III AZP 27/95

Uchwała z dnia 5 października 1995 r.

III AZP 27/95

Przewodniczący SSN: Walery Masewicz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Adam

Józefowicz, Jerzy Kwaśniewski, Walerian Sanetra, Andrzej Wróbel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Waldemara Grudzieckiego, w sprawie

ze skargi Stanisława K. na decyzję Wojewody C. z dnia 17 stycznia 1995 r. [...] w

przedmiocie odmowy zwolnienia z odbycia zasadniczej służby wojskowej z powodu

konieczności prowadzenia gospodarstwa rolnego nabytego notarialną umową darowiz-

ny, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 5 października 1995 r. zagadnienia

prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w

Katowicach postanowieniem z dnia 27 czerwca 1995 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie

art. 391 k.p.c. w związku z art. 211 k.p.a.

1. Jakie przesłanki rozstrzygają o tym, że gospodarstwo rolne stanowi lub może

stanowić "zorganizowaną całość gospodarczą" (art. 55

3

k.c. w zw. z art. 39 ust. 5 i art.

87 ust. 2 pkt 5 zdanie drugie ustawy z dnia 21.11.1969 r., o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczypospolitej Polskiej - jednolity tekst: Dz.U. 1992 r., Nr 4, poz. 16);

2. Czy w stosunku do żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową,

który nabył gospodarstwo rolne w trakcie tej służby zachodzi wymóg osobistego pro-

wadzenia go i osobistej pracy w nim (art. 87 ust. 2 pkt 5 cytowanej ustawy) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

1. Nabycie przez żołnierza gospodarstwa rolnego podczas odbywania

zasadniczej służby wojskowej, może spowodować konieczność osobistej pracy

tego żołnierza na tym gospodarstwie jeżeli wielkość nabytego gruntu, wyposa-

żenie w maszyny rolnicze, rozmiary produkcji rolnej i inne okoliczności, a także

stosunki osobiste i rodzinne wskazują, że bez osobistej pracy nabywcy, gospo-

darstwo to nie byłoby w stanie prowadzić normalnej działalności (art. 87 ust. 2 pkt

5 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony jednolity

tekst: Dz. U z 1992 r., Nr 4, poz. 16 ze zm.);

2. Odmówić udzielenia odpowiedzi na pozostałą część zagadnienia praw-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Zagadnienie prawne przedstawione w postanowieniu Naczelnego Sądu Ad-

ministracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w Katowicach wyłoniło się na tle następującego

stanu faktycznego: żołnierz zasadniczej służby wojskowej stał się na podstawie umowy

darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego właścicielem gospodarstwa rolnego

o ogólnej powierzchni 1.87 ha z domem mieszkalnym drewnianym przeznaczonym do

rozbiórki oraz rozpoczętą budowę nowego budynku mieszkalnego. Gospodarstwo

posiada także niezbędne budynki gospodarcze, inwentarz żywy, podstawowe maszyny

rolnicze. W dniu nabycia własności w gospodarstwie zamieszkiwali rodzice

obdarowanego w wieku 57 i 45 lat uprawnieni do dalszego zamieszkiwania na

podstawie służebności mieszkania oraz jego siostra, uczennica szkoły podstawowej.

Rodzice obdarowanego nie są zdolni do pracy z powodu złego stanu zdrowia, co

wykazał on odpowiednimi zaświadczeniami lekarskimi.

Wątpliwości prawne Naczelnego Sądu Administracyjnego odnosiły się do dwóch

kwestii: a) oceny czy w świetle art. 87 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16) oraz

art. 55

3

kodeksu cywilnego obiekt gospodarczy nabyty przez Stanisława K. stanowi on

gospodarstwo rolne [...] będące "zorganizowaną całość gospodarczą" oraz b) wymogu

osobistego prowadzenia gospodarstwa rolnego i osobistej pracy na nim, także w

wypadku nabycia takiego gospodarstwa przez żołnierza w czasie odbywania za-

sadniczej służby wojskowej.

Przechodząc do drugiej części zagadnienia prawnego warto przytoczyć obszerne

fragmenty uzasadnienia postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące

tej właśnie kwestii. Art. 87 ust. 2 pkt 5 ustawy - zauważa Naczelny Sąd Administracyjny

- zbudowany jest zasadzie na alternatywy rozłącznej.

Pierwsza część odnosi się do sytuacji, gdy gospodarstwo rolne pozostaje, na podstawie

tytułu prawnego, w posiadaniu żołnierza, który je prowadzi.

Drugi wariant przewiduje, że wstępny żołnierza pobiera emeryturę lub rentę inwalidzką

z powodu prowadzenia gospodarstwa rolnego "a zarazem prowadzenie gospodarstwa

jest uzależnione od jego osobistej pracy". Nie skonkretyzowano, czy wyraz "jego"

odnosi się do wstępnego, czy do żołnierza (zstępnego). W odniesieniu do poborowych

ubiegających się o odroczenie zasadniczej służby wojskowej ze względu na osobiste

prowadzenie gospodarstwa rolnego zawarta jest w przepisie wskazówka, iż chodzi o

osobistą pracę "poborowego" (art. 39 ust. 1 pkt 2 in fine). Przepis ten postanawia

zarazem, że prowadzenie gospodarstwa rolnego (wariant pierwszy) daje podstawę

odroczenia tylko wtedy, gdy jest "osobiste".

Przepis odnoszący się do żołnierzy (art. 87 ust. 2 pkt 5 ustawy) nie wymienia tego

warunku, choć w innym miejscu wskazuje się na taki wymóg (art. 88 ust. 1). Ta "inność"

redakcyjna art. 87 ust. 2 pkt 5 prowadzi do rozbieżności orzecznictwa NSA.

W jednym z wyroków uznano, że posiadanie zorganizowanego gospodarstwa rolnego,

zdolnego do prowadzenia produkcji rolnej, nie eliminuje jeszcze potrzeby wykazania

konieczności osobistego prowadzenia przez żołnierza tego gospodarstwa (wyrok z 15

czerwca 1993 r., SA/P 1278/93).W innym zaś wyroku, odnoszącym się do poborowego,

będącego właścicielem gospodarstwa o pow. 4,36 ha, wyrażono pogląd, że wystarczy,

jeśli podejmuje "stosowne decyzje gospodarcze, od których zależy funkcjonowanie

gospodarstwa rolnego, inaczej mówiąc, kiedy osobiście kieruje gospodarstwem rolnym"

(wyrok z 24 sierpnia 1994 r., Sa/Gd 1644/94). Spójność prawa (art. 39 ust. 1 pkt 2 i art.

87 ust. 2 pkt 5 w zw. z art. 88 ust. 1 ustawy) przemawia za trafnością poglądu

wyrażonego w pierwszym wyroku, tj. za potrzebą ustalenia, że żołnierz odbywający

zasadniczą służbę wojskową może być zwolniony z odbycia reszty służby, gdy

osobiście ma prowadzić nabyte gospodarstwo rolne wykonując tam osobiście pracę.

Oznaczałoby to odniesienie wymogu "osobistej pracy" do obu wariantów art. 87 ust. 2

pkt 5 ustawy.

Organ, który wydał zaskarżoną decyzję stanął na stanowisku, że ciężar prowadzenia

gospodarstwa darowanego skarżącemu można przerzucić na jego rodziców, którzy

powinni go wyręczyć w pracach w gospodarstwie.

Sąd Najwyższy podziela sugestię wyrażoną przez Naczelny Sąd Administracyjny na

marginesie przedstawionych wątpliwości, że warunek osobistego prowadzenia na-

bytego gospodarstwa rolnego i osobistej na nim pracy stanowi przesłankę ustawową

decyzji o zwolnieniu żołnierza z zasadniczej służby wojskowej nie wdając się w roz-

ważania, czy przepis art. 87 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia21 listopada 1967 r. istotnie

zbudowany jest na zasadzie "alternatywy rozłącznej". Wniosek taki uzasadniony jest nie

tylko względami na spójność prawa przynajmniej w obrębie jednego aktu ustawo-

dawczego ale także przesłankami logicznymi i celowościowymi. Konieczność osobis-

tego prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi w treści art. 87 ust. 2 pkt 5 analizo-

wanej ustawy przesłankę nadrzędną, swego rodzaju "klamrę" spinającą obydwa człony

owej "alternatywy rozłącznej" wynikającej jakoby z tej normy prawnej. Trudno zresztą w

ogóle wyobrazić sobie inną treść tego przepisu skoro hipotetycznie zakładana

możliwość "prowadzenia" gospodarstwa rolnego przez żołnierza także za pośrednic-

twem innych osób nie mogłaby stanowić - nawet według domniemanych intencji usta-

wodawcy - równorzędnej ustawowej podstawy zwolnienia go z zasadniczej służby

wojskowej. Przyjęcie takiej bezpodstawnej w istocie rzeczy sugestii oznaczałoby, że

prawodawca regulując wypadki odroczenia i zwolnienia z zasadniczej służby wojskowej

realizowałby różne, wzajemnie sprzeczne cele w całkowicie nieuzasadniony sposób

różnicując obywateli znajdujących się w jednakowej sytuacji faktycznej i prawnej. Tylko

obiektywnie oceniana konieczność osobistej pracy na nabytym gospodarstwie rolnym

może stanowić miarodajną, prawnie i społecznie wytłumaczalną przyczynę zwolnienia z

zasadniczej służby wojskowej. Ciężar zagadnienia prawnego przesuwa się zatem z

kwestii konieczności osobistego prowadzenia gospodarstwa rolnego na okoliczności,

które obiektywnie mogą usprawiedliwiać taką konieczność. Mogą być one różne, a

końcowy wniosek co do takiej konieczności musi być wynikiem określonej syntezy.

Niniejsza uchwała powołuje się na niektóre, najbardziej typowe okoliczności mające

zarówno walor przesłanek odwołujących się do przedmiotowych cech gospodarstwa

rolnego (tj. jego obszaru, wyposażenia w budynki i urządzenia techniczne itp.), jak i do

okoliczności podmiotowych, tj. sytuacji osobistej i rodzinnej żołnierza, tj. możliwości

korzystania z pomocy członków rodziny, domowników itp.

Pierwsza część zagadnienia prawnego nawiązuje natomiast do zauważonej

także przez Naczelny Sąd Administracyjny pewnej rozbieżności w orzecznictwie co do

pojęcia gospodarstwa rolnego. W wersji zawartej w postanowieniu Naczelnego Sądu

Administracyjnego nadano jednak pojęciu gospodarstwa rolnego charakter abs-

trakcyjny, ogólnoteoretyczny nie nawiązujący do okoliczności konkretnej sprawy, w

której zresztą nikt nie kwestionował, że ubiegający się o zwolnienie z zasadniczej służby

wojskowej nabył gospodarstwo rolne.

Pytanie prawne bynajmniej nie koncentruje się wokół treści i zakresu zwrotu "gospodar-

stwo rolne", lecz zmierza raczej do uzyskania odpowiedzi na pytanie w jakich oko-

licznościach gospodarstwo to stanowi "zorganizowaną całość gospodarczą" a zatem

odwołuje się do definicji zawartej w art. 55

3

kodeksu cywilnego. Powołany przepis uz-

naje za gospodarstwo te składniki, które stanowią pewien zorganizowany, spójny mi-

nisystem gospodarczy zdolny do osiągania założonych celów. Gospodarstwo przestaje

być zorganizowaną całością, jeżeli brak jednego z elementów tego minisystemu

uniemożliwia prowadzenie normalnej działalności w zakresie produkcji rolnej lub ho-

dowlanej. Żaden ze składników gospodarstwa rolnego wymienionych w art. 55

3

ko-

deksu cywilnego, nie zespolony z pozostałymi, nie nadaje sam przez się gospodarstwu

cechy zorganizowanej całości, aczkolwiek z pewnością posiada odrębną wartość i

może być przedmiotem obrotu.

Ta część pytania prawnego ma jednak niewielkie znaczenie dla rozstrzygnięcia

tej sprawy skoro decyzje organów administracji I i II instancji nie kwestionują tego, że

ubiegający się o zwolnienie ze służby wojskowej nabył gospodarstwo rolne. Z tych m.in.

względów Sąd Najwyższy uznał, że udzielenie odpowiedzi na tę część zagadnienia

prawnego jest zbędne.

========================================