II URN 47/95

Wyrok z dnia 19 października 1995 r.

II URN 47/95

W sprawach o rentę inwalidzką z tytułu pobytu w obozie

koncentracyjnym pominięcie przez sąd orzekający dowodu z

wyników wnioskowanej przez biegłego lekarza obserwacji

psychiatrycznej, bez wyjaśnienia przyczyn dla których

wnioskodawca odmówił jej poddania się i bez poinformowania go

o skutkach prawnych takiej odmowy, stanowi rażące naruszenie

art. 3 § 3 w związku z art. 233 § 1 i 2 k.p.c. wobec

szczególnej troski i opieki ze strony instytucji państwowych

należnej kombatantom oraz ofiarom represji wojennych w myśl

preambuły ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i

okresu powojennego (Dz. U. Nr 17 poz. 75 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel (sprawozdawca),

Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Maria Mańkowska

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Witolda Bryndy, po

rozpoznaniu w dniu 19 października 1995 r. sprawy z wniosku

Andrzeja K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I

Oddział w W. o rentę inwalidzką w związku z pobytem w obozie

koncentracyjnym, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra

Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 10 listopada 1994

r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go

wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Warszawie z dnia 17 sierpnia 1994 r., [...] i sprawę

przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W., decyzją z

dnia 24 stycznia 1994 r., odmówił Andrzejowi K., urodzonemu 4

sierpnia 1944 r., przyznania renty inwalidzkiej w związku z

pobytem w obozie koncentracyjnym z tego powodu, że orzeczeniem

Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i

Zatrudnienia w W. z dnia 11 stycznia 1994 r. nie został on

zaliczony do żadnej grupy inwalidów zarówno z ogólnego stanu

zdrowia jak i w związku z pobytem w obozie.

W odwołaniu, wniesionym do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, wnioskodawca podtrzymał

żądanie przyznania renty inwalidzkiej w związku z pobytem w

obozie koncentracyjnym zarzucając, że komisje lekarskie nie

uwzględniły faktu, że urodził się w hitlerowskim obozie

koncentracyjnym Stutthof, a przebywając kilka miesięcy jako

nasciturus, następnie przez siedem miesięcy jako niemowlę w

obozie był traktowany tak samo jak matka-więźniarka, a więc

represjonowany i prześladowany, co przyczyniło się do

powstania wielu poważnych chorób w dzieciństwie między innymi

nerwicy depresyjnej, lękowej psychozy i wielu schorzeń

wewnętrznych.

Wyrokiem z dnia 17 sierpnia 1994 r., [...] Sąd

Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie

oddalił odwołanie, ustalając na podstawie opinii biegłych

sądowych: psychiatry - neurologa, internisty - kardiologa -

gastroenterologa, a następnie po przedłożeniu przez

wnioskodawcę szeregu dokumentów lekarskich i opinii

psychiatry-neurologa, że wnioskodawca pomimo pewnych odchyleń

od stanu prawidłowego, nie jest inwalidą zarówno w związku z

pobytem w obozie koncentracyjnym, jak i z innych przyczyn.

Wprawdzie biegły neurolog-psychiatra dr U. wskazywał na

potrzebę poddania wnioskodawcy obserwacji szpitalnej na

oddziale psychiatrycznym, jednakże wobec odmowy wnioskodawcy,

który nie wyraził na nią zgody podając, że ze względów

rodzinnych "nie może sobie na to pozwolić", Sąd Wojewódzki

uznał zebrany materiał dowodowy za wystarczający zwłaszcza, że

z opinii biegłego wynikało iż obserwacja psychiatryczna

wnioskodawcy byłaby potrzebna dla ewentualnego ustalenia

inwalidztwa wnioskodawcy z ogólnego stanu zdrowia.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, do którego wnioskodawca

wniósł rewizję, prawomocnym wyrokiem z dnia 10 listopada 1994

r. [...] oddalił rewizję podzielając zarówno ustalenia, jak i

rozstrzygnięcie Sądu Wojewódzkiego.

W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Minister

Sprawiedliwości wnosił o jego uchylenie oraz o uchylenie

poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 17 sierpnia 1994 r.

[...] i o przekazanie sprawy temuż Sądowi do ponownego

rozpoznania zarzucając, że obydwa wyroki zostały wydane z

rażącym naruszeniem prawa, w szczególności art. 3 § 2 k.p.c.

oraz art. 12 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r.

o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami

represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17 poz. 75

ze zm.).

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Słuszny jest zarzut rewizji nadzwyczajnej, że wyroki

Sądów obu instancji zostały wydane z rażącym naruszeniem

prawa, w szczególności art. 3 § 2 k.p.c. a poprzez wydanie

orzeczeń w sprawie niedostatecznie wyjaśnionej do stanowczego

rozstrzygnięcia, z rażącym naruszeniem również art. 12 ust. 2

pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o

kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami

represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75

ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach.

Jak podkreślono w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej,

przepis art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy o kombatantach daje

uprawnienia do świadczeń pieniężnych i innych osobom, które

zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów, wskutek

inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w hitlerowskich

więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz

w innych miejscach odosobnienia, o których mowa w art. 3 pkt 2

ustawy. Dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego na tle

stosowania ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym

zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów

koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186) oraz ustawy z dnia

26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów (Dz.

U. Nr 16, poz. 122 ze zm.) przyjmowało jednolicie, że osobę

urodzoną w obozie koncentracyjnym i przebywającą w nim po

urodzeniu, należy uważać za więźnia obozu koncentracyjnego

(vide uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1977 r. II

UZP 20/77 - OSNCPiUS 1978 nr 2 poz. 29). Dzieci urodzone w

obozach koncentracyjnych były bowiem traktowane tak samo jak

ich matki więźniarki. Nie istniała żadna możliwość stworzenia

lepszych warunków w obozie dla takiego dziecka. Jeżeli więc

zostanie wykazane, że inwalidztwo osoby urodzonej w obozie

koncentracyjnym pozostaje w związku z pobytem w tym obozie, to

ma ona prawo do renty inwalidy wojennego przewidzianej w

przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych

oraz ich rodzin. Orzecznictwo to nie straciło aktualności po

wejściu w życie ustawy o kombatantach.

Za inwalidztwo pozostające w związku z pobytem w obozach

koncentracyjnych - stosownie do art. 12 ust. 3 cyt. ustawy -

uważa się inwalidztwo będące następstwem zranień, kontuzji

bądź innych obrażeń lub chorób powstałych w związku z tym

pobytem. Dla byłych więźniów hitlerowskich obozów

koncentracyjnych, ubiegających się o renty inwalidów wojennych

obowiązuje szczególny tryb postępowania orzeczniczego przy

rozpatrywaniu tych spraw przez komisje lekarskie do spraw in-

walidztwa i zatrudnienia, a także i przez biegłych sądowych,

określony przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29

czerwca 1983 r. w sprawie zasad działania komisji lekarskich

do spraw inwalidztwa i zatrudnienia... (Dz. U. Nr 36, poz.

166), które weszło w życie 23 lipca 1983 r. Przed tą datą

obowiązywało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia

1968 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 206 ze zm.) w oparciu o które

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w porozumieniu z

Urzędem do Spraw Kombatantów oraz Zarządem Głównym ZBOWiD

wydał wytyczne nr 7 z dnia 24 grudnia 1975 r. (Znak: Os

70-10/75) celem prawidłowego stosowania zasad orzecznictwa w

przypadkach badania byłych więźniów hitlerowskich obozów kon-

centracyjnych i kombatantów. Zgodnie z tymi wytycznymi za

pozostające w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym

komisje lekarskie uznają w szczególności następstwa zranień,

kontuzji i innych obrażeń oraz choroby, które powstały w

czasie pobytu w obozie lub po zwolnieniu, a do powstania

których przyczyniły się warunki pobytu w obozie lub następstwa

tych chorób. Należą do nich:

I. utrwalony poobozowy zespół pourazowy,

II. wieloukładowa nieodwracalna przewlekła choroba

poobozowa (tzw. K.Z. Syndrom), jako późne następstwa

obozowej traumatyzacji psycho-somatycznej,

III. poobozowa astenia przewlekła postępująca (z dominacją

objawów neuro-psychicznych lub somatyczno-wegetatywnych),

IV. poobozowe przedwczesne starzenie.

Słusznie podkreślono też, że biegły sądowy

psychiatra-neurolog dr U. w swej opinii wskazał na potrzebę

obserwacji psychiatrycznej wnioskodawcy dla ewentualnego

ustalenia inwalidztwa wnioskodawcy: "z ogólnego stanu

zdrowia". Z opinii tej wynika też, że wnioskodawca odmówił

poddania się obserwacji "ze względów rodzinnych".

Obydwa Sądy orzekające w sprawie nie wyjaśniły przyczyn,

dla których wnioskodawca odmówił poddania się obserwacji

szpitalnej oraz nie poinformowały go o skutkach prawnych

takiej odmowy, podzielając w całej rozciągłości opinię

biegłego.

Zdaniem Sądu Najwyższego, w składzie orzekającym,

omawiana opinia biegłego budzi poważne wątpliwości w tej

części, w której biegły wyraził pogląd, że obserwacja

psychiatryczna wnioskodawcy byłaby potrzebna dla określenia,

czy jest on inwalidą z innych przyczyn niż urodzenie się i

pobyt w obozie koncentracyjnym. Jeśli bowiem stan zdrowia

wnioskodawcy, a raczej istniejące u niego odchylenia od stanu

prawidłowego wymagają, dla prawidłowej oceny stopnia ich

nasilenia, obserwacji psychiatrycznej, to przedwczesnym jest

przesądzanie przez biegłego o przyczynach tego ewentualnego

inwalidztwa. Obserwacja psychiatryczna może bowiem dostarczyć

dodatkowego materiału dowodowego nie tylko dla ustalenia

inwalidztwa ale również - wobec charakteru stwierdzonych

schorzeń - dla ustalenia przyczyny jego ewentualnego

inwalidztwa. Wprawdzie powołane w uzasadnieniu rewizji

nadzwyczajnej, wytyczne Prezesa Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, nie stanowią norm prawnych i nie są wiążące dla

sądów, jednakże jest faktem notoryjnym sądownie, że schorzenia

wskazane w tych wytycznych mogą (choć nie wszystkie z nich

muszą) być następstwem pobytu w obozach koncentracyjnych.

Podzielając w pełni stanowisko Sądów orzekających, że sam

fakt urodzenia się wnioskodawcy w obozie koncentracyjnym i

przebywania w nim podczas pierwszych siedmiu miesięcy życia,

nie stanowi podstawy do stwierdzenia u niego KZ-syndromu oraz,

że przedłożone w sprawie różne ekspertyzy nie potwierdzają

faktu istnienia inwalidztwa u wszystkich osób będących w

okresie wczesnego dzieciństwa więźniami tych obozów, Sąd

Najwyższy jest zdania, że skoro biegły sądowy wskazał na

potrzebę przeprowadzenia obserwacji psychiatrycznej,

obowiązkiem Sądu było dążenie do wyjaśnienia przyczyn odmowy

wnioskodawcy poddania się tejże obserwacji.Na rozprawie przed

Sądem Najwyższym w dniu 19 października 1995 r. wnioskodawca

przedkładając wyniki badań lekarskich córki wyjaśnił, że nie

odmawiał poddania się obserwacji, jednakże z uwagi na

wyznaczenie zabiegu operacyjnego córki w Centrum Zdrowia

Dziecka, prosił o jej inny termin.

W bezkrytycznym przyjęciu przez Sądy orzekające opinii

biegłego, w szczególności w jej części wskazującej na

przyczyny wskazujące potrzebę obserwacji oraz w niewyjaśnieniu

przyczyn, dla których wnioskodawca jej się nie poddał Sąd Naj-

wyższy dopatrzył się rażącego naruszenia art. 233 § 1 i 2 w

zw. z art. 3 § 2 k.p.c., uzasadniającego uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu I instancji i przekazanie

sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy nie podziela natomiast pozostałych poglądów

wyrażonych w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej. W

szczególności Sąd Najwyższy nie dopatrzył się rażącego

naruszenia prawa przez Sąd Wojewódzki w tym, że w badaniach

wnioskodawcy przez biegłych lekarzy w postępowaniu przed tym

Sądem, nie brali udziału lekarze - przedstawiciele Związku

Inwalidów Wojennych, bowiem lekarz taki brał udział w badaniu

wnioskodawcy przed wydaniem orzeczenia przez Wojewódzką Ko-

misję do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia [...] ani też, że

takim naruszeniem było niewyjaśnienie przez Sąd, w jakim

szpitalu miała się odbyć proponowana przez biegłego

obserwacja. O tym, w jakim szpitalu ubezpieczony ma się poddać

obserwacji decyduje Sąd orzekający w sprawie, natomiast

sugestia, że obserwacja taka powinna się odbyć za

pośrednictwem Specjalistycznej Przychodni dla Kombatantów przy

Centralnym Szpitalu Klinicznym A.M. w W. jest co najmniej kon-

trowersyjna. Przychodnia ta bowiem pełni rolę służebną wobec

kombatantów, co mogłoby rodzić wątpliwości co do obiektywizmu

tej placówki.

Należy natomiast zgodzić się z poglądem, że orzeczenia

Sądów obu instancji naruszają również interes Rzeczypospolitej

Polskiej, w którym leży szczególna dbałość i wnikliwość w

podchodzeniu do spraw osób, które doznały krzywd i represji

podczas wojny w latach 1939-1945. Do takiego szczególnego

traktowania tych osób zobowiązuje preambuła ustawy o

kombatantach.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd uzupełni

postępowanie poprzez poddanie wnioskodawcy obserwacji

psychiatrycznej w wybranej przez Sąd placówce

wyspecjalizowanej służby zdrowia, która w swej opinii zajmie

stanowisko również do opinii lekarskiej prof. dr S.,

przedłożonej w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy z mocy powołanych

przepisów oraz art. 421 § 2 oraz art. 422 § 2 k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.

=======================================