II UZP 16/95

Uchwała z dnia 14 września 1995 r.

II UZP 16/95

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Kazimierz

Jaśkowski (sprawozdawca), Jerzy Kuźniar,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana

Trautsolta, w sprawie z wniosku Elektrowni "K."

Przedsiębiorstwo Państwowe w Ś.G. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o zapłatę składek na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych po rozpoznaniu

na posiedzeniu jawnym dnia 14 września 1995 r. zagadnienia

prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie

postanowieniem z dnia 29 czerwca 1995 r., [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy Przedsiębiorstwo użyteczności publicznej działające

na podstawie art. 6 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o

przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz.

80 ze zm.), jest zobowiązane do płacenia składki na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, o jakim mowa w art. 12

ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z

1994 r., Nr 1, poz. 1) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Przedsiębiorstwo użyteczności publicznej działające na

podstawie art. 6 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o

przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991

r., Nr 18, poz. 80 ze zm.) jest obowiązane do płacenia składki

na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, o którym

mowa w art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione w sentencji uchwały zagadnienie prawne

budzące poważne wątpliwości powstało w następujących

okolicznościach.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w R., działając

na podstawie art. 19 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm. - zwanej

dalej ustawą o ochronie roszczeń pracowniczych) zobowiązał

przedsiębiorstwo państwowe użyteczności publicznej Elektrownia

"K." do opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych (zwany dalej Funduszem).

Rozpoznając odwołanie Elektrowni 'K." Sąd Wojewódzki-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zmienił zaskarżoną

decyzję ZUS i zwolnił odwołującą się Elektrownię z obowiązku

opłacania składek na Fundusz. Sąd Wojewódzki wskazał, że

zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych nie ma ona zastosowania do pracodawcy, wobec

którego odrębne przepisy wyłączają możliwość ogłoszenia

upadłości i likwidacji. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego ogłoszenie

upadłości przedsiębiorstwa użyteczności publicznej jest

wyłączone przez przepis art. 3 § 2 prawa upadłościowego, zaś

jego likwidacja nie jest możliwa ze względu na regulacje

zawarte w art. 6 ust. 1 i 3 ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych. Z przepisów tych wynika bowiem, że tego rodzaju

przedsiębiorstwo ma na celu bieżące i nieprzerwane

zaspokajanie potrzeb mieszkańców m.in. w energię elektryczną,

a organ założycielski ma obowiązek jego dotowania, gdy

działalność jest nierentowna, ale konieczna ze względu na

potrzebę zaspokajania potrzeb mieszkańców.

Od tego wyroku rewizję wniósł Zakład Ubezpieczeń

Społecznych podnosząc, że zmiany technologii mogą powodować

likwidację przedsiębiorstw użyteczności publicznej.

Powstałe przy rozpatrywaniu tej rewizji wątpliwości Sądu

Apelacyjnego dotyczą możliwości likwidacji przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej. Podniesiono, że wprawdzie przepis

art. 6 ust. 3 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych zobowią-

zuje organ założycielski do dotowania przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej, którego działalność jest nierentowna,

ale obowiązek ten istnieje tylko wtedy, gdy działalność tego

przedsiębiorstwa jest konieczna ze względu na potrzebę

zaspokajania potrzeb ludności. W razie ustania tych potrzeb

organ założycielski jest zwolniony z obowiązku dotowania, a

więc mogłaby zaistnieć możliwość likwidacji przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej na podstawie art. 19 ustawy o

przedsiębiorstwach państwowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Według art. 17 ust. 1 ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych obowiązek opłacania składki na Fundusz obciąża

pracodawców objętych działaniem ustawy, z wyjątkiem określonym

w art. 17 ust. 3. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy

pracodawcą, w rozumieniu ustawy, jest osoba fizyczna lub

jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników w związku z

prowadzoną działalnością gospodarczą, z wyjątkiem zakładów

budżetowych i gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych.

Przepis art. 2 ust. 2 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych

w brzmieniu obowiązującym do dnia 11 sierpnia 1995 r.

stanowił, że przepisów ustawy nie stosuje się do pracodawcy,

wobec którego odrębne przepisy wyłączają możliwość ogłoszenia

upadłości i likwidacji. Po jego nowelizacji, wprowadzonej

przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zmianie

ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie nie-

wypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 87, poz. 435), przepis

art. 2 ust. 2 stanowi, że przepisy ustawy stosuje się do

pracodawcy będącego osobą fizyczną, a także do pracodawcy

będącego jednostką organizacyjną, jeżeli odrębne przepisy nie

wyłączają możliwości ogłoszenia jego upadłości i przewidują

możliwość jego likwidacji. Funkcja tego przepisu jest taka

sama w obu jego brzmieniach. Nie jest obowiązany do płacenia

składek ten pracodawca, którego pracownicy nie będą korzystali

ze świadczeń z Funduszu, gdyż wobec tego pracodawcy nie można

ogłosić upadłości i likwidacji.

2. W dotychczasowym orzecznictwie sądowym, wydanym na

podstawie art. 2 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych,

stwierdzono brak obowiązku pracodawcy płacenia składki na

Fundusz ze względu na dwojakiego rodzaju przesłanki. W od-

niesieniu do notariusza (uchwała SN z dnia 1 marca 1995 r., II

UZP 34/94 - OSNAPiUS 1995 nr 16 poz. 207) oraz Społecznej

Szkoły Podstawowej Towarzystwa Oświatowego (wyrok Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 13 stycznia 1995 r., AUr 1169/94

- Prawo Pracy 1995 z. 4 s. 47) stwierdzono, że podmioty te nie

prowadzą działalności gospodarczej i z tego względu nie są

pracodawcami w rozumieniu art. 2 ust. 1 omawianej ustawy.

Natomiast w odniesieniu do Agencji Własności Rolnej Skarbu

Państwa i jej oddziałów terenowych (uchwała SN z dnia 20

stycznia 1995 r., II UZP 1/95 - OSNAPiUS 1995 nr 13 poz. 162)

oraz nadleśnictwa będącego jednostką organizacyjną Lasów

Państwowych (uchwała SN z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UZP 7/95

- OSNAPiUS 1995 nr 21 poz. 265) przyjęto, że są one

pracodawcami, o których mowa w art. 2 ust. 1 tej ustawy, lecz

że ma do nich zastosowanie przepis art. 2 ust. 2 Brak jest

bowiem możliwości ogłoszenia upadłości - jako że za ich

zobowiązania odpowiada Skarb Państwa - a obowiązujące przepisy

w ogóle nie przewidują możliwości ich likwidacji lub w razie

likwidacji roszczenia pracownicze są zaspokajane przez Skarb

Państwa. Wprost do przedsiębiorstwa użyteczności publicznej

odnosi się omówiony w pkt. 3 uzasadnienia wyrok Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 26 kwietnia 1995 r., III AUr

113/95 (Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej 1995 nr 2 s.

35).

3. Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego

wymaga ustalenia, czy przedsiębiorstwo użyteczności publicznej

ma zdolność upadłościową i czy może zostać zlikwidowane.

Zdaniem Sądu Najwyższego w obu przypadkach odpowiedź jest

twierdząca.

Według przepisu art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta RP z

dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity

tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.) nie można

ogłosić upadłości przedsiębiorstw państwowych:

przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe",

przedsiębiorstwa państwowego "Porty Lotnicze", przedsiębiorstw

lasów państwowych, przedsiębiorstw użyteczności publicznej

oraz państwowej jednostki organizacyjnej "Polska Poczta,

Telegraf i Telefon", a także innych określonych w odrębnych

przepisach, jeżeli właściwy organ uprawniony do

reprezentowania Skarbu Państwa zgłosi sprzeciw i złoży

oświadczenie o przejęciu zobowiązań przedsiębiorstwa.

Wykładnia gramatyczna tego przepisu wskazuje, że

przedsiębiorstwa użyteczności publicznej mają warunkową

zdolność upadłościową. Ogłoszenie ich upadłości jest możliwe,

jeżeli właściwy organ nie złoży dwóch oświadczeń: sprzeciwu

przeciwko ogłoszeniu upadłości i oświadczenia o przejęciu

zobowiązań przedsiębiorstwa zagrożonego upadłością. Nie jest

trafne stanowisko, że ta warunkowa zdolność upadłościowa

dotyczy tylko "innych (przedsiębiorstw) określonych w

odrębnych przepisach", a więc z wyłączeniem wymienionych w

pierwszej części omawianego przepisu przedsiębiorstw

użyteczności publicznej. Przepis art. 3 § 2 Prawa upadłoś-

ciowego stanowi jedno zdanie składające się z trzech części,

co oznacza, że jego końcowa część - określająca uprawnienia

organu reprezentującego Skarb Państwa - odnosi się do obu

poprzedzających ją części. Gdyby zamierzano wskazane upraw-

nienia organu reprezentującego Skarb Państwa ograniczyć tylko

do podmiotów określonych w drugiej części tego przepisu, to

zostałby on odmiennie zredagowany. W tym zakresie były

przynajmniej dwie możliwości. Można było po pierwszej części

tego przepisu (po wyrazach: Polska Poczta, Telegraf i Telefon)

postawić kropkę, co wprost oznaczałoby brak zdolności

upadłościowej przedsiębiorstwa użyteczności publicznej. Po

wtóre można było umieścić "inne (przedsiębiorstwa) określone w

odrębnych przepisach", wraz ze wskazaniem uprawnień organu

reprezentującego Skarb Państwa, w oddzielnym paragrafie tego

artykułu. Zauważyć bowiem należy, że przepisy art. 3 Prawa

upadłościowego w każdym z pozostałych paragrafów (§ 1 i § 3)

jednakowo określają sytuację prawną wszystkich podmiotów

gospodarczych w nich wymienionych. Należy z tego wnosić, że

także w § 2 użyto tej samej techniki legislacyjnej.

Za dopuszczalnością ogłoszenia upadłości państwowego

przedsiębiorstwa użyteczności publicznej przemawia porównanie

regulacji z przepisu § 2 art. 3 prawa upadłościowego z

przepisem § 1 tego artykułu. Według art. 3 § 1 Prawa

upadłościowego nie można ogłosić upadłości jednostek samorządu

terytorialnego, państwowych jednostek organizacyjnych, chyba

że ustawa wyłącza odpowiedzialność Skarbu Państwa za ich

zobowiązania, instytucji i organizacji utworzonych w drodze

ustawy. Także więc w odniesieniu do wymienionych w tym

przepisie jednostek organizacyjnych ogłoszenie upadłości jest

możliwe, jeżeli za ich zobowiązania nie ponosi odpo-

wiedzialności Skarb Państwa. Nie ma zaś uzasadnienia sytuacja,

w której można by ogłosić upadłość państwowej jednostki

organizacyjnej, za której zobowiązania nie ponosi

odpowiedzialności Skarb Państwa z mocy ustawy, a brak byłoby

tej możliwości w stosunku do państwowego przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej, za którego zobowiązania Skarb Państwa

także nie ponosi odpowiedzialności, gdyż nie złożył

oświadczenia o ich przejęciu. Z tych względów należy podzielić

pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia

1993 r., II CRN 146/93 (nie publikowanym), według którego

można ogłosić upadłość komunalnego przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej w odniesieniu do którego właściwy

organ gminy nie zgłosił sprzeciwu i nie złożył oświadczenia o

przejęciu zobowiązań przedsiębiorstwa, jeżeli istnieją

przesłanki wymienione w art. 1 § 1 lub § 3 prawa

upadłościowego.

Nie jest także przeszkodą prawną do ogłoszenia upadłości

lub likwidacji państwowego przedsiębiorstwa użyteczności

publicznej obowiązek dotowania go przez organ założycielski.

Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 25 września 1981

r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z

1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.) obowiązek ten odnosi się do

przedsiębiorstwa, "którego działalność jest nierentowna, ale

konieczna ze względu na potrzebą zaspokajania potrzeb lud-

ności". Ustanie społecznej potrzeby istnienia przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej powinno więc spowodować zaprzestanie

dotowania i może skutkować jego likwidację.

We wskazanym w pkt. 2 uzasadnieniu wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku przyjęto, że przepisy ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych nie mają zastosowania do

zakładów gazowniczych jako przedsiębiorstw użyteczności

publicznej. Sąd Apelacyjny stwierdził w uzasadnieniu, iż

upadłość przedsiębiorstwa użyteczności publicznej może być

ogłoszona, jednakże nie można mówić o jego likwidacji, która

polegałaby na całkowitym zakończeniu działalności, a przepis

art. 2 ust. 2 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych należy

rozumieć w ten sposób, że chodzi w nim o taką upadłość, która

prowadzi do likwidacji w sensie organizacyjnym. Pogląd ten nie

jest trafny. Po pierwsze bowiem, w razie ustania konieczności

zaspokajania potrzeb społecznych przedsiębiorstwo użyteczności

publicznej może być zlikwidowane na podstawie art. 19 ustawy o

przedsiębiorstwach państwowych nie tylko w celu jego

przekształcenia w inny podmiot gospodarczy - który będąc

następcą prawnym zlikwidowanego przedsiębiorstwa ponosi

odpowiedzialność za jego zobowiązania na podstawie art. 231

§ 4

k.p. - ale także może to być likwidacja polegająca na

zakończeniu działalności tego zakładu w ujęciu przedmiotowym.

Może być to uzasadnione na przykład przyczynami

technologicznymi lub ekonomicznymi. Prawdopodobieństwo

ogłoszenia upadłości i likwidacji przedsiębiorstwa

użyteczności publicznej jest mniejsze niż nastąpienie tych

zdarzeń w stosunku do innych podmiotów gospodarczych, gdyż

organ założycielski ma wskazany wyżej obowiązek jego

dotowania. Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych nie

różnicuje jednakże sytuacji prawnej pracodawców w zależności

od stopnia prawdopodobieństwa ogłoszenia ich upadłości i

likwidacji, co mogłaby uczynić na przykład ustalając różną

wysokość składki. Po wtóre należy zwrócić uwagę na związek

między obowiązkiem opłacania składki przez pracodawcę a prawem

pracowników do świadczeń z Funduszu oraz wymagalnością tych

świadczeń. Prawo do świadczeń z Funduszu mają tylko ci

pracownicy, których pracodawcy są zobowiązani do opłacania

składki (lub zwolnieni z tego obowiązku na podstawie art. 17

ust. 3 omawianej ustawy). Wynika to z powołanego na początku

rozważań Sądu Najwyższego przepisu art. 2 ust. 1 ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych (definiującego pracodawcę w

rozumieniu ustawy) w związku z art. 1 tej ustawy, według

którego ustawa reguluje zasady i zakres ochrony roszczeń

pracowniczych w razie niemożności i ich zaspokojenia z powodu

niewypłacalności pracodawcy. Niestosowanie ustawy wobec

pewnych pracodawców na podstawie art. 2 ust. 2 oznacza zatem

nie tylko brak ich obowiązku opłacania składki, ale także

powoduje wyłączenie spod działania ustawy zatrudnionych przez

nich pracowników. Prawo pracowników do świadczeń z Funduszu

nie jest powiązane z zakończeniem postępowania upadłościowego

lub likwidacyjnego. Przepis art. 3 ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych, zarówno przed nowelizacją, jak i po niej,

określając szczegółowo pojęcie niewypłacalności pracodawcy

stanowi m.in., że zachodzi ona już od ogłoszenia upadłości lub

od wystąpienia braku środków finansowych na zaspokojenie

roszczeń pracowniczych w trakcie postępowania likwidacyjnego.

Funkcją ustawy jest więc nie tylko zagwarantowanie pracownikom

uzyskania od Funduszu świadczeń określonych w art. 6 tej

ustawy, ale także zapewnienie wypłat bez potrzeby oczekiwania

na zakończenie postępowania upadłościowego lub likwidacyjnego.

Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji.

=======================================