 14 miesięcy za każdy pełny rok

zatrudnienia na kolei. Niespornym jest również, że

wnioskodawca udowodnił 11 lat i 6 miesięcy prowadzenia

gospodarstwa rolnego i płacenia składek na ubezpieczenie

społeczne rolników w okresie objęcia go równocześnie

ubezpieczeniem z tytułu zatrudnienia na kolei.

W takiej sytuacji faktycznej wnioskodawca złożył wniosek

o zamianę świadczenia rentowego na emeryturę ze zwiększeniem o

tzw. dodatek rolny.

Zarówno organ rentowy, jak i Sąd Wojewódzki odmówiły

przyznania wnioskodawcy emerytury kolejowej, a ponadto uznały,

że również w stosunku do wypłacanego dotąd świadczenia

rentowego należy zastosować przeliczenie całego stażu pracy

wnioskodawcy, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent oraz o

zmianie niektórych ustaw.

Sąd Najwyższy, rozpoznając sprawę w granicach rewizji

nadzwyczajnej uznał, że zaskarżony wyrok wydany został z

rażącym naruszeniem prawa materialnego na skutek

niezastosowania przez Sąd Wojewódzki art. 15 ust. 3 w związku

z art. 33 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji, a więc innych

przepisów od tych, które zostały powołane w rewizji.

Nie można bowiem podzielić poglądu, który prezentuje

rewizja nadzwyczajna, że przepisy ustawy o rewaloryzacji nie

dotykają uprawnienia kolejarzy, wynikającego z art. 6 ust. 2

ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. Ta korzystna dla kolejarzy

zasada liczenia stażu pracy z przelicznikiem 14 miesięcy za

każdy rok pracy nie została recypowana do zasad obowiązujących

od 15 listopada 1991 r., wprowadzonych przepisami ustawy o

rewaloryzacji. Art. 45 ust. 1 tej ustawy stanowi, że przepisy

ustaw wymienionych w art. 1, a więc także przepisy ustawy z

dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych, stosuje się nadal, o ile nie są

sprzeczne z postanowieniami tejże ustawy. Ponieważ przepisy

tej ustawy nie przewidują korzystniejszego przelicznika stażu

pracy dla kolejarzy, odmiennie, jak dla górników, którym

pozostawiono takie uprawnienia, wynikające z art. 6 ustawy z

dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i

ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.) na podstawie zapisu w

art. 6 ust. 5 ustawy o rewaloryzacji - Sąd Najwyższy w tym

tylko podziela pogląd organu rentowego i Sądu Wojewódzkiego,

że art. 6 ust. 2 ustawy o z.e.k. nie może być stosowany przy

przyznawaniu świadczeń emerytalno-rentowych po dacie wejścia w

życie ustawy o rewaloryzacji, tj. od dnia 15 listopada 1991 r.

Ma to jednak wyłączne odniesienie do obliczania podstawy

wymiaru świadczenia ubezpieczeniowego, przyznawanego pod

rządami przepisów ustawy o rewaloryzacji, a nie do decyzji

przeliczeniowych w stosunku do poprzednio już przyznanego

świadczenia.

Zaskarżony wyrok wydany został z rażącym naruszeniem

prawa, ponieważ przyznanie wnioskodawcy zwiększenia renty z

tytułu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników

podczas równoczesnego podlegania ubezpieczeniu pracowniczemu,

nie uzasadnia ponownego obliczenia renty w sposób wskazany w

art. 33 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji. W myśl tego przepisu,

do ustalenia wysokości emerytury lub renty stosuje się

przepisy art. 10-16 ustawy o rewaloryzacji wówczas, gdy po

dniu wejścia w życie ustawy, zostanie zgłoszony wniosek o

doliczenie nie uwzględnionych dotychczas w wymiarze

świadczenia okresów składkowych lub nieskładkowych, z

wyjątkiem wskazanym w tym przepisie.

W wyroku z dnia 23 maja 1995 r. II URN 11/95 (OSNAPiUS

1995 nr 21 poz. 267) Sąd Najwyższy wskazał, że wniosek o

zwiększenie świadczenia z tytułu podwójnego opłacania składek

na ubezpieczenie społeczne nie jest wnioskiem o doliczenie do

dotychczas ustalonych okresów zatrudnienia dalszych okresów

składkowych lub nieskładkowych. Wskazuje na to art. 15 ust. 3

a ustawy rewaloryzacyjnej w brzmieniu nadanym art. 5 pkt 1

lit. "a" ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o zmianie niektórych

ustaw dotyczących zatrudnienia oraz zaopatrzenia emerytalnego

(Dz. U. Nr 21, poz. 84), który stanowi, że "w razie zbiegu

okresów opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników i

Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników, przypadających od

1 lipca 1977 r., z innym ubezpieczeniem społecznym,

świadczenie ulega zwiększeniu, o którym mowa w art. 3, za

okres opłacania tych składek..." Ta konstrukcja przepisu

wskazuje, że okresy opłacania składek na wymienione Fundusze,

w czasie trwania innego ubezpieczenia społecznego, nie są

okresami składkowymi lub nieskładkowymi, o których mowa w art.

33 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji. Okresy te bowiem, wobec

uwzględnienia ich w dotychczasowym wymiarze świadczenia,

właśnie z tytułu tego "innego ubezpieczenia społecznego" nie

podlegają doliczeniu do już ustalonych okresów składkowych i

nieskładkowych, lecz stanowią podstawę do uzyskania zwięk-

szenia świadczenia w sposób określony w przytoczonym art. 15

ust. 3 tejże ustawy.

Sąd Najwyższy w składzie obecnym podziela powyższy

pogląd, którego dalszą konsekwencją jest, że prawo do

zwiększenia świadczenia na podstawie art. 15 ust. 3 ustawy o

rewaloryzacji wyklucza stosowanie zasad wskazanych w art. 33

ust. 2 tej ustawy poprzez ponowne ustalenie stażu pracy.

Wprawdzie słuszne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że

wobec zgłoszenia wniosku o przyznanie kolejowej emerytury w

dniu 16 marca 1993 r, zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia

17 października 1991 r. o rewaloryzacji, to jednak - zdaniem

Sądu Najwyższego - brak jest podstaw prawnych do ponownego

ustalania tych okresów zatrudnienia, równorzędnych i

zaliczalnych, które były w myśl art. 28 ust. 2 tej ustawy już

uwzględnione przez organ rentowy prawomocną decyzją o rewalo-

ryzacji kolejowej renty inwalidzkiej. Jak wynika z akt

rentowych, prawomocną decyzją z dnia 27 listopada 1989 r.

organ rentowy ustalił wnioskodawcy okres zatrudnienia

wynoszący 20 lat 8 miesięcy i 19 dni, w tym 16 lat 4 miesiące

i 3 dni pracy na kolei i ten sam staż pracy przyjęto w

kolejnych decyzjach. Również w decyzji rewaloryzacyjnej z dnia

20 grudnia 1991 r. wydanej na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy

o rewaloryzacji okres ten przyjęto jako okres składkowy. To

ustalenie organu należy do sfery praw słusznie nabytych przez

wnioskodawcę, podlegających szczególnej ochronie.

Zagadnienie ochrony praw słusznie nabytych było

wielokrotnie podnoszone zarówno w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, jak i Trybunału Konstytucyjnego (m.in. wyroki z

dnia 7 maja 1991 r. I PRN 19/91, I PRN 34/91, z dnia 6

stycznia 1994 r. II URN 57/93 - OSNCP 1994 z. 10 poz. 194,

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 28 maja 1986 - U/86 OTK

1986 poz. 1, z dnia 2 marca 1993 r. K-9/92 OTK 1993 cz. I

poz. 6). Ustalenie okresów zatrudnienia wnioskodawcy mogłoby

być skutecznie wzruszone jedynie w trybie art. 80 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z art.

39 ustawy o z.e.k., tj. jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji

w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub

ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji,

które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość.

Drugą możliwość ponownego ustalania okresów składowych i

nieskładkowych przewidywał art. 33 ust. 2 ustawy o

rewaloryzacji a także ust. 3 tego przepisu, który odnosił się

jednak wyłącznie do osób pobierających świadczenia na

podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym górników. Jest

bezsporne, że w niniejszej sprawie nie zaszły okoliczności

wskazane w powołanym art. 80 ustawy o z.e.p.. Jak to wyżej ws-

kazano, zgłoszenie przez wnioskodawcę wniosku o zwiększenie

pobieranej kolejowej renty inwalidzkiej z tytułu opłacania

składek na ubezpieczenie społeczne rolników nie jest

równoznaczne z wnioskiem o doliczenie nie uwzględnionych

dotychczas w wymiarze świadczenia okresów składkowych lub

nieskładkowych, uzasadniającym na podstawie art. 33 ust. 2

ustawy o rewaloryzacji ponowne ustalenie wszystkich okresów

składkowych i nieskładkowych, mających wpływ na wysokość

świadczeń, na zasadach wskazanych w art. 10 tejże ustawy.

Również wniosek o przyznanie emerytury kolejowej w miejsce

wypłacanej dotychczas kolejowej renty inwalidzkiej, nie jest

wnioskiem o jakim stanowi art. 33 ust. 2 ustawy o

rewaloryzacji, bowiem wnioskodawca nie wnosił o doliczenie,

innych okresów składkowych lub nieskładkowych dotychczas nie

uwzględnionych w wymiarze jego renty.

Podobne zagadnienie wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 22 marca 1994 r., II UR 4/94 (OSNCP 1994 z. 11 poz. 225).

Wprawdzie orzeczenie to dotyczyło zasad obliczania renty

rodzinnej po emerycie, którego emerytura została zre-

waloryzowana z zastosowaniem art. 28 ust. 2 ustawy o

rewaloryzacji, jednakże wskazane w uzasadnieniu zasady

stosowania omawianego art. 33 ust. 2 tejże ustawy mają w pełni

zastosowanie również w razie zgłoszenia wniosku o zamianę

pobieranej renty inwalidzkiej na emeryturę, tak jak w

niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 420 § 2 w związku z art. 423 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy jest związany jedynie wnioskami rewizji

nadzwyczajnej a nie wskazanymi w niej podstawami. Orzekając w

niniejszej sprawie Sąd Najwyższy nie podziela poglądu Rzecz-

nika Praw Obywatelskich, że zaskarżony wyrok został wydany z

rażącym naruszeniem art. 6 ust. 2 ustawy o z.e.k. i uznał, że

wyrok ten narusza w sposób rażący art. 28 ust. 2 i art. 33

ust. 2 ustawy o rewaloryzacji, wobec czego rewizja

nadzwyczajna jest uzasadniona. Ponieważ, wbrew wskazanym

podstawom rewizyjnym oraz treści uzasadnienia rewizji

nadzwyczajnej wnioskiem rewizyjnym o uchylenie zaskarżonego

wyroku objęto cały wyrok, a więc również tę część wyroku, w

której rażąco naruszony został art. 15 ust. 3 ustawy o

rewaloryzacji, Sąd Najwyższy uwzględnił wniosek rewizji

nadzwyczajnej w pełnym zakresie.

Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do

merytorycznego rozstrzygnięcia. Z akt rentowych wynika bowiem,

że w prawomocnych decyzjach dotyczących kolejowej renty

inwalidzkiej wnioskodawcy, ustalono mu jedynie 20 lat 8

miesięcy i 19 dni łącznego zatrudnienia, natomiast nie wydano

żadnej decyzji w związku z wnioskiem z dnia 18 października

1990 r. o doliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym. W

odpowiedzi na ten wniosek organ rentowy decyzją z dnia 22 maja

1990 r. uwzględnił okres prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1

lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. przyznając dodatek "rolny"

i informując, że pozostały okres pracy w gospodarstwie rolnym

po ukończeniu 16 lat życia, nie został zaliczony "ponieważ

zatrudnienie to ma wpływ na prawo do emerytury a nie na wzrost

renty inwalidzkiej".

Sąd Najwyższy zauważa, że błędny jest pogląd Sądu

Wojewódzkiego wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że

zgodnie z art. 11 ustawy o z.e.k. emerytura przysługuje

mężczyźnie, który ukończył 60 lat życia i ma co najmniej

20-letni staż pracy, w tym co najmniej 15 lat zatrudnienia na

kolei. Art. 11 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.k. nie został

zmieniony i jednym z warunków koniecznych do uzyskania prawa

do kolejowej emerytury jest dla mężczyzn, wykazanie 25 a nie

20 lat okresów zatrudnienia łącznie z okresami równorzędnymi i

zaliczalnymi do okresów zatrudnienia, (po dniu 15 listopada

1991 r. - okresów składkowych i nieskładkowych w rozmiarze ws-

kazanym w art. 6 ust. 1 ustawy o rewaloryzacji).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd orzekający,

uwzględniając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone powyżej,

dokona ustalenia wszystkich okresów składkowych wnioskodawcy

zgodnie z art. 2, 4 i 5 ustawy o rewaloryzacji i dopiero

wówczas orzeknie o jego uprawnieniach do emerytury kolejowej a

także o uprawnieniach do zwiększenia kolejowej emerytury bądź

renty inwalidzkiej.

Z tych wszystkich względów zaskarżony wyrok podlegał

uchyleniu na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. Uwzględnieniu

rewizji nie stoi na przeszkodzie przekroczenie terminu do jej

wniesienia z art. 421 § 2 k.p.c. bowiem został również

naruszony interes Rzeczypospolitej Polskiej przez pozbawienie

wnioskodawcy właściwej ochrony jego prawa do ustawowych

świadczeń ubezpieczeniowych. Zaskarżony wyrok podważa zasadę

zaufania do wymiaru sprawiedliwości, jest także sprzeczny z

zasadą ochrony praw słusznie nabytych.

=======================================