I PZP 30/95

Uchwała z dnia 25 października 1995 r.

I PZP 30/95

Przewodniczący SSN: Józef Iwulski (sprawozdawca),

Sędziowie SN: Kazimierz Jaśkowski, Walerian Sanetra,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Jana Szewczyka

sprawie z powództwa Józefa K. przeciwko Zespołowi Szkół

Medycznych w N.S. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 25 października 1995 r. zagadnienia

prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 7

czerwca 1995 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391

k.p.c.

1) Czy nauczycielowi mianowanemu, przywróconemu do pracy

na poprzednich warunkach wobec bezzasadnego rozwiązania z nim

stosunku pracy na podstawie art. 20 K.N. przysługuje

uprawnienie do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy w

oparciu o art. 47, czy też art. 57 kodeksu pracy w zw. z art.

98 Karty Nauczyciela ?

2) Czy nauczyciel przywrócony do pracy, któremu nie

wypłacono przyznanej na podstawie art. 20 K.N. odprawy może

skutecznie dochodzić wypłaty tej odprawy w wysokości różnicy

między przysługującym na podstawie art. 57 § 1 k.p. wynagro-

dzeniem, a kwotą odprawy pomniejszoną o wypłacone

wynagrodzenie za pracę po przywróceniu do pracy ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

1. Nauczycielowi mianowanemu, który podjął pracę w wyniku

przywrócenia do niej wobec bezzasadnego rozwiązania z nim

stosunku pracy na podstawie art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.)

przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy

określone w art. 57 kodeksu pracy w związku z art. 98 ust. 1

Karty Nauczyciela.

2) Odmawia udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 3 lutego 1994 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie, zmieniając wyrok Sądu

pierwszej instancji, przywrócił powoda Józefa K. do pracy w

Zespole Szkół Medycznych w N.S. uznając, że nie zaistniały

przesłanki rozwiązania stosunku pracy w trybie art. 20 Karty

Nauczyciela. Sąd Wojewódzki nie zasądził na rzecz powoda

wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy.

Powód wystąpił z nowym powództwem o zasądzenie kwoty 3

075 zł tytułem "odszkodowania" za pięciomiesięczny okres

pozostawania bez pracy. Powód podniósł, że nie wypłacono mu

przyznanej odprawy w wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia.

Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1995 r., sygn. akt IV P 68/95,

Sąd Rejonowy- Sąd Pracy w Nowym Sączu oddalił powództwo, po

ustaleniu że strona pozwana wypłaciła powodowi wynagrodzenie

za okres jednego miesiąca, pomniejszone o kwotę jaką powód

uzyskał podejmując zatrudnienie. Sąd Rejonowy uznał, że wobec

braku stosownych regulacji w Karcie Nauczyciela, w przypadku

przywrócenia do pracy nauczyciela po rozwiązaniu z nim

stosunku pracy w trybie art. 20 tej Karty, należy mu się

wynagrodzenie za okres pozostawania bez pracy na podstawie

art. 47 kodeksu pracy.

Rozpoznając rewizję powoda od tego wyroku, Sąd

Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie

przedstawił Sądowi Najwyższemu rozpatrywane zagadnienie

prawne, jako budzące poważne wątpliwości. Sąd Wojewódzki pod-

niósł, że rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 20 Karty

Nauczyciela jest specyficznym rozwiązaniem bez wypowiedzenia z

przyczyn dotyczących zakładu pracy, a nie z przyczyn o jakich

mowa w art. 52 i 53 k.p. W tej sytuacji zachodzi wątpliwość,

czy i na jakiej podstawie nauczycielowi, z którym rozwiązano

stosunek pracy w trybie art. 20 Karty Nauczyciela, przysługuje

wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy. Sąd Wojewódzki

skłania się do uznania, że podstawę taką powinien stanowić

art. 57 k.p., stosowany w drodze analogii.

Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego wzbudziła także kwestia,

czy nauczyciel przywrócony do pracy, któremu nie wypłacono

przyznanej na podstawie art. 20 Karty Nauczyciela odprawy,

może skutecznie dochodzić wypłaty tej odprawy w wysokości

różnicy między przysługującym na podstawie art. 57 § 1 k.p.

wynagrodzeniem, a kwotą odprawy pomniejszoną o wypłacone

wynagrodzenie za pracę po przywróceniu do pracy. Sąd

Wojewódzki uważa, że za twierdzącą odpowiedzią na takie

pytanie przemawia wykładnia celowościowa art. 20 Karty

Nauczyciela. Odmienna interpretacja prowadziłaby, zdaniem Sądu

Wojewódzkiego, do faktycznego pozbawienia nauczyciela

rekompensaty przewidzianej w art. 20 Karty Nauczyciela,

niezależnie od tego w jakim odstępie czasu od rozwiązania

stosunku pracy nauczyciel został do niej przywrócony wyrokiem

sądowym. Stawiałoby to nauczyciela, bez uzasadnionych podstaw,

w znacznie gorszej sytuacji niż pracowników umownych

podlegających przepisom kodeksu pracy. Sąd Wojewódzki powołał

się także na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 września

1990 r., sygn. akt I PR 351/90.

Na rozprawie przed Sądem Najwyższym prokurator wniósł o

udzielenie na pierwsze z przedstawionych pytań odpowiedzi, że

podstawę zasądzenia wynagrodzenia nauczycielowi, w sytuacji w

pytaniu opisanej, stanowi art. 57 k.p. W zakresie drugiego

pytania prokurator pozostawił odpowiedź do uznania Sądu Naj-

wyższego, nie zajmując jednoznacznego stanowiska.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ustawy z dnia z dnia 26 stycznia 1982

r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 5 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy -

Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 53, poz. 252) w razie całkowitej

lub częściowej likwidacji szkoły, a także w razie zmian

organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w

szkole, zmian planu nauczania bądź zwiększenia obowiązkowego

wymiaru zajęć uniemożliwiających dalsze zatrudnienie

nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, dyrektor szkoły może

rozwiązać z nauczycielem stosunek pracy lub na wniosek

nauczyciela przenieść go w stan nieczynny. Nauczycielowi, z

którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych

powyżej przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia zasadniczego.

Rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 20 Karty

Nauczyciela podlega kontroli sądu pracy i w razie naruszenia

przepisów, nauczyciel może żądać przywrócenia do pracy na

zasadach kodeksu pracy (art. 98 ust. 1 Karty Nauczyciela,

zgodnie z którym w zakresie spraw wynikających ze stosunku

pracy, a nie uregulowanych jej przepisami, dotyczących zarówno

nauczycieli mianowanych jak i zatrudnionych na podstawie umowy

o pracę, mają zastosowanie przepisy kodeksu pracy). Słusznie

Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że rozwiązanie stosunku pracy z

nauczycielem w trybie art . 20 Karty Nauczyciela następuje bez

zachowania okresu wypowiedzenia. Nie jest to jednak ani

rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 52, ani w trybie art.

53 kodeksu pracy. Jest to inny, specyficzny sposób rozwiązania

stosunku pracy bez wypowiedzenia. Pogląd taki jest w sposób

jednolity przyjmowany w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. uchwała z dnia 2 marca 1993 r., I PZP 6/93,

OSNCP 1993 z. 11 poz. 193; uchwała z dnia 25 czerwca 1993 r.,

I PZP 24/93, PiZS 1993 nr 12 str. 81; uchwała z dnia 25

czerwca 1993 r., I PZP 25/93, PiZS 1994 nr 1 str. 59; czy

wyrok z dnia 4 kwietnia 1995 r., I PRN 7/95, OSNAPiUS 1995 nr

18 poz. 230). W tej sytuacji nie może znaleźć zastosowania

wprost art. 57 k.p. czy tym bardziej art. 47 k.p. Możliwe

byłoby wobec tego rozważenie sięgnięcia poprzez art. 300 k.p.

do norm kodeksu cywilnego o odszkodowaniu. Należy to jednak

wykluczyć, gdyż przepis ten odsyła do stosowania kodeksu

cywilnego w sprawach nie uregulowanych przepisami prawa pracy,

ale tylko wówczas jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa

pracy. Tymczasem na tle przepisów prawa pracy można

sformułować zasadę reglamentowanego odszkodowania w przypadku

roszczeń powstałych w związku z bezprawnym rozwiązaniem

stosunku pracy. Należy w tej sytuacji stwierdzić, że zasady

dochodzenia szkód wyrządzonych przez niezgodne z prawem

(nieuzasadnione) rozwiązanie stosunku pracy (także z

mianowanym nauczycielem) określone zostały w kodeksie pracy.

Jest to regulacja wyczerpująca i różniąca się w wielu

elementach od unormowań prawa cywilnego. Ograniczenie

wysokości świadczeń majątkowych na rzecz pracownika w związku

z pozostawaniem bez pracy ma m.in. na celu skłonienie go do

poszukiwania innego zatrudnienia. Skoro więc kwestia świadczeń

majątkowych z tytułu pozostawania bez pracy w następstwie

wadliwego rozwiązania stosunku pracy przez zakład pracy

została w sposób kompleksowy i wyczerpujący uregulowana w

kodeksie pracy, to nie ma podstaw do sięgania w tym zakresie

do przepisów prawa cywilnego poprzez art. 300 k.p. Wyłączone

jest więc stosowanie przepisów kodeksu cywilnego o czynach

niedozwolonych. Biorąc to pod rozwagę Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 13 lutego 1991 r., I PR 420/90 (OSNCP 1993 z. 1-2 poz.

23, OSP 1991 z. 11-12 poz. 303) sformułował tezę, że

mianowanemu nauczycielowi nie przysługuje roszczenie

odszkodowawcze na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych

za czas pozostawania bez pracy jako uzupełnienie przyznanych

mu świadczeń majątkowych z mocy przepisów kodeksu pracy,

przewidujących roszczenia z tytułu wadliwego rozwiązania

stosunku pracy przez zakład pracy. Pogląd ten należy w pełni

podzielić. W tej sytuacji, rozwiązania pierwszego z przedsta-

wionych zagadnień prawnych należy poszukiwać (zgodnie zresztą

z sugestią Sądu Wojewódzkiego) w przepisach prawa pracy w

drodze analogii. Najbardziej zbliżoną regulację znajdujemy w

kodeksie pracy w przepisie art. 57, który reguluje kwestię

wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy w sytuacji

przywrócenia do pracy pracownika, z którym rozwiązano stosunek

pracy bez wypowiedzenia. Prowadzi to do udzielenia odpowiedzi

na pierwsze z postawionych pytań jak w sentencji uchwały. W

tym zakresie należy zwrócić uwagę na to, że zgodnie z art. 57

§ 3 k.p. na poczet wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy zaliczyć należy tylko wynagrodzenie za pracę, które

pracownik uzyskał podejmując w tym czasie zatrudnienie w innym

zakładzie pracy. Nie podlegają więc zaliczeniu należności

otrzymane przez pracownika na podstawie innych tytułów

prawnych, np. z tytułu umowy zlecenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 listopada 1980 r., I PRN 117/80, OSNCP

1981 z. 6 poz. 110). Przypomnieć także należy, iż sam fakt

zatrudnienia na podstawie mianowania, nie oznacza, że stosunek

pracy podlega szczególnej ochronie (por. uchwałę z dnia 7

marca 1986 r., III PZP 10/86, OSNCP 1987 z. 2-3 poz. 24,

zgodnie z którą nauczycielowi mianowanemu przywróconemu do

pracy, wobec bezzasadnego rozwiązania stosunku pracy,

przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy na

zasadach określonych w art. 57 § 1 k.p., a tylko wtedy, gdy

nauczyciel mianowany należy do osób wymienionych w art. 57 § 2

k.p., wynagrodzenie przysługuje mu za cały czas pozostawania

bez pracy).

Jeżeli chodzi o drugie z przedstawionych zagadnień

prawnych Sąd Najwyższy zważył, że u jego podstawy leży

założenie, iż odprawa określona w art. 20 ust. 2 Karty

Nauczyciela, przysługuje nauczycielowi, jeżeli nie została

wypłacona, także po przywróceniu do pracy. Nie jest to

założenie prawidłowe. Przesłanką tej odprawy jest bowiem

rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem. Tymczasem po

przywróceniu do pracy i jego reaktywowaniu w dotychczasowej

treści, odpada podstawa tego świadczenia i staje się ono

świadczeniem nienależnym - art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 300

k.p. Jeżeli więc nauczyciel otrzymał taką odprawę, to po

przywróceniu do pracy może być zobowiązany do jej zwrotu

(oczywiście przy spełnieniu pozostałych przesłanek roszczenia

o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia), a jeżeli nauczyciel jej

nie otrzymał, to nie może już skutecznie żądać wypłacenia

takiej odprawy. W związku z tym nie może być mowy o wypłacie

tej odprawy, a tym samym nie zachodzi potrzeba rozważenia czy

na jej poczet można zaliczyć jakieś inne należności. Takie

założenie leżało zresztą u podstawy rozstrzygnięcia w wyroku z

dnia 9 listopada 1990 r., I PR 351/90 (nie publikowany), który

powołuje Sąd Wojewódzki. Sąd Najwyższy stwierdził w nim, że

odprawa wypłacona pracownikowi w związku z rozwiązaniem

stosunku pracy na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze

zm.), po przywróceniu do pracy, podlega zaliczeniu na poczet

wynagrodzenia o jakim mowa w art. 47 § 1 k.p. Stan faktyczny w

tej sprawie był taki, że pracownikowi wypłacono odprawę, a

następnie został przywrócony do pracy. Po przywróceniu do

pracy odpadła podstawa świadczenia i stało się ono

świadczeniem nienależnym. Pracownik był zobowiązany do zwrotu

tej odprawy i dlatego zakład pracy mógł potrącić z tą wierzy-

telnością swój dług w postaci wynagrodzenia za czas

pozostawania bez pracy.

Podnoszone przez Sąd Wojewódzki wątpliwości powstające na

tle wzajemnego stosunku między przepisami Karty Nauczyciela

oraz przepisami ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, w zakresie wypłaty

odpraw były przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wyroku z

dnia 16 lutego 1995 r., I PRN 120/94 (OSNAPiUS 1995 nr 14 poz.

171), w którym potwierdzono wykładnię zawartą w nie

publikowanym postanowieniu z dnia 17 listopada 1993 r., PZP

43/93. W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy uznał, że nauczyciel,

z którym na podstawie art. 27 ust. 1 Karty Nauczyciela

rozwiązano stosunek pracy za wypowiedzeniem, nie ma prawa do

odprawy określonej w art. 20 ust. 2 tejże ustawy. Warunkiem

nabycia tego prawa jest bowiem rozwiązanie z nauczycielem

stosunku pracy bez wypowiedzenia na podstawie ust. 1 tego

przepisu. Nie spełnia tego warunku nauczyciel, z którym umowę

o pracę rozwiązano z zachowaniem okresu wypowiedzenia na

podstawie art. 27 ust. 1 tej ustawy. Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu tych orzeczeń wyjaśnił, że art. 20 ust. 1 Karty

Nauczyciela nie tylko określa przesłanki rozwiązania stosunku

pracy z nauczycielem, ale także wprowadza specyficzny tryb

tego rozwiązania. Możliwość rozwiązania stosunku pracy bez

wypowiedzenia w trybie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela

dotyczy także nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o

pracę. Przyjęcie, że rozwiązanie stosunku pracy w trybie art.

20 ust. 1 Karty Nauczyciela następuje bez wypowiedzenia

prowadzi do pełnej spójności systemu prawnego. Nauczyciel, z

którym rozwiązano w ten sposób stosunek pracy nie otrzymuje

wynagrodzenia za okres wypowiedzenia oraz nie może otrzymać

odprawy z art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szcze-

gólnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Ustawy tej nie stosuje

się bowiem do wszystkich sposobów rozwiązania stosunku pracy,

a jedynie do rozwiązania stosunków pracy za wypowiedzeniem

zakładu pracy (porozumieniem stron). Skoro więc rozwiązanie

stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela

nie jest takim sposobem rozwiązania stosunku pracy, to nie

można do niego w ogóle stosować ustawy z dnia 28 grudnia 1989

r., zarówno do nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o

pracę jak i mianowanego i to bez względu na normę art. 17 tej

ustawy. Nie ma natomiast przeszkód, aby ustawę z dnia 28

grudnia 1989 r. stosować do nauczyciela zatrudnionego na

podstawie umowy o pracę, z którym stosunek pracy został

rozwiązany za wypowiedzeniem, oczywiście przy spełnieniu

pozostałych przesłanek w niej wymienionych. Taka wykładnia

prowadzi do spójnej konstrukcji systemowej, w której nau-

czyciel, w przypadku rozwiązania stosunku pracy na podstawie

art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, otrzyma odprawę w wysokości

sześciomiesięcznego wynagrodzenia z art. 20 ust. 2, nie może

natomiast otrzymać odprawy z ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

i nie otrzymuje oczywiście wynagrodzenia za okres

wypowiedzenia. Natomiast nauczyciel zatrudniony na podstawie

umowy o pracę, z którym rozwiązano stosunek pracy z

zachowaniem okresu wypowiedzenia otrzymuje wynagrodzenie w tym

czasie i może uzyskać odprawę z art. 8 ustawy z dnia 28 grud-

nia 1989 r. Poglądy te należy podzielić i pozwalają one na

uniknięcie ewentualnych sprzeczności, które przedstawił Sąd

Wojewódzki.

Poza zakresem przedstawionego zagadnienia należy zwrócić

uwagę, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego (właśnie w stanie

faktycznym dotyczącym nauczyciela mianowanego) ukształtowała

się wykładnia pozwalająca na odpowiednie stosowanie art. 3581

§

3 k.c. do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy zasą-

dzanego na podstawie art. 57 § 1 k.p., jeżeli pomiędzy chwilą

rozwiązania stosunku pracy a chwilą orzekania nastąpiła

istotna zmiana siły nabywczej pieniądza (por. wyrok z dnia 30

stycznia 1992 r., I PRN 60/91, PiZS 1992 nr 7 str. 64, Sł.

Prac. 1992 nr 7-8 str. 26). Zmiana siły nabywczej pieniądza

pomiędzy datą przywrócenia do pracy, a datą wypłaty

wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy może być też

rekompensowana przez odsetki (por. w szczególności wyrok z

dnia 4 sierpnia 1994 r., I PRN 49/94, OSNAPiUS 1994 nr 7 poz.

113; odmiennie wyrok z dnia 16 września 1993 r., I PRN 70/93,

OSNCP 1994 z. 5 poz. 113)

. Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji.

=======================================