I PRN 1/96

Wyrok z dnia 28 marca 1996 r.

I PRN 1/96

Rozpowszechnienie w dniu 13 grudnia 1981 r. ulotek protestujących

przeciwko stanowi wojennemu nie stanowiło naruszenia prawa lub zasad

współżycia społecznego.

Przewodniczący Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-

Kulesza, Józef Iwulski, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Andrzej Kijowski, Jerzy

Kuźniar, Teresa Romer,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu w dniu

28 marca 1996 r. sprawy z powództwa Ireny C.-W. przeciwko Urzędowi Woje-

wódzkiemu w O. o ustalenie, że stosunek pracy trwa, na skutek rewizji nadzwyczajnej

Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Sądu Najwyższego-Izba Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 września 1983 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go orzeczenie Terenowej

Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w Olsztynie z dnia 9 sierpnia 1982 r., [...] i

sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Olsztynie do ponownego

rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Irena C.-W. była zatrudniona w Państwowej Szkole Muzycznej I i II

stopnia im. [...] w O. od 1 września 1973 r. jako mianowany nauczyciel. W latach 1980 i

1981 była aktywnym działaczem NSZZ "Solidarność". W dniu 25 grudnia 1981 r.

została tymczasowo aresztowana. Z aresztu została zwolniona w dniu 30 lipca 1982 r.

Prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 27 października

1982 r., [...], została skazana na karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania za to, że dnia 13 grudnia 1981 r. między godziną 12

oo

a

14

oo

w siedzibie Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" przy Zakładach Opon

Samochodowych "S." w O., działając wspólnie i w porozumieniu z G. L., sporządziła

ulotki nawołujące do nieposłuszeństwa dekretowi Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981

r. o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, które następnie rozpowszechniała na

terenie miasta O., w tym również wśród swoich współpracowników.

Pismem z dnia 30 stycznia 1982 r. dyrektor Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu

Wojewódzkiego w O. zawiadomił powódkę , że w związku z jej aresztowaniem w dniu

25 grudnia 1981 r. jest zawieszona - z mocy prawa - w czynnościach służbowych z

dniem aresztowania. Jako podstawę prawną w piśmie wskazał art. 82 ust. 2 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. Pismem z dnia 4 maja 1982 r. zawiado-

miono powódkę, że z dniem 25 marca 1982 r. wygasł jej stosunek pracy na podstawie

art. 66 KP i art. 98 Karty Nauczyciela.

W odwołaniu do Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy przy Urzędzie Miejskim w

O. powódka zarzuciła między innymi bezzasadne powoływanie się przez Urząd Woje-

wódzki na art. 66 KP oraz wniosła o ustalenie, że stosunek pracy trwa nadal.

Terenowa Komisja Odwoławcza postanowieniem z 9 sierpnia 1982 r., [...],

ustaliła że stosunek pracy między stronami trwa nadal. W uzasadnieniu Komisja pod-

niosła, że nie minął jeszcze termin zawieszenia w pełnieniu obowiązków nauczyciela

przewidziany w art. 83 ust. 3 Karty Nauczyciela, gdyż nie zakończyło się jeszcze pos-

tępowanie wyjaśniające w sprawie, w związku z którą był zastosowany areszt tymcza-

sowy.

W następstwie pytań prawnych zadanych przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Olsztynie i przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego, w

uchwale z dnia 3 czerwca 1983 r., III PZP 9/83, skład siedmiu sędziów Sądu Naj-

wyższego uchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych, iż "Przepis art. 66 § 1 Kodeksu

pracy nie ma zastosowania do nauczyciela mianowanego".

Sąd Najwyższy, po przejęciu sprawy do rozpoznania, wyrokiem z dnia 16

września 1983 r., [...] zmienił zaskarżone orzeczenie Komisji Odwoławczej do Spraw

Pracy i oddalił wniosek o ustalenie, że stosunek pracy trwa nadal. W uzasadnieniu wy-

roku Sąd Najwyższy stwierdził, iż strona pozwana sprzecznie z prawem uznała, że

stosunek pracy powódki wygasł z mocy art. 66 KP po upływie 3 miesięcznego okresu

tymczasowego aresztowania. Dalej Sąd Najwyższy wywiódł, że roszczenie powódki,

jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 Karty Nauczyciela nauczyciel powinien między innymi

kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny, poszanowaniu Konstytucji

Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jako państwa socjalistycznego, dbać o kształtowanie

u uczniów postaw moralnych i obywatelskich. Wobec skazania powódki prawomocnym

wyrokiem karnym i z uwagi na charakter tego przestępstwa oraz mając na uwadze fakt,

że powódka podjęła z własnej inicjatywy działalność ulotkową i ulotki rozprowadzała

wśród pracowników szkoły, Sąd Najwyższy uznał, że przywrócenie jej do pracy na

stanowisko nauczyciela byłoby społecznie nieuzasadnione i sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego (art. 8 KP w związku z art. 98 ust. 1 Karty Nauczyciela).

Od tego wyroku dnia 4 stycznia 1996 r. rewizję nadzwyczajną złożył Rzecznik

Praw Obywatelskich zarzucając rażące naruszenie art. 61 i 62 w związku z art. 66 § 1

ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń

społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.) oraz art. 8 KP w związku z art. 66 § 1 KP i

art. 26 oraz art. 83 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3,

poz. 19 ze zm.), a także naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Skarżący wniósł

o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Rejonowemu-Sądowi Pracy w Olsztynie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

i zmianę orzeczenia Terenowej Komisji Odwoławczej w Olsztynie przez zasądzenie

stosownego odszkodowania.

W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej szczególnie mocno zaakcentowano zarzut

bezpodstawnego przyjęcia przez Sąd Najwyższy twierdzenia o nadużyciu prawa przez

powódkę. Podniesiono, iż Sąd Najwyższy nie wskazał, które powszechnie uznane i

obiektywnie stosowane reguły moralne lub obyczajowe pozwoliłyby zakwalifikować

żądanie powódki jako nadużycie prawa. Wskazano także na wagę uchybień w

działaniach strony pozwanej, która nawet po podjęciu cytowanej wyżej uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, przesądzającej o wadliwości stosowania wobec

powódki przepisu art. 66 KP, nie spełniła jej żądań. Ponadto stwierdzono w rewizji

nadzwyczajnej, że jest obecnie powszechnie znany fakt rozpoczęcia dopiero w dniu 17

grudnia 1981 r. druku Dziennika Ustaw, w którym opublikowano przepisy dotyczące

stanu wojennego.

Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił także, iż Sąd Najwyższy z rażącym naru-

szeniem art. 62 w związku z art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubez-

pieczeń społecznych zmienił zaskarżone orzeczenie Komisji Odwoławczej, zamiast

oddalić odwołanie zgodnie z art. 61 tej ustawy.

Naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej polega na naruszeniu prawa w tak

znacznym stopniu, że jego skutki prowadzą do sprzeczności z zasadami państwa

prawnego i z treścią pojęcia zasad sprawiedliwości społecznej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona w odniesieniu do zarzutu rażącego

naruszenia art. 8 KP i naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej.

Zachowanie powódki dnia 13 grudnia 1981 r. nie stanowiło naruszenia prawa, co

stwierdzono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1992 r., II KRN 393/91,

uchylającym wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 października 1982 r., II Kr 398/82.

Protest przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w dniu 13 grudnia 1981 r. nie

narusza także żadnych zasad współżycia społecznego, albowiem prawnie w tym dniu

stan ten nie obowiązywał. Jak trafnie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, powódka

mogła zapoznać się z Dziennikiem Ustaw wprowadzającym stan wojenny dopiero po

dniu 17 grudnia 1981 r. Dla oceny zachowania powódki w dniu 13 grudnia 1981 r. nie

są zatem niezbędne rozważania dotyczące budzącej bardzo poważne wątpliwości

kwestii posiadania przez Radę Państwa kompetencji do wydania dekretu

wprowadzającego stan wojenny w trakcie sesji Sejmu (art. 31 ust. 1 w związku z art. 33

Konstytucji w brzmieniu obowiązującym w 1981 r.).

Oczywiście zasadne jest także twierdzenie rewizji nadzwyczajnej o naruszeniu

interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Powódka postępowała zgodnie z prawem i za-

sadami współżycia społecznego, a mimo to została pozbawiona ochrony prawnej. Jest

to nie do zaakceptowania w państwie prawnym i nawet upływ ponad 12 lat od wydania

zaskarżonego wyroku nie jest przeszkodą w jego uchyleniu. Interes Rzeczypospolitej

Polskiej w naprawianiu krzywd stanu wojennego wyrażony został także w ustawie z dnia

24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym

zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne

(Dz. U. Nr 32, poz. 174 ze zm.). Powódka nie skorzystała z możliwości powrotu do

pracy na podstawie przepisów tej ustawy, gdyż przed jej powrotem z zagranicy upłynął

termin do zgłoszenia stosownego wniosku. Istnienie tej ustawy nie ogranicza

dopuszczalności złożenia rewizji nadzwyczajnej na korzyść pracownika, który mógł

powrócić do pracy na jej podstawie, albowiem żaden z przepisów omawianej ustawy nie

wyłącza stosowania w tym zakresie przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy powódka może skorzystać z prawa

wyboru między roszczeniem o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach, a

odszkodowaniem (art. 56 w związku z art. 67 KP w związku z art. 98 ust. 1 Karty

Nauczyciela). Odszkodowanie określone w art. 58 KP powinno zostać zwaloryzowane

na podstawie art. 358

1

§ 3 KC w związku z art. 300 KP (por. wyrok z dnia 30 stycznia

1992 r., I PRN 60/91, PiZS 1992 nr 7, str. 64). Sąd I instancji powinien także wezwać

do udziału w sprawie w charakterze strony pozwanej Szkołę uprzednio zatrudniającą

powódkę (art. 194 § 1 w związku z art. 477 KPC). Dla nauczyciela zatrudnionego w

szkole jego zakładem pracy (pracodawcą) jest bowiem szkoła, a nie urząd wojewódzki,

kuratorium oświaty lub zarząd gminy.

Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia przepisów art. 61 i 62 w

związku z art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych.

Według art. 61 tej ustawy sąd oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw do jego uwz-

ględnienia, zaś zgodnie z art. 62 w razie uwzględnienia odwołania sąd zmienia zas-

karżone orzeczenie w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy. Przepisy te

określają procesowe następstwa stosowania prawa materialnego. Wadliwa wykładnia

prawa materialnego nie oznacza sama przez się naruszenia procedury. Przepisy

proceduralne naruszone są bowiem wtedy, gdy stosując prawo materialne - prawidłowo

lub błędnie - sąd postąpi inaczej niż wskazuje procedura. W niniejszej sprawie oznacza

to, że mimo wadliwego ustalenia bezzasadności roszczeń powódki Sąd prawidłowo

zastosował art. 62 wskazanej ustawy.

Z tych względów na podstawie art. 421 § 1 w związku z art. 422 § 2 KPC

orzeczono jak w sentencji.

========================================