II URN 54/95

Wyrok z dnia 30 stycznia 1996 r.

II URN 54/95

Pracownicy jednostek wydzielonych z PKP, z którymi rozwiązano stosunek

pracy w związku ze zmianami organizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu

zatrudnienia, nabywają prawo do przejścia na wcześniejszą emeryturę, pod wa-

runkiem nieprzerwanego zatrudnienia w tych jednostkach przez 15 lat przed ich

wydzieleniem z PKP, chociażby okres zatrudnienia osiągnęli w czasie pracy

wykonywanej w tych jednostkach wydzielonych, przed rozwiązaniem w nich sto-

sunku pracy (art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy

o przedsiębiorstwie państwowym PKP - Dz. U. Nr 107, poz. 263).

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Teresa Romer

(sprawozdawca), Walerian Sanetra,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu w

dniu 30 stycznia 1996 r. sprawy z wniosku Tadeusza G. przeciwko Centralnej Dyrekcji

Okręgowej Kolei Państwowych w W. o wcześniejszą emeryturę kolejową, na skutek

rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich - [...] od wyroku Sądu Woje-

wódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 5 lutego 1993

r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu-

-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Centralna Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w W. odmówiła Tadeuszowi

G., urodzonemu 1 lipca 1936 r., przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej, gdyż

zdaniem tego organu wnioskodawca nie spełnił jednego z warunków określonych w art.

5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie

państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz. 463), tj. nie posiadał

40-letniego okresu pracy w dniu 31 lipca 1991 r., w dniu wydzielenia Zakładów

Naprawczych Taboru Kolejowego w Ł. z Przedsiębiorstwa PKP.

Na podstawie przedłożonych dowodów kolejowy organ rentowy uznał za

udowodnione następujące okresy pracy: - od 4 lipca 1955 r. do 15 lipca 1992 r. - 37 lat i

13 dni w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Ł. - od 2 lipca 1952 r. do 3

lipca 1955 r. - 3 lata i 2 dni w gospodarstwie rolnym. Łącznie uznany okres pracy

wyniósł 40 lat i 15 dni. Natomiast organ rentowy przyjął, że w dniu 31 lipca 1991 r.

wnioskodawca posiadał 39 lat i 1 miesiąc pracy, a więc nie miał okresu zatrudnienia

wymaganego do przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej. Okres ten wynoszący

łącznie 40 lat wnioskodawca osiągnął w dniu 3 lipca 1992 r., po 11 miesiącach od

wydzielenia ZNTK w Ł. z Przedsiębiorstwa PKP.

Od powyższej decyzji organu rentowego z dnia 3 listopada 1992 r. wnioskodaw-

ca odwołał się do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Warszawie. Domagał się zmiany tej decyzji i przyznania emerytury kolejowej, gdyż jego

zatrudnienie przez ponad 37 lat w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego było

uznane za pracę na kolei, a okres 40 lat pracy osiągnął będąc pracownikiem tego

samego zakładu pracy.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zaskar-

żonym wyrokiem oddalił odwołanie.

W uzasadnieniu wyroku sporządzonym na podstawie art. 419 § 3 k.p.c. Sąd

podał, że zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o

przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz.463),

prawo do wcześniejszej emerytury kolejowej mężczyzna nabywa wtedy, gdy do dnia

wydzielenia zakładu pracy z PKP osiągnie 40 lat zatrudnienia. Zdaniem Sądu Woje-

wódzkiego data wydzielenia Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego z PKP jest

datą rozwiązania dotychczasowych warunków pracy, po której nastąpiło zawarcie

nowego stosunku pracy. Warunek osiągnięcia 40 lat pracy powinien być, zdaniem Sądu

Wojewódzkiego, spełniony przed wydzieleniem Zakładów Naprawczych z PKP.

Wnioskodawca warunku tego nie spełnia i dlatego Sąd oddalił odwołanie.

Od tego wyroku wniósł rewizję nadzwyczajną Rzecznik Praw Obywatelskich.

W rewizji zarzucił on zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie prawa, a w

szczególności art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o

przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 107, poz. 463),

art. 3 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c. oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej i wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkie-

mu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoz-

nania.

W uzasadnieniu podał, że przepis art. 5 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o

zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" daje

podstawę do przyznania wcześniejszej emerytury kolejowej w przypadku spełnienia

określonych w nim warunków. Oznacza to, że zwykła kolejowa emerytura może być

przyznana tylko w przypadku spełnienia warunków określonych w art. 11 ustawy z dnia

28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin

(Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze zm.), tj. z chwilą ukończenia wieku 55 lat - kobieta, 60 lat -

mężczyzna i osiągnięcia okresu zatrudnienia co najmniej 20 lat - kobieta, 25 lat -

mężczyzna, w tym co najmniej 15 lat zatrudnienia na kolei, łącznie z okresami

równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia na kolei.

Zgodnie zaś z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1991 r. pracownicy

kolejowi, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w związku ze zmianami or-

ganizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia na PKP, mogą przejść wcześniej

na emeryturę określoną przepisami ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

kolejowych i ich rodzin, jeżeli osiągnęli do dnia rozwiązania stosunku pracy okres

zatrudnienia wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów

zatrudnienia co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat

zatrudnienia na kolei, łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów

zatrudnienia na kolei.

Stosownie do dyspozycji ust. 2 tegoż art. 5 ustawy z 19 października 1991 r.

przepis ust. 1 stosuje się również do pracowników wydzielonych z PKP jednostek, o

których mowa w art. 2 ust. 1 tej ustawy, jeżeli pracownicy ci w tych jednostkach byli

zatrudnieni nieprzerwanie 15 lat przed ich wydzieleniem z PKP.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Interpretacja art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy

o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe", zwanej dalej ustawą o

PKP, w brzmieniu obowiązującym do dnia 20 listopada 1995 r. była przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego m.in. w wyrokach dnia 8 września 1993 r., II URN 40/93

(nie publ.) oraz z dnia 7 lipca 1995 r., II URN 16/95 (OSNAPiUS 1995 nr 22 poz. 282).

W obu tych wyrokach Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że podstawę do przyznania

wcześniejszej emerytury kolejowej stanowi art. 5 ustawy o PKP. Zgodnie z treścią tego

przepisu pracownicy kolejowi, z którymi rozwiązano stosunek pracy w związku ze

zmianami organizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia w PKP, mogą przejść

na wcześniejszą emeryturę określoną przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych i ich rodzin, jeżeli osiągnęli do dnia rozwiązania stosunku

pracy okres zatrudnienia wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi

do okresów zatrudnienia co najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla mężczyzn, w tym 15 lat

zatrudnienia na kolei (ust. 1). Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis ten stosuje się także

do pracowników wydzielonych z PKP jednostek, o których mowa w art. 2 ust. 1, jeżeli

byli zatrudnieni nieprzerwanie 15 lat w tych jednostkach, przed ich wydzieleniem z PKP

(ust. 2).

W art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o PKP wśród jednostek, które mogą być wydzielone

z PKP wymienione są zakłady naprawcze zaplecza kolejowego.

Podobnie, jak w przytoczonych wyrokach, Sąd Najwyższy przyjał w rozpatry-

wanej sprawie, że z chwilą wydzielenia z PKP Zakładów Naprawczych Taboru Kolejo-

wego w Ł., w których wnioskodawca pracował nieprzerwanie od 4 lipca 1955 r. do 15

lipca 1992 r. nie doszło do rozwiązania z nim stosunku pracy, lecz do podziału zakładu

pracy, o którym mowa w art. 23

1

§ 3 k.p. W takiej sytuacji, zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, mimo zmiany po stronie pracodawcy, stosunek

pracy trwa nadal i wbrew poglądowi wyrażonemu w zaskarżonym wyroku, nie dochodzi

do dorozumianego rozwiązania tego stosunku z zakładem, który został podzielony.

Skoro art. 5 ust. 2 ustawy o PKP przewiduje zastosowanie przepisu ust. 1 do

pracowników jednostek wydzielonych z PKP, to pracownicy ci, z którymi, tak jak to

miało miejsce wobec wnioskodawcy, zostanie rozwiązany stosunek pracy w związku ze

zmianami organizacyjnymi lub zmniejszeniem stanu zatrudnienia w tych jednostkach,

nabywają prawo do przejścia wcześniej na emeryturę kolejową z chwilą osiągnięcia 40

lat zatrudnienia pod dodatkowym warunkiem 15 lat nieprzerwanej pracy na PKP, a więc

też i w tych jednostkach przed ich wydzieleniem z PKP. Jak wspomniano zgodnie z

ustawą z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych

i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 99 ze zm.) kolejowa emerytura przysługuje pracownikom

kolejowym spełniającym odpowiednie warunki, w tym 15 lat pracy na kolei. Według

treści art. 5 ust. 2 ustawy o PKP prawo do wcześniejszej emerytury uzależnione jest od

posiadania okresu zatrudnienia wymienionego w art. 5 ust. 1, w tym 15 lat pracy w

jednostkach wydzielonych z PKP (ten staż powinien przypadać przed wydzieleniem

tych jednostek) oraz rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn w tym przepisie

wymienionych.

Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony we wspomnianych wyrokach, że roz-

wiązanie stosunku pracy może nastąpić już po wydzieleniu danej jednostki z PKP. O

prawie do wcześniejszej emerytury decyduje bowiem posiadanie wymaganego stażu

pracy oraz rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy.

Ustawa z dnia 6 lipca 1995 r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje

Państwowe" (Dz. U. Nr 95 poz. 474) uchyliła z dniem wejścia jej w życie (20 listopada

1995 r.), ustawę z dnia 27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie

Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 26, poz. 138 ze zm.) oraz ustawę z dnia 19 października

1991 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe"

(Dz. U. Nr 107, poz. 463). Zgodnie z art. 47 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy o PKP

prawo przejścia na wcześniejszą emeryturę w razie rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn leżących po stronie zakładu pracy, mają pracownicy jednostek wydzielonych z

PKP oraz pracownicy przedsiębiorstw państwowych utworzonych z jednostek

organizacyjnych wydzielonych z PKP w okresie od dnia 1 lipca 1991 r. do dnia wejścia

w życie ustawy, jeżeli okresy, o których mowa w ust. 1, pracownicy ci osiągnęli do dnia

wydzielenia jednostki z PKP. Okresy te, to 35 lat okresów składkowych i

nieskładkowych dla kobiet oraz 40 lat tych okresów dla mężczyzn.

Zdaniem Sądu Najwyższego, regulacja zawarta w art. 47 ust. 3 ustawy o PKP

może mieć jedynie zastosowanie do wniosków o wcześniejsze emerytury zgłoszonych

po dniu wejścia jej w życie. Odmienna wykładnia oznaczałaby działanie prawa wstecz i

to na niekorzyść pracowników PKP.

O takim, niezgodnym z Konstytucją działaniu ustawodawcy wypowiadał się Sąd

Najwyższy w związku z przepisem art. 121 (zdanie pierwsze) ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (D. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24 ze zm.) w

zakresie odnoszącym się do okresu od wejścia jej w życie do chwili ogłoszenia w

Dzienniku Ustaw, w sprawach II URN 44/94 (OSNAPiUS 1995 nr 6 poz. 80) i II URN

18/95 (OSNAPiUS 1996 nr 3 poz. 51). W uzasadnieniu tych wyroków Sąd Najwyższy

podkreślił, że zasada poszanowania praw słusznie nabytych jest jedną z

fundamentalnych zasad demokratycznego państwa. Przemawia za tym art. 1 Konsty-

tucji Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażający zasadę demokratycznego państwa prawa.

Sąd Najwyższy powołał się też na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28

maja 1986 r. U 1/86, OTK 1986 poz. 1 stwierdzające, że zasada niedziałania prawa

wstecz, chociaż nie została wyrażona w Konstytucji, stanowi podstawową zasadę po-

rządku prawnego. Znajduje ona swoje oparcie w takich wartościach, jak bezpieczeńs-

two prawne, pewność obrotu prawnego oraz poszanowanie praw nabytych. Trybunał

Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 2 marca 1993 r. (K 9/92 - OTK 1993 cz. I poz. 6)

stwierdził też, że zasada państwa prawnego wymaga, aby zmiana prawa dotychczas

obowiązującego, która pociąga za sobą niekorzystne skutki dla sytuacji prawnej

podmiotów, dokonywana była zasadniczo z zastosowaniem przepisów przejściowych, a

co najmniej odpowiedniego vacatio legis.

W omawianej ustawie z dnia 6 lipca 1995 r. o PKP, nie tylko poprzez przepis art.

47 ust. 3 zastosowano zasadę działania prawa wstecz, ale również doszło do

sprzeczności między tym przepisem, który działając wstecz zmienia treść art. 5 ust. 2

ustawy z dnia 19 października 1991 r. oraz art. 49 ust. 1 pkt 2, który stanowi o utracie

mocy obowiązującej ustawy z dnia 19 października 1991 r. o zmianie ustawy o PKP z

dniem 20 listopada 1995 r.

Treścią art. 47 ust. 3 ustawodawca doprowadził więc do zmiany art.5 ustawy z

dnia 19 października 1991 r. wbrew przytoczonym zasadom państwa prawnego, a więc

dokonał zmiany mocy obowiązującej tego przepisu przed uchyleniem mocy obo-

wiązującej ustawy, w której przepis ten był zawarty.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadz-

wyczajną mimo, iż została ona złożona po upływie terminu o jakim mowa w art. 421 § 2

k.p.c., albowiem zaskarżony wyrok narusza w sposób rażący nie tylko omówione

przepisy prawa materialnego, ale również interes Rzeczypospolitej Polskiej, która gwa-

rantuje, jako państwo prawa, świadczenia z ubezpieczenia społecznego tym, którzy

spełniają warunki wymagane do ich przyznania. Pozbawienie wnioskodawcy prawa do

wcześniejszej emerytury kolejowej ze względu na wadliwą interpretację przepisu prawa

- stanowi naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej.

Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu podyk-

towane jest koniecznością dokonania ustaleń co do łącznego okresu zatrudnienia

wnioskodawcy oraz daty, od której przysługuje mu wcześniejsza emerytura kolejowa.

=======================================