III AZP 31/95

Uchwała z dnia 25 stycznia 1996 r.

III AZP 31/95

Przewodniczący SSN: Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Janusz

Łętowski, Andrzej Wróbel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Waldemara

Grudzieckiego, w sprawie ze skargi Magdaleny J., Katarzyny

L.-L. i Piotra L. na decyzję Wojewody G. z dnia 31 sierpnia

1994 r. [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 25

stycznia 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez

Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku

postanowieniem z dnia 12 lipca 1995 r. [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. w związku z art. 211

k.p.a.

1. Czy zwrotowi w trybie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29

kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (jednolity tekst: Dz. U. Nr 30 z 1991 r., poz.

127 z późn. zm.) podlega każde wywłaszczone na nieruchomości

prawo rzeczowe (art. 47 ust. 1 tej ustawy), a w szczególności

czy takim zwróconym prawem może być użytkowanie wieczyste?

w przypadku zaś pozytywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie -

2. czy zwrotowi w trybie cytowanego wyżej art. 69 ust. 1

ustawy o gospodarce gruntami..., na zasadzie zwrotu

użytkowania wieczystego, może ulec ustanowione w oparciu o

art. 3 ust. 2 dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu

przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele

mieszkaniowe oraz cele budownictwa indywidualnych domów

jednorodzinnych (Dz. U. Nr 49, poz. 326) użytkowanie działki

gruntu jako prawo wieczyste - w sytuacji - kiedy wywłaszczenie

nastąpiło przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (tekst

pierwotny - Dz. U. Nr 32, poz. 159), a zatem przed dniem w

którym tak ustanowione prawo stosownie do art. 41 ostatniej z

cytowanych ustaw oraz stosownie do postanowień wykonawczego

rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 26

stycznia 1962 r. w sprawie zmiany niektórych praw do gruntu na

prawo wieczystego użytkowania lub użytkowania (Dz. U. Nr 15,

poz. 67), mogło zostać przekształcone w prawo wieczystego

użytkowania ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

1. Z mocy art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985

r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

(jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze zm.)

zwrotowi jako prawo użytkowania wieczystego gruntu może

również podlegać wywłaszczone prawo odpłatnego użytkowania

tego gruntu jako prawo wieczyste ustanowione na podstawie art.

3 ust. 2 dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu

przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele

mieszkaniowe oraz cele budownictwa indywidualnych domów

jednorodzinnych (Dz. U. Nr 49, poz. 326);

2. odmówił odpowiedzi na pytanie pierwsze.

U z a s a d n i e n i e

Zagadnienie prawne, które Naczelny Sąd

Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1

k.p.c. w zw. z art. 211 k.p.a. wyłoniło się na tle

następującego stanu faktycznego:

Zaskarżoną decyzją z dnia 31 sierpnia 1994 r., [...],

Wojewoda G. utrzymał w mocy decyzję Kierownika Urzędu

Rejonowego w G. z dnia 27 listopada 1993 r., [...], w której

następcom prawnym zmarłych małżonków - Ireny i Władysława L.

odmówiono zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, położonej w S.

przy ul. E.P. i stanowiącej według oznaczenia z daty

wywłaszczenia działkę [...] o powierzchni 1191 m2

. Organy obu

instancji uznały, że przedmiotem wywłaszczenia było prawo

użytkowania wieczystego, podczas gdy w trybie art. 69 ustawy z

dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz.

127 ze zm.) zwrot nieruchomości może nastąpić jedynie wówczas,

kiedy wywłaszczenie polegało na odjęciu prawa własności.

Prawo użytkowania spornej nieruchomości Władysław L.

uzyskał w 1957 r. w trybie dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o

odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego

na cele mieszkaniowe oraz na cele budownictwa indywidualnych

domów jednorodzinnych (Dz. U. Nr 49, poz. 326), którego

przepis art. 3 ust. 2 przewidywał ustanowienie tzw. odpłatnego

użytkowania działki ziemi jako prawa wieczystego. Na podstawie

orzeczenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w S. z dnia 9

października 1956 r. została następnie w dniu 1 marca 1957 r.

zawarta pisemna umowa z zainteresowanym o ustanowieniu

wspomnianego użytkowania jako prawa wieczystego, zobowiązująca

nabywcę do ukończenia budowy domu w terminie do dnia 15 marca

195..r (końcowa cyfra roku nie została wpisana).

Władysław L. uzyskał pozwolenie budowlane, jednakże

budowy domu nie ukończył, gdyż z wniosku Prezydium Miejskiej

Rady Narodowej w S. z dnia 31 grudnia 1958 r. wszczęto wobec

przedmiotowej (i sąsiednich) nieruchomości postępowanie

wywłaszczeniowe w celu budowy hoteli i pensjonatów. W toku

postępowania wywłaszczeniowego prowadzono rokowania

zmierzające do dobrowolnego wyzbycia się przez Władysława L.

prawa do nieruchomości. Ostatecznie w dniu 25 maja 1961 r.

doszło do zawarcia dwóch umów notarialnych. W pierwszej,

nazwanej "umową ugodową" [...], Irena i Władysław L. oraz

osoba reprezentująca Skarb Państwa rozwiązały "umowę

wieczystej dzierżawy" spornej nieruchomości oraz ustaliły, że

tytułem zwrotu nakładów poniesionych na budowę domu Władysław

L. otrzyma przelewem na książeczkę PKO kwotę 373.700 zł po

potrąceniu z niej należności podatkowych.

Natomiast drugą umową, nazwaną umową sprzedaży [...] i

zawartą w trybie ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży

przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U.

Nr 31, poz. 132), przeniesiono na rzecz tychże samych osób -

na zasadzie ustawowej wspólności małżeńskiej - własność

czasową (na okres 50 lat) działki budowlanej o powierzchni 521

m2

położonej w S. przy ul. K. i oznaczonej geodezyjnie [...].

Umowę tę poprzedziła decyzja Prezydium Miejskiej Rady Naro-

dowej w S. z dnia 4 maja 1961 r [...], która z powołaniem się

na § 10 i 11 rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z

dnia 12 sierpnia 1957 r. w sprawie trybu dokonywania sprzedaży

przez Państwo domów mieszkalnych i innych nieruchomości (Dz.

U. Nr 44, poz. 206 ze zm.) wskazywała Władysława L. jako

kandydata na nabywcę opisanej działki, zaś w uzasadnieniu

decyzji podano, że "powyższą parcelę przydziela się do

sprzedaży w zamian za parcelę przy ul. E.P.".

Na działce przy ul. K. został wzniesiony dom mieszkalny,

przy czym z zawiadomienia organu budowlanego z dnia 1 kwietnia

1992 r. [...] "o oddaniu obiektu budowlanego do użytku"

wynika, że wspomniany dom został nadbudowany i powiększony w

ten sposób o jeden lokal mieszkalny. Dla nieruchomości

prowadzona jest księga wieczysta [...], w której jako

wieczystych użytkowników gruntu i właścicieli budynku na

zasadach ustawowej wspólności małżeńskiej wpisano Władysława i

Irenę L. w 2/3 części oraz Macieja L. i Katarzynę L.-L. w 1/3

części.

Z kolei sporna nieruchomość przy ul. E.P. została

skomunalizowana i stanowi własność Gminy S. Po połączeniu z

innymi nieruchomościami, działka otrzymała oznaczenie

geodezyjne [...]. Dla działki tej, o łącznej powierzchni 8589

m2

prowadzona jest księga wieczysta [...].

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena

legalności zaskarżonej decyzji zależy od uprzedniego

rozstrzygnięcia kwestii dopuszczalności zwrotu wywłaszczonego

prawa użytkowania wieczystego. Rozstrzygnięcie tej kwestii

jest tym bardziej konieczne, że stała się ona przedmiotem

rozbieżności w orzecznictwie.

W wyroku z dnia 3 maja 1989 r., IV SA 1015/88, (ONSA 1989

nr 1 poz. 41), wydanym pod rządem pierwotnego tekstu ustawy z

dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99 ze zm.), Naczelny Sąd

Administracyjny wyraził pogląd, że wywłaszczone prawo

użytkowania wieczystego wygasa, więc jego przywrócenie w

trybie art. 74 ust. 1 powołanej ustawy, stanowiącego o zwrocie

wywłaszczonej nieruchomości, nie jest możliwe. Poza tym

Naczelny Sąd Administracyjny powołał się na art. 81 ustawy,

który wśród przepisów stosowanych odpowiednio wobec

użytkowania wieczystego, zarządu oraz użytkowania nie

wymieniał art. 74 ust. 1 ustawy, stanowiącego materialnoprawną

przesłankę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Naczelny Sąd

Administracyjny zwrócił wreszcie uwagę, że rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie zasad i trybu

rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości (Dz. U.

Nr 47, poz. 243) nie przewidywało takich rozliczeń z tytułu

zwrotu użytkowania wieczystego.

Przeciwstawny pogląd został natomiast sformułowany w

wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 stycznia

1995 r., IV SA 1713/93. Uznając, że w trybie art. 69 ust. 1

ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. zwrot prawa użytkowania wie-

czystego jest dopuszczalny, Naczelny Sąd Administracyjny

poddał krytycznej ocenie przesłanki, które stanowiły oparcie

dla wyroku z dnia 3 maja 1989 r. W pierwszej kolejności Sąd

porównał przepisy art. 47 ust. 1 oraz art. 69 ust. 1 ustawy i

doszedł do wniosku, że oba obejmują wszystkie prawa rzeczowe

na nieruchomościach, mogące być przedmiotem wywłaszczenia.

Jeżeli bowiem pierwszy z przepisów określa wszystko co może

być wywłaszczone, a drugi nie ogranicza przedmiotu zwrotu, to

odnosi się również do wszystkich wywłaszczonych praw, nie

tylko do odjętego prawa własności. Z kolei ograniczony zakres

przepisów wymienionych w art. 75 ustawy Sąd wytłumaczył z

powołaniem się na szczególny przedmiot tej regulacji.

W konkluzji swoich wywodów Naczelny Sąd Administracyjny

stwierdził w powołanym wyroku, że decyzja o zwrocie

wieczystego użytkowania nie kreuje tego prawa, tylko jest

aktem o charakterze restytucji. Wygaśnięcie użytkowania

wieczystego z momentem ostateczności decyzji wywłaszczeniowej

nie może być zatem argumentem wykluczającym restytucję tego

prawa w trybie art. 69 ust. 1 ustawy. Poza tym Sąd powołał się

na racje natury społeczno-gospodarczej, przemawiające przeciw

pozbawieniu wieczystych użytkowników dobrodziejstwa, jakie

stwarza instytucja zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Pozostawałoby to zresztą w sprzeczności z art. 1 przepisów

konstytucyjnych, odwołującym się do urzeczywistniania zasady

sprawiedliwości społecznej.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie przedstawiającym

niniejsze zagadnienie prawne przychylił się do stanowiska

wyrażonego w drugim z omawianych wyroków. Poza argumentacją

przedstawioną w uzasadnieniu tego wyroku, Sąd zadający pytanie

prawne podniósł, że celem zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w

trybie art. 69 ust. 1 ustawy jest swoista kasacja decyzji

wywłaszczeniowej. W zwrocie mieści się bowiem dezaprobata dla

wywłaszczenia, jako pochopnego albo przynajmniej

przedwczesnego. Zwrot nieruchomości jest zatem przywróceniem

(restytucją) stanu prawnego istniejącego przed wywłaszczeniem,

który to skutek - jeśli pominąć kwestię rozliczeń z art. 69

ust. 2 ustawy - można by też uzyskać przez stwierdzenie

nieważności decyzji wywłaszczeniowej w trybie art. 156 i k.p.

a.

Przy takiej argumentacji widać wyraźnie wadliwość tezy

wyroku z dnia 3 maja 1989 r.,że po wygaśnięciu wywłaszczonego

użytkowania wieczystego niedopuszczalne byłoby jego

przywrócenie w drodze zwrotu prawa.W ślad za tym należałoby

bowiem przyjąć,że niedopuszczalne jest stwierdzenie

nieważności decyzji orzekającej o wywłaszczeniu użytkowania

wieczystego,gdyż decyzja taka wywołuje zawsze nieodwracalne

skutki prawne.Jeżeli więc decyzja wywłaszczeniowa jest

dotknięta wadami z art.156 § 1 k.p.a. to stosownie do art.158

§ 2 k.p.a. można by jedynie stwierdzić wydanie jej z

naruszeniem prawa. Takiej tezy zaakceptować jednak nie sposób,

co powinno też ostatecznie eliminować argument o wygasaniu

wywłaszczonego prawa wieczystego użytkowania.

W dalszej części uzasadnienia przedstawionego zagadnienia

prawnego Sąd zwrócił uwagę na konstrukcyjne założenia

instytucji użytkowania wieczystego, która niezależnie od

ustawowych zmian miała zawsze u swych podstaw względy natury

ideologicznej, tzn. lęk przed reprywatyzacją i podniesioną do

rangi konstytucyjnej zasadę prymatu własności państwowej nad

własnością prywatną. Zdaniem Sądu nie chodzi tu nawet o

krytykę systemu prawa PRL i zbyt ostrożnych prób odchodzenia

od użytkowania wieczystego w ostatnim pięcioleciu, ale o to,

że dopiero na tle ideologicznych przesłanek omawianej

instytucji jawi się bardzo rozległy zakres jej praktycznego

zastosowania. Jeśli zatem wykładnia art. 69 ust. 1 ustawy ma

pozostawać w zgodzie z art. 1 przepisów konstytucyjnych, to

musi mieć na względzie fakt, że wywłaszczenia użytkowania

wieczystego nie były przypadkami jednostkowymi, więc i odmowa

zwrotu wywłaszczonego prawa pomimo spełnienia warunków z tego

przepisu, dotykałaby szerokiego kręgu obywateli.

Drugie z postawionych pytań prawnych zostało natomiast

podyktowane datą, w jakiej nastąpiło wywłaszczenie. Inna

sprawa, że Sąd nie dostrzega żadnej przekonywującej

argumentacji, która wyłączenie zwrotu wywłaszczonego

ograniczonego prawa rzeczowego uzasadniałaby faktem, że dana

instytucja prawna dziś już nie istnieje. Sąd prezentuje zatem

konsekwentnie stanowisko, że gdyby wywłaszczone prawo istniało

po wejściu w życie ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce

terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159), to

uległoby przekształceniu w użytkowanie wieczyste, więc podlega

dziś zwrotowi jako użytkowanie wieczyste, a przesłanki

przekształcenia byłyby jedynie procesem myślowym, wykazanym w

uzasadnieniu decyzji administracyjnej w przedmiocie zwrotu.

Przeciwko takiemu potraktowaniu przekształcenia

wywłaszczonego prawa może zdaniem Naczelnego Sądu

Administracyjnego przemawiać tylko przypadek, kiedy zwrotowi

podlega nieruchomość skomunalizowana, jak to jest w

przedmiotowej sprawie. Gmina zostałaby bowiem wyłączona z

władczego rozstrzygania w sprawie jej mienia nieruchomego,

choć zasadą jest, że jeśli przepis szczególny nie stanowi ina-

czej, to w rozdziale kompetencji między administracją rządową

i samorządową decyduje prawo własności do nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sposób, w jaki Naczelny Sąd Administracyjny sformułował

zagadnienie prawne, przedstawione Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. (w zw. z art. 211

k.p.a.) jest wadliwy. Zagadnienie prawne budzące wątpliwości

ma bowiem powstać przy rozpoznawaniu określonej skargi, a jego

rozstrzygnięcie ma być niezbędne dla załatwienia danej sprawy.

Tymczasem zagadnienie prawne objęte pierwszym pytaniem ma

abstrakcyjnie ogólny charakter i zmierza do wyjaśnienia

wszystkich wątpliwości, jakie mogłyby dla praktyki powstać na

tle zakresu zastosowania art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29

kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz.

127 ze zm.), powoływanej dalej jako ustawa. Nie jest to więc

pytanie o jakim mowa w art. 391 § 1 k.p.c., tylko w art. 13

pkt 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym

(jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48), lecz

przedstawianie takich pytań nie mieści się w kompetencji sądów

rozpoznających konkretną skargę.

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił udzielenia

odpowiedzi na pierwsze pytanie i zajął się jedynie analizą

szczegółowego zagadnienia prawnego przedstawionego w drugim

pytaniu. Wprawdzie w postanowieniu Naczelnego Sądu Administra-

cyjnego zostało ono uzależnione od pozytywnej odpowiedzi na

pierwsze z pytań, ale dla rozstrzygnięcia sprawy miarodajne i

wystarczające jest drugie pytanie, przy czym jego

sformułowanie wyraża w pełni samodzielny i wystarczająco

skonkretyzowany problem prawny.

Analizowana ustawa stanowi w art. 47 ust. 1, że

wywłaszczenie nieruchomości polega na odjęciu lub ograniczeniu

w drodze decyzji prawa własności lub innego prawa rzeczowego

na nieruchomości. Innymi słowy, wywłaszczenie nieruchomości

obejmuje nie tylko odjęcie prawa własności, ale także

ograniczonego prawa rzeczowego, w tym prawa użytkowania

wieczystego. O dopuszczalności wywłaszczenia prawa użytkowania

wieczystego stanowi zresztą expressis verbis art. 26 ust. 4

ustawy, będący skądinąd zbędnym powtórzeniem ogólnej regulacji

z jej art. 47 ust. 1. Zamieszczenie przepisu art. 26 ust. 4 w

rozdziale 3 ustawy (o sprzedaży lub oddawaniu w użytkowanie

wieczyste, użytkowanie, dzierżawę, najem i użyczenie

nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa lub

własność gminy), zamiast w rozdziale 6 (o wywłaszczaniu

nieruchomości) jest też wadliwe pod względem systematycznym i

błędnie sugeruje, że wywłaszczenie użytkowania wieczystego

mogłoby się opierać na innych przesłankach niż określone w

art. 46 i następnych ustawy.

Przepis art. 69 ust. 1 ustawy postanawia z kolei, że

nieruchomość wywłaszczona lub jej część podlega zwrotowi na

rzecz poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego na

jego wniosek, jeżeli stała się zbędna na cel określony w de-

cyzji o wywłaszczeniu. Stylizacja cyt. przepisu mogłaby zatem

wskazywać, że w zakresie jego zastosowania mieści się jedynie

zwrot prawa własności. Taką sugestię trzeba jednak odrzucić,

zwłaszcza w świetle art. 47 ust. 4 ustawy. Otóż przepis ten

zakazuje użycia wywłaszczonej nieruchomości na inne cele niż

określone w decyzji o wywłaszczeniu, chyba że nie mogła być

zwrócona w trybie art. 69 ustawy z braku zgody poprzedniego

właściciela albo jego następcy prawnego. Przytoczony zakaz

stanowi część składową art. 4 ustawy, a więc przepisu, który w

ust. 1 szeroko zakreślił ramy wywłaszczenia nieruchomości,

jako odjęcie lub ograniczenie własności lub innego prawa

rzeczowego. Nieruchomość wywłaszczona w rozumieniu ust. 4 tego

przepisu to zatem nieruchomość, na której - zgodnie z

przepisem ust. 1 - odjęto lub ograniczono własność lub inne

prawo rzeczowe. W tak ukształtowanym zakresie wywłaszczenia

obowiązuje zakaz użycia nieruchomości na inne cele niż

określone w decyzji wywłaszczeniowej. Taki zakres

wywłaszczenia obejmuje też odesłanie w art. 47 ust. 4 ustawy

do zwrotu nieruchomości w trybie jej art. 69. We wspomnianym

trybie następuje więc nie tylko zwrot prawa własności, ale

także przywrócenie innych praw rzeczowych na nieruchomości.

W literaturze prawniczej również uważa się,. że skoro

wywłaszczenie może także polegać na odjęciu innego prawa

rzeczowego niż własność oraz na ograniczeniu własności i

innego prawa rzeczowego, to należy przyjąć, iż instytucja

zwrotu stwarza możliwość przywrócenia także innego prawa

rzeczowego niż własność, tudzież możliwość zniesienia

ograniczeń praw rzeczowych, jeżeli utrzymywanie takiego stanu

rzeczy stało się zbędne z punktu widzenia celu określonego w

decyzji wywłaszczeniowej. Przepisy ustawy dotyczą bowiem z

reguły każdej możliwej postaci wywłaszczenia, choć generalnie

mówią o wywłaszczaniu nieruchomości (własności) (por. E.

Drozd. Ż Truszkiewicz: Gospodarka gruntami i wywłaszczanie

nieruchomości. Komentarz, Wydawnictwo Stowarzyszenia

Notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań-Kluczbork 1994,

s. 168).

W szerokim zakresie zastosowania art. 69 ust. 1 ustawy

mieści się w szczególności przywrócenie wywłaszczonego prawa

użytkowania wieczystego. Sąd Najwyższy podziela więc tezę i

motywy uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z

dnia 26 stycznia 1995 r., IV SA 1713/93. W wyroku tym

zakwestionowano wcześniejszy pogląd tegoż Sądu, wyrażony w

wyroku z dnia 3 maja 1989 r. (IV SA 1015/88 - ONSA 1989 nr 1

poz. 41), że nie jest możliwe przywrócenie prawa użytkowania

wieczystego wygasłego wskutek jego wywłaszczenia i trafnie

podniesiono, iż decyzja o zwrocie użytkowania wieczystego nie

kreuje tego prawa, tylko przywraca prawo wcześniej powstałe na

podstawie umowy i na określonych w niej warunkach, stanowiąc

zarazem podstawę wpisu prawa do księgi wieczystej.

W wyroku z dnia 26 stycznia 1995 r. przekonywująco

rozprawiono się też z wcześniejszym poglądem tegoż Sądu, że

przepis o zwrocie nieruchomości nie ma zastosowania do zwrotu

wywłaszczonego użytkowania wieczystego, gdyż według art. 81

ustawy (obecnie art. 75) do użytkowania wieczystego mają odpo-

wiednie zastosowanie art. 75-80 ustawy (obecnie art 70-74), a

zatem bez przepisu art. 74 (obecnie art. 69) o zwrocie

nieruchomości. Tymczasem postanowienie art. 75 ustawy o odpo-

wiednim stosowaniu jej art. art. 70-74 do użytkowania

wieczystego, zarządu i użytkowania oznacza rzeczywiście tylko

tyle, że nieruchomości obciążone tymi prawami zostają jak

własność poddane reżimowi określonemu w art. 70-74 ustawy, a

więc że na takich nieruchomościach mogą być zakładane i

przeprowadzane urządzenia określone w art. 70 ustawy, zaś

użytkownikowi wieczystemu, zarządcy i użytkownikowi

przysługuje odszkodowanie z art. 74 ustawy. Ewentualne

odesłanie przez art. 75 ustawy do odpowiedniego stosowania

przepisów o wywłaszczeniu oraz o zwrocie nieruchomości byłoby

zbędne, skoro wywłaszczenie i zwrot odnoszą się również do

praw rzeczowych innych niż własność.

Orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3

maja 1989 r. powoływało się wreszcie na fakt, że

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w

sprawie zasad i trybu rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych

nieruchomości (Dz. U. Nr 47, poz. 243) nie określało zasad

rozliczeń z użytkownikiem wieczystym, lecz jedynie z

właścicielem nieruchomości. Wprawdzie taką samą sytuację

prawną stwarza identycznie zatytułowane rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 16 lipca 1991 r. (Dz. U. Nr 72, poz. 315 ze

zm.), ale nie jest to argument mogący przemawiać przeciwko

szerokiemu pojmowaniu zakresu zastosowania art. 69 ust. 1

ustawy. Zgodnie bowiem z art. 57 ustawy odszkodowanie za

wywłaszczenie prawa użytkowania wieczystego ustala się jak za

grunt stanowiący przedmiot własności. Tę ogólną regułę

ustawową należałoby więc stosować przy rozliczaniu zwrotu

wywłaszczonego użytkowania wieczystego.

Przedstawioną wyżej wykładnię art. 69 ust. 1 ustawy można

by dodatkowo wspierać racjami społeczno-politycznej natury.

Nie chodzi w tym wypadku o argument tak mocno eksponowany

przez Sąd zadający pytanie prawne, że skoro w warunkach

ustrojowych PRL nabywanie przez obywateli prawa własności

gruntów państwowych było z ideologicznych względów właściwie

niedopuszczalne, to zakres zwrotu wywłaszczonego użytkowania

wieczystego musi być odpowiednio szeroki. W ustroju gospodarki

rynkowej nie ma już bowiem przeszkód do zbywania gruntów pańs-

twowych lub samorządowych, a mimo to instytucja użytkowania

wieczystego pozostaje nadal bardzo żywotna. Nie wszystkich

wszakże stać na zakup gruntu, a poza tym Skarb Państwa i gminy

bardziej sobie cenią stałe wpływy z opłat za użytkowanie

wieczyste, niż jednorazowy przychód ze sprzedaży gruntu.

Poza sporem jest jednakże fakt, że użytkowanie wieczyste

pozostaje prawu własności najbliższe, dając uprawnionemu w

szczególności własność wzniesionych na gruncie budynków lub

innych urządzeń. Jeśli zatem zgodnie z art. 7 Przepisów

Konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 ustawy

Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych

stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą

Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym

(Dz. U. Nr 84, poz. 426 ze zm), Rzeczypospolita Polska chroni

własność, zaś wywłaszczenie dopuszcza wyłącznie na cele

publiczne, to podobnie powinno być chronione użytkowanie

wieczyste, a więc m.in. zwracane w razie, gdy jego wywłaszcze-

nie stało się zbędne.

To co wyżej powiedziano o zasadach zwrotu wywłaszczonego

użytkowania wieczystego, ma zdaniem Sądu Najwyższego

zastosowanie również do zwrotu wywłaszczonych uprawnień, które

dla użytkowania wieczystego były prawnym poprzednikiem.

Dotyczy to m.in. odpłatnego użytkowania działki gruntu jako

prawa wieczystego w rozumieniu art. 3 ust. 2 dekretu z dnia 10

grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego

mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe oraz na cele

budownictwa indywidualnych domów jednorodzinnych (Dz. U. Nr

49, poz. 326). Zgodnie bowiem z art. 41 ustawy z dnia 14 lipca

1961 r o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr

32, poz. 159), a także § 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki

Komunalnej z dnia 26 stycznia 1962 r. w sprawie zmiany

niektórych praw do gruntu na prawo wieczystego użytkowania lub

użytkowania (Dz. U. Nr 15, poz. 67), prawo użytkowania jako

prawo wieczyste stało się prawem wieczystego użytkowania.

Jeżeli więc po wywłaszczeniu prawa odpłatnego użytkowania

działki gruntu jako prawa wieczystego, zaktualizowały się

przesłanki do żądania jego zwrotu, to zwrot następuje na

zasadach przewidzianych w art. 69 ust. 1 ustawy dla zwrotu

wywłaszczonego prawa użytkowania wieczystego, przy czym

żądaniu takiego zwrotu nie sprzeciwia się pochodne przejście

spornej nieruchomości na własność gminy.

Z wyżej podanych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o

treści wskazanej w sentencji.

=======================================