II UZP 24/95

Uchwała z dnia 24 stycznia 1996 r.

II UZP 24/95

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy

Kuźniar, Stefania Szymańska (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy,

sprawy z wniosku Polskiego Związku Motorowego "P." spółka z

o.o. w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w W. o zwrot wydatków na zasiłki chorobowe, po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 12 stycznia 1996 r. zagadnienia

prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie

postanowieniem z dnia 19 września 1995 r. [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy w okresie przed 4 lipca 1993 r. spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością, w której wszystkie udziały stanowią

własność stowarzyszenia - Polskiego Związku Motorowego jest

uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w

sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego

oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157

ze zm.) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

W okresie od dnia 1 października 1990 r. do dnia 4 lipca

1993 r. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, w której

wszystkie udziały stanowiły własność Stowarzyszenia Polski

Związek Motorowy należało traktować jako uspołeczniony zakład

pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Minis-

trów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania

zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków

na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Warszawie w

decyzji z dnia 15 listopada 1994 r. ustalił, że do dnia 4

lipca 1993 r. Polski Związek Motorowy-Biuro Obrotu Częściami

Zamiennymi "P.", Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

była zobowiązana do pokrywania wydatków z tytułu wypłacanych

pracownikom zasiłków chorobowych z własnych funduszy, ponieważ

Spółka ta była traktowana jako uspołeczniony zakład pracy,

gdyż opłacała podatek jako jednostka gospodarki uspołecz-

nionej. Decyzja ta wydana została po zgłoszeniu przez Spółkę

wniosku o zwrot przez Oddział ZUS kwoty 249.650.760.- zł.

Zdaniem Spółki kwota ta została w okresie od maja 1991 r. do

czerwca 1993 r. wypłacona bezpodstawnie pracownikom z tytułu

zasiłków chorobowych z własnych środków. Według Spółki nie

była ona uspołecznionym zakładem pracy, bowiem "reprezentuje

własność prywatną", gdyż "jedynym wspólnikiem w Spółce był i

jest Polski Związek Motorowy."

W odwołaniu Polski Związek Motorowy "P." Spółka z o.o. (w

trakcie postępowania nastąpiła zmiana nazwy Spółki) wniosła o

zmianę decyzji i obciążenie organu rentowego kwotą wypłaconą

tytułem zasiłków chorobowych dla pracowników tej Spółki w ww.

okresie. Odwołujący się podtrzymał zarzut, iż Oddział ZUS

błędnie przyjął, że Spółka była uspołecznionym zakładem pracy.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Warszawie wyrokiem z dnia 29 marca 1995 r. odwołanie oddalił.

Sąd Wojewódzki uznał, że do dnia wejścia w życie ustawy z dnia

8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku

akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50) Polski Związek Motorowy,

będący stowarzyszeniem należało traktować jako uspołeczniony

zakład pracy, a w konsekwencji jako uspołeczniony zakład pracy

należało traktować również spółkę powstałą na bazie kapitału

tego stowarzyszenia. Sąd Wojewódzki wywiódł, że do dnia 4

lipca 1993 r. przepisy ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o

opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej (jednolity

tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz. 77 ze zm.) określały,

jakie podmioty podlegają opodatkowaniu jako jednostki

gospodarki uspołecznionej. Sąd Wojewódzki nie podzielił

poglądu wnioskodawcy, że przepisy podatkowe nie mają znaczenia

przy wykładni przepisów o ubezpieczeniu społecznym, skoro na

mocy ustawy z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia

przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre

rodzaje świadczeń pieniężnych (Dz. U. Nr 6, poz. 40 ze zm.)

przepisy ustawy o zobowiązaniach podatkowych stosuje się do

należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne. Sąd Wojewódzki powołał się także na

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30

czerwca 1994 r., II UZP 15/94, w której Sąd Najwyższy

stwierdził, że w okresie od 1 października 1990 do dnia 4

lipca 1993 r. spółdzielnie należało traktować jako

uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w

sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego

oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157

ze zm.).

W rewizji od tego wyroku PZM "P." Spółka z o.o. wniosła o

jego zmianę, uwzględnienie odwołania i zasądzenie kosztów

zastępstwa prawnego. Rewizję oparto na zarzucie naruszenia

prawa materialnego i sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z

treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez

przyjęcie, że PZM "P." Spółka z o.o. jest uspołecznionym

zakładem pracy. W rewizji podniesiono, że uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 30 czerwca 1994 r. nie może być, nawet

"odpowiednio" (jak to przyjął Sąd Wojewódzki) stosowana przy

uznaniu spółki kapitałowej za uspołeczniony zakład pracy,

ponieważ także w stanie prawnym istniejącym przed nowelizacją

kodeksu cywilnego w 1990 r, spółka prawa handlowego nie mogła

być traktowana jako uspołeczniony zakład pracy, a nadto iż na

podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 22 grudnia 1990 r. o

opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń (Dz. U. Nr 1, poz. 1 ze zm.)

nie płaciła podatku od ponadnormatywnego wzrostu wynagrodzeń,

ponieważ była spółką bez udziałów Skarbu Państwa,

przedsiębiorstwa państwowego, gminy lub związku

międzygminnego.

Rozpoznając rewizję Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych powziął poważne wątpliwości prawne, w

związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, którego treść została

przytoczona w części wstępnej uchwały.

W uzasadnieniu zagadnienia prawnego Sąd Apelacyjny

podkreślił, że stosowanie przepisu § 19 ust. 1 pkt. 1 i ust. 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w

sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego

oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157

ze zm.) rodzi liczne wątpliwości w praktyce organów rentowych

i orzecznictwie sądów pracy i ubezpieczeń społecznych ze

względu na brak sprecyzowania zarówno w tym rozporządzeniu,

jak i innych przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych i

prawie pracy pojęcia "uspołeczniony zakład pracy". Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, wobec rozwijającej się obecnie w

różnorodnych formach działalności gospodarczej i społecznej

nie jest możliwe ustalenie wyczerpującej i precyzyjnej

definicji tego pojęcia, jakkolwiek dotychczasowe orzecznictwo

Sądu Najwyższego w tym zakresie określiło pewne normy

interpretacyjne pozwalające na ocenę, czy dany zakład pracy ma

charakter uspołeczniony. Sąd Apelacyjny powołał się w tym

przedmiocie na uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 30 czerwca

1994 r., II UZP 15/94, z dnia 6 września 1994 r., II UZP 18/94

i z dnia 6 września 1994 r., II UZP 22/94, w których zajęto

stanowisko, że wobec braku spójności między prawem cywilnym a

odrębną gałęzią prawa, jaką jest prawo ubezpieczeń

społecznych, określenie pojęcia uspołeczniony zakład pracy

winno być dokonywane przy uwzględnieniu całokształtu przepisów

ubezpieczeń społecznych i ich związku z przepisami

finansowo-podatkowymi oraz przy uwzględnieniu rodzaju i

charakteru podmiotu, któremu przysługuje własność.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Poza sporem jest, że Polski Związek Motorowy-Biuro Obrotu

Częściami Zamiennymi "P.", Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością została zawiązana na mocy aktu notarialnego

z dnia 21 lutego 1991 r. i wpisana do rejestru handlowego. Jak

wynika zaś z § 9 aktu założycielskiego spółki całość udziałów

w kapitale zakładowym Spółki obejmuje Polski Związek Motorowy

- zarejestrowany jako stowarzyszenie.

Trafnie wywodzi zatem Sąd Apelacyjny, iż w

okolicznościach niniejszej sprawy należy więc uwzględnić

charakter podmiotu, któremu przysługuje własność i obowią-

zujące go przepisy finansowo-podatkowe.

Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o

stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 20, poz. 104 ze zm.)

stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym

zrzeszeniem o celach niezarobkowych; określa ono samodzielnie

swoje cele i struktury organizacyjne i opiera swą działalność

na pracy społecznej członków, jakkolwiek może również

zatrudniać pracowników. Jednakże na mocy Prawa o stowarzy-

szeniach stowarzyszenie może również prowadzić działalność

gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych

przepisach, a dochód z tej działalności służy realizacji jego

celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału mię-

dzy jego członków. Forma organizowania tej działalności

pozostawiona jest uznaniu stowarzyszenia, a dochodami

stowarzyszenia mogą być również dywidendy należne od spółki

kapitałowej, której stowarzyszenie jest wspólnikiem.

Z § 1 aktu założycielskiego odwołującej się spółki

wynika, iż została ona zawiązana w celu prowadzenia

działalności gospodarczej (oświadczenia osób działających w

imieniu Polskiego Związku Motorowego). Trafnie wywiódł także

Sąd Apelacyjny, iż na mocy art. 1 ust. 1 pkt 12 ustawy z dnia

26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki

uspołecznionej (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 12, poz.

77 ze zm.) opodatkowaniu na podstawie tej ustawy podlegały

organizacje polityczne, społeczne i zawodowe, a więc również

stowarzyszenia, jak i spółki handlowe, w których Skarb Państwa

bądź jednostki gospodarki uspołecznionej miały udział wynoszą-

cy ponad 50% kapitału zakładowego (art. 1 ust. 1 pkt 10

powołanej ustawy).

Ustawa ta obowiązywała do dnia 4 lipca 1993 r., tj. do czasu

wejścia w życie ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od

towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz.

50 ze zm.) i do tego dnia utrzymane było wyróżnienie jednostek

w tej ustawie wymienionych jako jednostek gospodarki

uspołecznionej, mimo zmian wprowadzonych przez nowelizację

kodeksu cywilnego.

Nie negując różnic między pojęciami "jednostka gospodarki

uspołecznionej" i "uspołeczniony zakład pracy" (co Sąd

Najwyższy szczegółowo wyjaśnił już w swym orzecznictwie, wyżej

powołanym), należy jednak mieć na uwadze to, że Spółka z o.o.

"P.", jak i stowarzyszenie - Polski Związek Motorowy do dnia 4

lipca 1993 r. podlegały opodatkowaniu jako jednostki

gospodarki uspołecznionej. Przemawia to za uznaniem ich za

uspołecznione zakłady pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w

sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego.

Ma rację Sąd Apelacyjny, iż przeciwko uznaniu spółki z ograni-

czoną odpowiedzialności, w której wszystkie udziały stanowią

własność stowarzyszenia, za uspołeczniony zakład pracy w

rozumieniu § 19 ust. 1 pkt 1 tegoż rozporządzenia nie może

świadczyć ani określenie typu własności tej jednostki jako

prywatnej - wg klasyfikacji "Regon", ani nieopłacanie podatku

od wzrostu wynagrodzeń. Okoliczność, iż stowarzyszenie, jakim

jest Polski Związek Motorowy, zdecydowało się na prowadzenie

działalności gospodarczej w formie spółki kapitałowej, nie

spowodowało - samo przez się - utraty przez tę spółkę

charakteru uspołecznionego zakładu pracy, tym bardziej, iż

stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą zarówno

bezpośrednio, jak i w formie wyodrębnionej (takie stanowisko

reprezentuje H. Izdebski - Fundacje i stowarzyszenia -

wydawnictwo Omnia, Warszawa 1994, s. 68).

Źródłem wątpliwości w tej mierze stała się zmiana

przepisów kodeksu cywilnego dokonana ustawą z dnia 28 lipa

1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz.

321), polegająca na skreśleniu artykułów 126-135 przewidują-

cych własność społeczną (tj. państwową, spółdzielczą oraz

innych organizacji ludu pracującego), indywidualną i osobistą

oraz na nowelizacji art. 33 i 44, sprowadzającej się do

usunięcia z art. 33 pojęcia "jednostka gospodarki

uspołecznionej", a z art. 44 - dotychczas przyjętych form

własności. Jednocześnie ustawa nowelizująca dodała art. 441

,

który wprowadził pojęcie "mienie państwowe", stanowiąc

zarazem, że przysługuje ono Skarbowi Państwa i innym

państwowym osobom prawnym. Tak więc na gruncie prawa cywilnego

przestały funkcjonować pojęcia "mienie społeczne" i "jednostka

gospodarki uspołecznionej"; pojawiły się natomiast nowe

kategorie pojęciowe: własność państwowa, własność komunalna i

własność osobista (zob . art. 70 ust. 3 Ustawy Konstytucyjnej

z dnia 17 października 1992 r. - Dz. U. Nr 84, poz. 426, art.

43 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym -

Dz. U. Nr 16, poz. 95 ze zm. oraz art. 7 Konstytucji).

Nowelizacja przepisów kodeksu cywilnego w zakresie

przemian prawa własności jest wyrazem przemian

społeczno-gospodarczych zachodzących w kraju i ma tym

przemianom służyć. Niestety, ustawodawca nie zadbał o to, by

do nowej rzeczywistości dostosować tempo zmian aktów prawnych

regulujących inne dziedziny prawa, na przykład prawo

ubezpieczeń społecznych.

W okresie objętym pytaniem prawnym, na skutek zmiany

kodeksu cywilnego, niewątpliwie wystąpiły trudności w

kwalifikowaniu zakładów pracy na uspołecznione i nieuspo-

łecznione. Między prawem cywilnym z jednej strony, a prawem

ubezpieczeń społecznych z drugiej strony, doszło bowiem do

niespójności będącej konsekwencją uchylenia przepisów art.

126-136 k.c., określających formy (rodzaje) własności w

dotychczasowym rozumieniu oraz wyeliminowaniu w prawie

cywilnym pojęcia j.g.u. Właśnie mając to na uwadze Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 czerwca

1994 r., II UZP 15/94 (OSNAPiUS 1994 nr 8 poz. 131)

podkreślił, iż skoro przepisy prawa ubezpieczeń społecznych

stanowią odrębną gałąź prawa w stosunku do prawa cywilnego, to

znaczenie zmian zaistniałych w prawie cywilnym i ich wpływ na

prawo ubezpieczeń społecznych powinno być rozpatrywane w

kontekście całokształtu przepisów ubezpieczeń społecznych, a

także ich związku z przepisami finansowo-podatkowymi

obowiązującymi w tym okresie. Te ostatnie przepisy bowiem były

uregulowane także ustawą, a więc aktem prawnym równorzędnym z

ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks

cywilny, a ponadto miały one charakter przepisów szczególnych,

wcześniejszych. Wprawdzie te ostatnie przepisy nie regulują

wprost tego zagadnienia, to jednak nie powinny być pominięte,

gdyż normują one materię bardzo zbliżoną; dlatego w okresie

niespójności występującej między prawem cywilnym, a prawem

ubezpieczeń społecznych, powinny stanowić wskazówkę

interpretacyjną.

Stanowisko to zostało zaakceptowane w późniejszym

orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwały z 6 września 1994 r.,

II UZP 18/94 - OSNAPiUS 1995 nr 3 poz. 57 i II UZP 22/94 -

OSNAPiUS 1994 nr 12 poz. 195 oraz z 6 grudnia 1994 r., II PZP

5/94 - OSNAPiUS 1995 nr 19 poz. 237).

Przy rozstrzyganiu przestawionego zagadnienia aktualne

zatem jest orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazujące na

potrzebę sięgania do przepisów finansowo-podatkowych w

sprawach wątpliwych - gdy chodzi o okres przed 4 lipca 1993

r., a do których to argumentów odwołuje się Sąd Apelacyjny.

Dlatego odpowiadając na przedstawione zagadnienie prawne Sąd

Najwyższy podjął uchwałę, że w okresie od dnia 1 października

1990 r. do dnia 4 lipca 1993 r. spółkę z o.o., w której

wszystkie udziały stanowiły własność stowarzyszenia Polski

Związek Motorowy należało traktować jako uspołeczniony zakład

pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r.

Powołana w uzasadnieniu zagadnienia prawnego uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II UZP 14/93 (OSNCAP

1994 nr 1 poz. 21) nie pozostaje w sprzeczności z podjętą

uchwałą. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził, że Okręgowa

Izba Lekarska, jako organizacja samorządowa, nie jest

uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu § 19 ust. 1 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r., a w

związku z tym nie jest zobowiązana do pokrywania wydatków na

zasiłki chorobowe dla swoich pracowników w czasie trwania

stosunku pracy ze środków własnych przeznaczonych na

wynagrodzenie. Zajęcie takiego stanowiska było uzasadnione

tym, że Okręgowa Izba Lekarska jest organizacją samorządową,

nie prowadzi działalności gospodarczej, a jej dochody pochodzą

ze składek członkowskich i dotacji z budżetu państwa. Sytuacja

Okręgowej Izby Lekarskiej jest więc odmienna od sytuacji

odwołującej się Spółki.

=======================================