II URN 56/95

Wyrok z dnia 2 lutego 1996 r.

II URN 56/95

Zamieszkiwanie z rodzicami dorosłych i pracujących dzieci

wraz ze swoimi współmałżonkami nie może być automatycznie

uznane za pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym w

rozumieniu art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986

r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jerzy

Kuźniar (sprawozdawca), Stefania Szymańska,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Iwony Kaszczyszyn,

po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 1996 r. sprawy z wniosku

Ryszarda S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddział w C. o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek

rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku

Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Częstochowie z dnia 30 września 1994 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Częstochowie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 16 czerwca 1994 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w C. stwierdził, że Ewa S. od 6 stycznia

1994 r., a Waldemar S. od dnia 1 lutego 1994 r. jako

członkowie najbliższej rodziny osoby prowadzącej działalność

gospodarczą (wnioskodawcy Ryszarda S.) podlegają obowiązkowi

ubezpieczenia społecznego jako osoby współpracujące.

Jako podstawę decyzji organ rentowy powołał fakt

pokrewieństwa gdyż Waldemar S. jest synem wnioskodawcy, zaś

Ewa S. jego synową, wskazując na przepisy art. 4 ust. 2 pkt 3

ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finanso-

waniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz.

137) oraz art. 26 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r.

o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 46 z 1989 r., poz.

250).

Odwołanie od powyższej decyzji z wnioskiem o jej zmianę

złożył wnioskodawca dołączając do niego kopie umów o pracę

zawartych na czas nie określony z Ewą S. z domu K. z dnia 30

sierpnia 1993 r. oraz z Waldemarem S. z dnia 1 lutego 1994 r.

i powołał nadto uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 1993

r., II UZP 19/93, w której stwierdzono, że "wybór formy

prawnej świadczenia pracy przez najbliższego

krewnego...decyduje o systemie ubezpieczenia społecznego

jakiemu osoba świadcząca pracę podlega".

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wnosił o jego

oddalenie, podnosząc zarzuty zawarte w uzasadnieniu

zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 30 września 1994 r., [...] Sąd

Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie

oddalił odwołanie, zaś postanowieniem z dnia 30 listopada 1994

r. oddalił wniosek Ryszarda S. o przywrócenie terminu do

złożenia rewizji, które to postanowienie Sąd Apelacyjny w

Katowicach utrzymał w mocy, oddalając zażalenie wnioskodawcy

(postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 22 lutego 1995 r.

[...]).

Powyższy wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister

Sprawiedliwości i podnosząc zarzut rażącego naruszenia prawa,

tj. art. 26 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących dzia-

łalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 46 z 1989 r..

poz. 250 ze zm.) oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej

Polskiej, wnosił o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu rewidujący powołał wyżej cytowane

stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uchwale z dnia 22 lipca

1993 r., II UZP 19/93, wskazując na konieczność uzupełnienia

materiału dowodowego dla ustalenia rzeczywistej treści umowy

zawartej pomiędzy wnioskodawcą a jego synem i synową, a także

ustalenia czy prowadzili oni wspólne z wnioskodawcą

gospodarstwo domowe.

W uzasadnieniu sporządzonym na żądanie Sądu Najwyższego -

art.419 § 3 k.p.c.- Sąd orzekający zajął stanowisko, że sprawa

nie została dostatecznie wyjaśniona do rozstrzygnięcia, a

nadto doszło do zmiany przepisów (od wejścia w życie zmiany

ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych,

tj. od 24 sierpnia 1995 r.) i obecnie dopuszcza się objęcie

pracowniczym ubezpieczeniem społecznym członków rodziny osoby

prowadzącej działalność gospodarczą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, gdyż

niewyjaśnienie sprawy i przedwczesność rozstrzygnięcia,

usprawiedliwia wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i prze-

kazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Częstochowie do po-

nownego rozpoznania.

Biorąc pod uwagę okoliczności przytoczone w uzasadnieniu,

oceny wymaga, czy syn i synowa osoby prowadzącej działalność

gospodarczą i w związku z tym objętej ubezpieczeniem

społecznym, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18

grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.

U. z 1989 r., Nr 46, poz. 250 ze zm.), podlegają takiemu

samemu rodzajowi ubezpieczenia z mocy prawa, wobec treści art.

26 ust. 1 pkt 1 w zw. z ust. 2 cyt. ustawy, czy też możliwe

jest objęcie ich ubezpieczeniem pracowniczym, o ile świadczą

pracę na podstawie umowy o pracę.

Przepis art. 26 ust. 1 pkt 1 w związku z ust. 2 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą... wskazuje, że członkowie rodziny osoby

ubezpieczonej (prowadzącej działalność gospodarczą - art. 1

ust. 1 ustawy), w tym dzieci własne i ich małżonkowie

podlegają ubezpieczeniu określonemu ustawą, o ile współpracują

przy prowadzeniu działalności gospodarczej w wymiarze co

najmniej połowy czasu pracy obowiązującego pracowników

gospodarki uspołecznionej.

Dla objęcia ubezpieczeniem z ustawy z 18 grudnia 1976 r.,

nie wystarczy więc samo pokrewieństwo, konieczne jest bowiem

ustalenie, czy osoby te współpracują przy prowadzeniu takiej

działalności.

Pojęcie współpracy zostało przekonywująco wyjaśnione w

uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 1993 r.,

II UZP 19/93 (nie publikowanej), gdzie stwierdza się, że dla

istnienia współpracy konieczne jest wyłączenie istnienia

jakiejkolwiek umowy dotyczącej rodzaju świadczonej pracy, a

więc ustalenie, że osoba taka współdziała z prowadzącym

działalność gospodarczą, zaś to współdziałanie wolne jest od

elementów, które charakteryzują stosunek pracy, [...]. Podobne

stanowisko zawarte jest w glosie Z. Myszki do uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 1994 r., II UZP 27/94 - PiZS

1995 nr 5 s. 74-82. [...]

Według powołanej uchwały Sądu Najwyższego ..."wybór formy

prawnej świadczenia pracy przez najbliższego krewnego na rzecz

osoby prowadzącej działalność gospodarczą decyduje o systemie

ubezpieczenia społecznego, jakiemu osoba świadcząca pracę

podlega..." Nie można więc wyłączyć możliwości zawarcia z

osobą wymienioną w art. 26 ust. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r.

umowy o pracę. Oczywiste jest, że dotyczy to tych tylko

sytuacji, gdy zawarta między stronami umowa o pracę jest nią w

rzeczywistości (a więc gdy występują cechy charakterystyczne

dla stosunku pracy). Konieczna jest też ocena, czy formalna

nazwa umowy, odpowiada jej rzeczywistej treści, a więc czy nie

jest to czynność prawna mająca na celu obejście ustawy.

Przepisy prawa pracy nie wyłączają zawarcia umowy o pracę

pomiędzy osobami, które są względem siebie krewnymi lub po-

winowatymi. Powyższe znajduje potwierdzenie w uzasadnieniu

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1991 r., II URN 29/91,

jak też w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14

stycznia 1993 r., II UZP 21/92 (OSNCP 1993 z. 5 poz. 69).

Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r.

o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.)

statuuje zasadę powszechnego ubezpieczenia społecznego

wszystkich pracowników, zaś jego ust. 2 pkt 4 wyłącza z tego

ubezpieczenia m.in. dzieci własne i małżonków dzieci osoby

prowadzącej na własny rachunek zakład pracy, zatrudnione w

takim zakładzie i pozostające z taką osobą we wspólnym

gospodarstwie domowym.

Użyte w tym przepisie sformułowanie "zatrudnienie"

oznacza że stosunek pracy między takimi osobami (krewnymi i

powinowatymi) nie jest wyłączony, gdy się dodatkowo weźmie pod

uwagę rozumienie tego terminu jako wykonywanie pracy w ramach

stosunku pracy z art. 5 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i członków ich rodzin

(Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz traktowanie jako okresu

składkowego, tych okresów pracy w zakładzie prowadzonym przez

krewnego, w których osoba podlegała pracowniczemu ubez-

pieczeniu społecznemu i za które opłacono składki na

ubezpieczenie społeczne - art. 3 ustawy z dnia 17 października

1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr

104, poz. 450 ze zm.).

Wyłączone jest ubezpieczenie pracownicze, o ile taka

zatrudniona osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym

z prowadzącym działalność gospodarczą na własny rachunek.

Ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym"

zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam

fakt wspólnego zamieszkiwania nie może tu mieć decydującego

znaczenia [...]. Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia

wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna

ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z

prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z

tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się

gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko to dodatkowo

uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację

charakteryzują.

Sam fakt, że dorosłe i pracujące dzieci (zstępni) wraz ze

swoimi współmałżonkami zamieszkują z rodzicami nie może być

niejako automatycznie uznany za pozostawanie we wspólnym

gospodarstwie domowym. Często inne są bowiem w swej istocie

cele odrębnych rodzin. Wszystko to jednak zależy od oko-

liczności konkretnego przypadku i nie da się z góry ściśle, a

tym bardziej wyczerpująco wymienić.

Te ogólne uwagi powinny być brane pod uwagę przez Sąd

Wojewódzki przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Konieczne w nim

będzie ustalenie rzeczywistej treści umowy łączącej

wnioskodawcę z synem Waldemarem i synową Ewą, zbadanie, czy

pozostawali oni w stosunku pracowniczym, pełniąc funkcje

określone umową. Ocenić też trzeba, - co trafnie wnioskuje

rewidujący - czy syn i synowa wnioskodawcy Ryszarda S.

zatrudnieni byli przez niego, czy przez firmę "I.-F.".

Wszystko to wskazuje na przedwczesność wydanego wyroku i

uzasadnia jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.

Zaskarżony wyrok narusza także interes Rzeczypospolitej

Polskiej, skoro uniemożliwia objęcie pracowniczym

ubezpieczeniem społecznym osób zatrudnionych w prywatnych

zakładach pracy. Wydanie wyroku bez wszechstronnego

wyjaśnienia okoliczności sprawy, podważa zaufanie obywateli do

organów państwa.

Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 422 § 2

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

=======================================