II UZP 25/95

Uchwała z dnia 30 stycznia 1996 r.

II UZP 25/95

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Teresa Romer

(sprawozdawca), Walerian Sanetra,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, w sprawie z

wniosku Marii L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ł. o wcześ-

niejszą emeryturę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 30 stycznia 1996 r.

zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z

dnia 12 października 1995 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy zmiana brzmienia art. 26 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. (Dz. U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.) wprowadzona z dniem 1 stycznia 1990 r. z mocy art. 1 ust. 9 lit. a

ustawy z 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

(Dz. U. Nr 36, poz. 206), polegająca na skreśleniu w dotychczasowym ust. 1 wyrazów

"w czasie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia lub nie

później niż w ciągu 5 lat od ustania tych okresów" ma wpływ na wykładnię § 4 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego i

wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), a w

szczególności, czy pozwala pracownikowi, który wykonywał prace w szczególnych

warunkach wymienione w wykazie A i mającemu wymagany okres zatrudnienia, w tym

co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach, nabyć prawo do emerytury także i

w sytuacji, gdy osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla

mężczyzn, także po upływie 5 lat od ustania zatrudnienia ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Do pracowników, o których mowa w § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Mi-

nistrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu eme-

rytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) nie sto-

suje się od dnia 1 stycznia 1990 r. warunku osiągnięcia wieku emerytalnego w

czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia (§ 4 ust. 2 wymie-

nionego rozporządzenia).

U z a s a d n i e n i e

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następują-

cego stanu faktycznego. Zakład Ubezpieczeń Oddział w Ł. odmówił Marii L., urodzonej

27 stycznia 1940 r., prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie § 4 ust. 1 i 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Decyzję odmowną z dnia 27 lutego 1995 r. organ rentowy oparł na tym, że

wnioskodawczyni, która legitymuje się okresem zatrudnienia wynoszącym łącznie 27

lat, 7 miesięcy i 6 dni, w tym 25 lat i 7 miesięcy w szczególnych warunkach, nie

uzyskała wieku emerytalnego w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, do którego

odwołała się wnioskodawczyni oddalił odwołanie. Zdaniem tego Sądu ponieważ

wnioskodawczyni była zatrudniona do 15 maja 1989 r., a 55 lat ukończyła 27 stycznia

1995 r., nie nabyła prawa do wcześniejszej emerytury, albowiem osiągnęła wiek eme-

rytalny po upływie 5 lat od ustania zatrudnienia. Sąd powołał się na § 4 ust. 1

przytoczonego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego...

Sąd Apelacyjny rozpatrując rewizję wnioskodawczyni od tego wyroku powziął

poważne wątpliwości prawne, które sformułował w zagadnieniu prawnym przytoczonym

w sentencji uchwały.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia zwrócił uwagę na

to, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent..., wydane z upoważnienia art. 55 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.), przewiduje w § 4 ust. 1, że pracownik, który wykonywał prace

w szczególnych warunkach wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury,

jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

1. osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

2. wiek emerytalny osiągnął w czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania

zatrudnienia,

3. ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szcze-

gólnych warunkach.

Warunek określony w ust. 1 pkt 2 § 4 nie jest wymagany od pracownika, który

ma okres zatrudnienia: 30 lat kobieta, 35 lat mężczyzna albo w chwili osiągnięcia wieku

emerytalnego uprawniony był do renty rodzinnej lub inwalidzkiej.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że przepisy powołanego rozporządzenia są prze-

pisami szczególnymi w stosunku do zasad określających warunki, od spełnienia których

zależy uzyskanie prawa do emerytury w rozumieniu art. 26 ustawy o z.e.p. Zgodnie z

treścią tego przepisu od 1 stycznia 1990 r. (treść przepisu art. 26 ust. 1 została

zmieniona przez art. 1 ust. 9 ustawy w dniu 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym - Dz. U. Nr 36, poz. 206) do nabycia prawa do

emerytury nie jest wymagany związek czasowy między zaprzestaniem zatrudnienia a

osiągnięciem wieku emerytalnego. Ustawa z dnia 24 maja 1990 r.nie zmieniła jednak

treści § 4 omawianego rozporządzenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego w obecnym stanie prawnym istnieje problem, czy

zmiana art. 26 ust. 1 ustawy o z.e.p. może mieć wpływ na wykładnię § 4 ust. 1 rozpo-

rządzenia. Sąd Apelacyjny wskazał na możliwość wykładni językowej § 4 ust. 1 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Nie doszło do skreślenia tego prze-

pisu oraz jego ust. 2, który określa w jakich przypadkach mimo przekroczenia 5 lat od

ustania zatrudnienia do chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik nabywa

prawo do emerytury. Dlatego też, zgodnie z poglądem Sądu Apelacyjnego, można

uznać, że przepisy rozporządzenia jako "lex specialis" w stosunku do ustawy z 14

grudnia 1982 r. o z.e.p. odrębnie określają warunki przyznania prawa do emerytury od

tych, które zawarte są w art. 26 ustawy o z.e.p.

Sąd Apelacyjny zwrócił jednak uwagę, że dopuszczalny jest pogląd odmienny,iż

zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. spowodowała, że pracownicy o których mowa w § 4 ust.

1 rozporządzenia mogą przejść na emeryturę niezależnie od tego kiedy osiągnęli wiek

emerytalny, o ile tylko mają wymagany okres zatrudnienia, a w nim 15 lat pracy w

warunkach szczególnych. Za taką interpretacją przemawiać może cel tego przepisu -

ochrona osób zatrudnionych przy pracach o znacznym stopniu uciążliwości czy

szkodliwości dla zdrowia.

Sąd Najwyższy podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę rozważył, co

następuje:

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emery-

talnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.),

wydane zostało z mocy delegacji ustawowej zawartej w art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.), zwanej dalej ustawą o z.e.p.

Zgodnie z przepisem art. 55 ustawy o z.e.p. Rada Ministrów określa w drodze

rozporządzenia rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom

wymienionym w art. 11 ust. 3 oraz art. 53 ust. 2 i 3 przysługuje:

1) prawo do emerytury w określonym wieku niższym, niż to wynika z art. 26 ust.

1 pkt 1,

2) wzrost emerytury lub renty, o którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2.

Z treści tego przepisu wynika, że ustawodawca upoważnił Radę Ministrów do

określenia warunków na jakich przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym, niż to

wynika z art. 26 ust. 1 pkt 1 oraz do określenia tego wieku, a ponadto wzrostu świad-

czeń emerytalno-rentowych.

W okresie, w którym wydane zostało rozporządzenie przepis, art. 26 ust. 1 pkt 1

ustawy o z.e.p. przewidywał wiek emerytalny dla kobiet - 60 lat i dla mężczyzn - 65 lat.

Równocześnie zgodnie z treścią tego przepisu warunkiem uzyskania prawa do eme-

rytury było osiągnięcie wieku emerytalnego w czasie zatrudnienia lub w okresie rów-

norzędnym z zatrudnieniem, jednak nie później niż w ciągu 5 lat od ustania tych okre-

sów. Zgodnie z art. 26 ust. 2 staż pracy wymagany do emerytury wynosi 20 lat dla

kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Jednakże, gdy pracownik osiągał wiek emerytalny po

upływie 5 lat od ustania zatrudnienia (okresu równorzędnego z zatrudnieniem) staż

pracy, od którego zależy prawo do emerytury, ulegał podwyższeniu o 10 lat (30 lat dla

kobiet, 35 lat dla mężczyzn). Zwiększony okres zatrudnienia nie był wymagany wów-

czas, gdy w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik miał uprawnienie do renty

inwalidzkiej lub rodzinnej, czy posiadał okres zatrudnienia wymieniony w ust. 1 pkt 2 art.

26.

Rozporządzenie, którego treści dotyczy rozstrzygane zagadnienie prawne, miało,

z mocy wspomnianej delegacji z art. 55 pkt 1 ustawy o z.e.p., określić rodzaje pracy lub

stanowisk pracy oraz warunki, w których prawo do emerytury przysługuje w określonym

przez nie wieku, lecz niższym od przewidywanego przez art. 26 ustawy o z.e.p..

Celem rozporządzenia było uregulowanie prawa do emerytury w sposób szcze-

gólny, ale korzystniejszy co do jej wysokości i wieku w stosunku do regulacji zawartej w

ustawie o z.e.p. ze względu na charakter wykonywanego zatrudnienia, wyrażający się

szczególnym obciążeniem organizmu pracownika.

Problematycznym jest, czy Rada Ministrów określając w rozporządzeniu niższy,

od przewidzianego w art. 26 ust. 1 ustawy o z.e.p., wiek emerytalny, miała upo-

ważnienie ustawowe do wprowadzenia także innych, przewidzianych w tym przepisie

warunków dotyczących przyznania prawa do emerytury, a przede wszystkim ograni-

czenia tego prawa od uzyskania wieku emerytalnego w czasie zatrudnienia lub w ciągu

5 lat od ustania zatrudnienia i uwarunkowanie w takiej sytuacji prawa do emerytury od

dodatkowego, znacznie (bo o 10 lat) dłuższego zatrudnienia.

Wydaje się, że doszło do przekroczenia delegacji ustawowej w tym zakresie. Do

dnia 1 stycznia 1990 r. § 4 rozporządzenia, nie pozostawał jednak w sprzeczności z art.

26 ustawy o z.e.p. w zakresie określającym jako jeden z warunków przyznania prawa

do emerytury osiągnięcie wieku emerytalnego w ciągu 5 lat od zaprzestania

zatrudnienia.

Przepisy art. 26 ustawy o z.e.p. w tej części, w której mimo udowodnienia okresu

zatrudnienia wymaganego do przyznania prawa do emerytury, pozbawiały tego prawa,

jeżeli zatrudnienie ustało przed upływem 5 lat od osiągnięcia wieku emerytalnego i

ewentualne uzyskanie emerytury w takiej sytuacji uzależniały od dodatkowego, 10-cio

letniego stażu pracy, budziły sprzeciw i poczucie krzywdy społecznej. Pozostawały też

w sprzeczności z gwarancjami ubezpieczenia społecznego zgodnie, z którymi

osiągnięcie określonego wieku i wykazanie się odpowiednim okresem zatrudnienia -

dają prawo do świadczenia emerytalnego.

Ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206) art. 26 ustawy o z.e.p. został zmieniony w ten

sposób, że emerytura przysługuje pracownikowi, który osiągnął wiek emerytalny (60 lat

dla kobiet, 65 dla mężczyzn) i posiada wymagany staż pracy (odpowiednio 20 lub 25

lat). Z przepisu tego usunięty został warunek osiągnięcia wieku emerytalnego w ciągu

5-ciu lat od ustania zatrudnienia lub okresu równorzędnego z zatrudnieniem.

Konsekwencją tej zmiany było także pominięcie warunków, pod którymi można nabyć

prawo do emerytury mimo nie osiągnięcia wieku emerytalnego w przewidzianym

terminie.

Zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. nie pociągnęła za sobą zmiany § 4 ust. 1 pkt 2

oraz ust. 2 rozporządzenia. Doszło więc do sytuacji, w której przepis ten - wydany w

ramach delegacji ustawowej dla stworzenia osobom, które wykonywały pracę w wa-

runkach szkodliwych lub uciążliwych, sytuacji uprzywilejowanej co do wymaganego

wieku emerytalnego - stawia pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach w

sytuacji trudniejszej, gorszej od ogółu pracowników.

Gdyby przyjąć wykładnię gramatyczną tego przepisu, doszłoby do sytuacji

sprzecznej z jego celem zróżnicowania (obniżenia) granicy wieku emerytalnego ze

względu na wcześniejsze zużycie energii życiowej i upadek sił, spowodowane pracami

uciążliwymi, niebezpiecznymi i szkodliwymi dla zdrowia. Od osób tych nadal należałoby

wymagać, w przypadkach przekroczenia 5 lat między przerwaniem zatrudnienia, a

osiągnięciem wieku emerytalnego - dodatkowego 10-cio letniego stażu pracy, którego

nie wymaga się od ogółu pracowników.

Użyty przez Sąd Apelacyjny argument, że rozporządzenie jest szczególnym ak-

tem prawnym w stosunku do ustawy o z.e.p., mógłby ewentualnie mieć wpływ na

interpretację § 4 ust. 1 wówczas, gdyby przepis ten łączył warunek osiągnięcia wieku

emerytalnego w ciągu 5 lat od zaprzestania pracy w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze. Przepis ten odnosi się jednak tylko do zaprzestania każdego

zatrudnienia. Był on i jest nadal powieleniem odpowiednich regulacji z art. 26 ustawy o

z.e.p. Regulacje te nie obowiązują od 1 stycznia 1990 roku w ustawie o zaopatrzeniu

emerytalnym i nie istnieją racjonalne przesłanki do utrzymania ich w rozporządzeniu

wykonawczym wydanym w oparciu o tę ustawę.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną

w sentencji.

=======================================