I PRN 102/95

Wyrok z dnia 18 stycznia 1996 r.

I PRN 102/95

Waloryzacja powinna uwzględniać interes obu stron

stosunku prawnego. Wysokość odsetek od wypłaconych z

opóźnieniem świadczeń za pracę wraz z odsetkami od zaległych

odsetek powinna być uwzględniona, jako jeden z elementów

podlegających sądowej ocenie przy zastosowaniu art. 3581

§ 3

k.c.

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Adam

Józefowicz (sprawozdawca), Andrzej Kijowski,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Stefana Trautsolta,

po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 1996 r. sprawy z powództwa

Tadeusza U., Jolanty A., Janusza S., Andrzeja L., Teresy

R.-S., Lecha G. przeciwko Prokuraturze Wojewódzkiej w G. o

zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora

Generalnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 5

września 1995 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok

Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Gdańsku z dnia 14 lutego 1995 r.,

[...] w pkt 1 oraz przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu-Sądowi

Pracy w Gdańsku do ponownego rozpoznania w tym zakresie.

U z a s a d n i e n i e

Powodowie Tadeusz U., Jolanta A., Janusz S., Andrzej L.,

Teresa R.-S., Lech G. i Krzysztof K. wystąpili z pozwem

przeciwko Prokuraturze Wojewódzkiej w G. o zasądzenie

zwaloryzowanego, należnego im zaległego wynagrodzenia za

pracę, obliczonego zgodnie z obowiązującymi przepisami i

ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu.

Powodowie w piśmie z dnia 15 grudnia 1993 r. sprecyzowali

żądanie pozwu i wnieśli o zasądzenie zwaloryzowanych kwot

należnego im wynagrodzenia i nagrody z zysku za okres od 1

stycznia 1989 r. do 31 października 1991 r., zgodnie z

wyliczeniem biegłego i potrącenie od wyliczonych należności

kwot wypłaconych w dniu 18 grudnia 1992 r.

Pozwana Prokuratura wniosła o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gdańsku wyrokiem z dnia 16

grudnia 1993 r. zasądził na rzecz powodów: Tadeusza U. kwotę

47.452.200 zł, Jolanty A. kwotę 37.758.880 zł, Janusza S.

kwotę 29.846.950 zł, Andrzeja L. kwotę 34.948.100 zł, Teresy

R.-S. kwotę 20.051.700 zł, Lecha G. kwotę 35.536.200 zł,

Krzysztofa K. kwotę 13.010.500 zł. W części ograniczonego

powództwa Sąd umorzył postępowanie. Wyliczenia zasądzonej

należności Sąd Rejonowy dokonał po zasięgnięciu opinii bieg-

łego, którą Sąd uznał za prawidłową i adekwatną do spadku siły

nabywczej pieniądza oraz zgodną z istotą waloryzacji z art.

3581

§ 3 k.c., mającej zastosowanie w sprawie w związku z art.

300 k.p. W zakresie cofniętego powództwa w piśmie z 15 grudnia

1993 r. Sąd postępowanie umorzył na zasadzie art. 355 § 1

k.p.c. Jako podstawę prawną uwzględnionej części powództwa Sąd

wskazał także art. 94 pkt 5 k.p.

Powyższy wyrok zaskarżyła pozwana Prokuratura w

odniesieniu do części zasądzonych na rzecz powodów

poszczególnych kwot.

Sąd Wojewódzki w Gdańsku-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z siedzibą w Gdyni, wyrokiem z dnia 12 maja 1994

r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

Rejonowemu-Sądowi Pracy do ponownego rozpoznania. Nastąpiło to

z tej przyczyny, że Sąd rewizyjny z urzędu stwierdził

niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy,

wyrażające się w niedostrzeżonym przez Sąd I instancji błędzie

w opinii biegłego, dotyczącym okresu od 1 stycznia 1991 r. do

30 października 1991 r. Sporządzając swoją opinię w części

odnoszącej się do tego okresu, biegły przyjął za podstawę

dokonywanych naliczeń i waloryzacji niewłaściwą kwotę średnią

wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej, nie

uwzględniającą zmian przepisów prawnych o wynagrodzeniach w

sferze budżetowej. Sąd Wojewódzki uznał, że błąd ten winien

być przy ponownym rozpoznaniu sprawy skorygowany w drodze

dopuszczenia uzupełniającej opinii biegłego ze wskazaniem mu

przyjęcia do podstawy naliczenia i waloryzowania świadczeń

powodów średniej płacy w sferze produkcji materialnej za I

kwartał 1991 r. z wypłatami z zysku, tj. kwoty 1.630.900 zł.

Tak naliczone i zwaloryzowane świadczenie powodów należy

odnieść do kwot wypłaconych im przez pozwanego w dniach:

18.12.1992 r., 8.04.1993 r., 20.12.1993 r., 30.12.1993 r.,

25.04.1994 r. i ustalić ewentualne różnice, które będą jeszcze

należały się powodom. W pozostałym zakresie, w razie cofnięcia

pozwu, Sąd II instancji zalecił umorzyć postępowania w części

zaspokojonych roszczeń lub oddalić powództwo w razie braku ta-

kiego cofnięcia.

Poza tym Sąd Wojewódzki uznał za trafny pogląd Sądu

Rejonowego, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem i

stanowiskiem doktryny, wierzyciele mogą dochodzić przed sądem

waloryzacji świadczenia również w sprawach z zakresu prawa

pracy i nie jest to sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego. Zarzutu sprzeczności z tymi zasadami nie może

podnosić strona, która sama naruszyła te zasady, niewypłacając

terminowo i w określonej wysokości wynagrodzeń za pracę. Sąd

II instancji uznał sposób waloryzacji dokonanej przez Sąd I

instancji za adekwatny do spadku siły nabywczej pieniądza w

latach 1989-1991, który - wbrew zarzutom rewizji - był istotny

w tym okresie.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w

Gdańsku wyrokiem z dnia 14 lutego 1995 r., [...] zasądził od

pozwanej Prokuratury Wojewódzkiej w G. na rzecz: Andrzeja L.

kwotę 738 zł 61 gr, Jolanty A. kwotę 759 zł 14 gr, Janusza S.

kwotę 793 zł 79 gr, Lecha G. kwotę 700 zł 76 gr, Tadeusza U.

kwotę 1.146 zł 76 gr, Teresy R.-S. kwotę 320 zł 86 gr, z tym,

że powyższe kwoty zasądzono z ustawowymi odsetkami od dnia 27

stycznia 1993 r. do dnia zapłaty. Ponadto Sąd Rejonowy umorzył

postępowanie w zakresie ograniczonego powództwa i oddalił

powództwo w pozostałej części oraz nadał wyrokowi rygor

natychmiastowej wykonalności.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy dopuścił dowód z

uzupełniającej opinii biegłego, który zgodnie z wytycznymi

Sądu II-ej instancji przyjął za podstawę waloryzacji świadczeń

powodów za okres od 1.01. - 30. 10.1991 r. kwotę 1.630.900 zł

do 5.11.1991 r. z wypłatami z zysku, a od 6.11.91 r. bez

wypłat z zysku (1.452.100 zł), stanowiącą średnią płacę w

sferze produkcji materialnej za I kwartał 1991 r., a nie - jak

to poprzednio przyjął biegły - za IV kwartał 1992 r. na dzień

wypłaty. Sporządzając opinię uzupełniającą biegły mgr Bogusław

Ł. zweryfikował należne wynagrodzenie za okres od 1.01. -

30.10.91 r. według podstawy 1.630.900 zł za cały okres,

ustalił procent różnicy między należnym, a wypłaconym

wynagrodzeniem i odniósł do średniej krajowej w IV kwartale

1992 r. Od zweryfikowanej na nowo kwoty należnej powodom

odliczył wypłaty dokonane przez pozwanego w dniach 18.12.1993

r., 8.04.1993 r., 20.12.1993 r., 31.12.1993 r. i 25.04.1994 r.

i ustalił kwoty pozostałe do wypłaty powodom w wysokości

określonej w sentencji wyroku. W odniesieniu do prokuratora

Krzysztofa K. wypłacona kwota była wyższa niż wynosiła zwa-

loryzowana kwota, Sąd Rejonowy uznał, że brak jest podstaw do

dalszych wypłat i w tej części powództwo oddalił oraz umorzył

postępowanie w częściach cofniętego powództwa. Ponadto Sąd ten

zwaloryzował świadczenia po rozważeniu interesów stron i

zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Świadczenia powodów

zostały zwaloryzowane za okres od terminu wymagalności do dnia

ich wypłaty, tj. na IV kwartał 1992 r. W związku z tym Sąd

zasądził odsetki powodom od dnia wniesienia powództwa do dnia

zapłaty.

Od powyższego wyroku strona pozwana złożyła rewizję,

wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Gdańsku z siedzibą w Gdyni - wyrokiem z dnia 5 września 1995

r., [...] oddalił rewizję pozwanego jako nieuzasadnioną. Swoje

stanowisko odnośnie dopuszczalności waloryzacji świadczeń w

niniejszej sprawie wyraził już w orzeczeniu z dnia 12 maja

1994 r. uchylającym wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Gdańsku

i przekazującym sprawę do ponownego rozpoznania. Ta ocena

prawna wiąże sąd rewizyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Przepis art. 3581

§ 3 k.c. może mieć odpowiednie zastosowanie z

mocy art. 300 k.p. do zobowiązań wynikających ze stosunku

pracy. Sąd Wojewódzki powołał się w tym przedmiocie na

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w orzeczeniach z 13 marca

1992 r., I PZP 14/92 (OSNCP 1992 z. 9 poz. 160) i z dnia 3

kwietnia 1992 r., I PZP 19/92 (OSNCP 1992 z. 9 poz. 166), z

których wynika dopuszczalność waloryzacji wynagrodzenia

zaległego, nie wypłaconego jeszcze pracownikowi, a także

waloryzacja wypłaconego już świadczenia.

Sąd Wojewódzki uznał za niezasadny zarzut naruszenia art.

363 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. W sytuacji, gdy Sąd

I instancji nie orzekł pozytywnie ani negatywnie o odsetkach

przy pierwszym rozpoznaniu sprawy, stronie powodowej

przysługiwało prawo do złożenia wniosku o uzupełnienie wyroku

lub zgłoszenie nowego powództwa o te odsetki, osobno lub w

czasie rozpoznawania sprawy ponownie po jej uchyleniu (co

uczyniła).Orzeczenie o odsetkach podlega zatem normalnemu

trybowi odwoławczemu, jako dotyczące części orzeczenia Sądu I

instancji, wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy. Wobec

braku uzasadnionych podstaw Sąd Wojewódzki oddalił rewizję.

Od powyższego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Gdańsku z dnia 14 lutego 1995 r.,

[...], Prokurator Generalny RP złożył rewizję nadzwyczajną

zarzucając powyższym wyrokom rażące naruszenie prawa, w

szczególności art. 3 § 2, art. 316 § 1, art. 181 § 1, art. 385

§ 1, art. 387 k.p.c. w związku z art. 3581 § 3 k.c. Skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonych orzeczeń i przekazanie sprawy

Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Gdańsku do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozpatrując rewizję nadzwyczajną wziął pod

rozwagę, co następuje:

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Wojewódzki trafnie

ustosunkował się do kwestii dopuszczalności stosowania z mocy

art. 300 k.p. przepisu art. 3581

§ 3 k.c. do zobowiązań

okresowo wypłacanych, wynikających ze stosunku pracy, w tym

waloryzacji zaległej części niewypłaconego w terminie

wynagrodzenia za pracę. Pogląd ten, przyjęty w orzecznictwie,

nie jest kwestionowany co do zasady w rewizji nadzwyczajnej,

która opiera się na innych podstawach. Skarżący zarzucił

bowiem rażące naruszenie przez Sąd I instancji obowiązku

wszechstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności

sprawy i niewyjaśnienie rzeczywistej treści stosunków faktycz-

nych i prawnych, niezbędnych do prawidłowego zastosowania art.

3581

§ 3 k.c. w niniejszej sprawie, czego Sąd II instancji

także nie miał na uwadze przy rozpatrywaniu rewizji od wyroku

sądu I instancji.

Sąd Najwyższy podziela ten zarzut rewizji nadzwyczajnej

pomimo uznania prawidłowości ustaleń Sądu I instancji,

zaaprobowanych przez sąd rewizyjny co do tego, że pozwany

zalegał z zapłatą w terminie części należnego powodom wynagro-

dzenia miesięcznego w okresie objętym żądaniem powodów.

Celem przepisu art. 3581

§ 3 k.c. jest wyrównanie

rzeczywistych strat, jakie wierzyciel poniósł na skutek zmiany

siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania.

Zastosowanie waloryzacji sądowej, przewidzianej w tym

przepisie wymagało jednak ustalenia i rozważenia przez sąd,

czy rzeczywiście, na skutek spadku siły nabywczej pieniądza w

okresie niestabilności gospodarczej, należna część świadczeń

za pracę wypłacona z opóźnieniem utraciła w okresie między

powstaniem zobowiązania, a jego zapłatą w sumie nominalnej

wartość ekonomiczną, jaką powinna przedstawiać zgodnie z

zasadą pełnej odpłatności za pracę. Po ustaleniu deprecjacji

niespełnionej części świadczenia z tytułu wynagrodzenia za

pracę w terminie z naruszeniem prawa, należało rozważyć, czy

utratę wartości ekonomicznej w określonym okresie do dnia

zapłaty zobowiązania nie rekompensowały obowiązujące w tym

czasie wysokie odsetki ustawowe od zaległych kwot. Sąd

Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela

wyrażony w wyroku z dnia 16 września 1993 r., I PRN 70/93

(OSNCP 1994 z. 5 poz. 113) pogląd, że "w pewnym okresie wyso-

kość odsetek ustawowych była tak znaczna za opóźnienie

świadczenia, że - przynajmniej w pewnym stopniu - nabrały

charakteru waloryzacyjnego. Kwestie te podlegają ocenie sądu

dokonującego waloryzacji. Waloryzacja ma bowiem uwzględnić

m.in. interes obu stron stosunku prawnego. Sądowi przysługuje

też prawo wyboru zastosowanego miernika waloryzacji". W

orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, że wysokość odsetek

ustawowych należnych w danym okresie powinno się uwzględnić,

jako jeden z elementów podlegających ocenie przy zastosowaniu

art. 3581

§ 3 k.c. Bezsporne w sprawie jest, że pozwany zakład

pracy wypłacił powodom w różnym czasie należne kwoty wraz z

odsetkami od wypłaconych z opóźnieniem świadczeń za pracę wraz

z odsetkami od zaległych odsetek. Należało zatem zbadać i

ustosunkować się do tego, czy wypłacone powodom kwoty z tytułu

należnych odsetek ustawowych (różnych co do wysokości w

poszczególnych okresach) równoważą ubytek wartości należnych

powodom świadczeń i zaspokajają ich roszczenia, spowodowane

istotną zmianą siły nabywczej pieniądza po powstaniu

zobowiązania. Sąd Wojewódzki nie rozważył tej kwestii, lecz

zaakceptował ogólnikowy i niejasny sposób rozliczeń należności

powodów przez biegłego w opinii, nie uwzględniającej całego

mechanizmu waloryzacji świadczeń, którego dokonuje sąd na

podstawie przesłanek, określonych w art. 3581

§ 3 k.c. Sąd

dokonujący rewaloryzacji powinien ocenić w jakim zakresie

należało zaspokoić nieuregulowane świadczenia w oznaczonym

okresie, mając przy tym na uwadze, czy waloryzacyjny charakter

odsetek ustawowych zaspokoił utratę wartości świadczeń

zapłaconych z opóźnieniem przez pozwanego.

Pominięcie kwestii odsetek przez sądy obu instancji

uzasadnia - zdaniem Sądu Najwyższego zarzuty rewizji

nadzwyczajnej. Nierozważenie tej istotnej okoliczności dla

prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, którą Sąd Wojewódzki

powinien wziąć pod rozwagę z mocy art. 381 k.p.c., wymaga

uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej, gdyż brak było przesłanek

i podstaw do oddalenia rewizji przez ten Sąd. Z powyższych

względów Sąd Najwyższy z mocy art. 422 § 2 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i poprzedzające go orzeczenie sądu pierwszej

instancji w części uwzględniającej powództwo w pkt 1 oraz

przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania. W

ramach rozważań interesu obu stron, rzeczą Sądu I instancji

stosującego waloryzację będzie dokonanie analizy, czy i w

jakim zakresie odsetki i odsetki od odsetek, do których z

ustawy ma prawo wierzyciel, spełniały funkcje waloryzacyjne w

okresie objętym żądaniem pozwu i czy miały charakter

rekompensaty spadku siły nabywczej pieniądza lub tylko

wynagrodzenia za korzystanie z cudzych pieniędzy. W zależności

od tego Sąd powinien rozważyć, czy zapłacone powodom odsetki i

odsetki od odsetek spełniły w całości lub w określonej części

rolę waloryzacyjną, uwzględniającą interesy obu stron.

Rozpoznając ponownie sprawę Sąd I instancji winien

zwrócić również uwagę na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w

wyroku z dnia 4 sierpnia 1994 r. I PRN 49/94 (OSNAPiUS 1994 nr

7 poz. 113), w którym stwierdzono, że od zwaloryzowanego na

podstawie art. 3581

§ 3 k.c. świadczenia w części

przekraczającej jego nominalną wysokość, odsetki za opóźnienie

należą się dopiero od daty wyroku sądowego, mocą którego

dokonano waloryzacji, a nie - jak to uczynił sąd I instancji -

od daty wniesienia pozwu. Skutek waloryzacji następuje bowiem

z mocy orzeczenia sądu, które ma charakter konstytutywny.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy rozpoznając sprawę winien mieć

także na względzie przepisy art. art. 6, 10 i 468 § 2 pkt 2

k.p.c. Nasuwają one celowość skłonienia stron do ugodowego

załatwienia sporu z uwagi na dobro służby i przewlekłość

postępowania w sprawie oraz wysokość dochodzonych roszczeń

przez powodów.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

=======================================