I PRN 35/96

Wyrok z dnia 12 kwietnia 1996 r.

I PRN 35/96

1. W spółdzielczym stosunku pracy, w przypadku gospodarczej koniecz-

ności zmniejszenia zatrudnienia i zlikwidowania konkretnego stanowiska pracy,

należy dokonać członkowi spółdzielni wypowiedzenia warunków pracy i płacy.

Gdyby było to niemożliwe lub spółdzielca bezpodstawnie odmówił przyjęcia

odpowiednich warunków pracy, możliwe jest dokonanie wypowiedzenia

definitywnego ( art. 184 i 187 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdziel-

cze - jednolity tekst : Dz. U. z 1995 r., Nr 54, poz. 288).

2. Członkowi spółdzielni pracy, wobec którego naruszono przepisy art. 184,

187 i 191 Prawa spółdzielczego i inne przepisy prawa pracy dotyczące wy-

powiedzenia umowy o pracę, nie przysługuje roszczenie o odszkodowanie. Służy

mu wyłącznie roszczenie o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne lub o

przywrócenie do pracy.

Przewodniczący SSN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy

Kuźniar, Maria Mańkowska,

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 1996 r. sprawy z powództwa

Krystyny P. przeciwko [...] Transportowej Spółdzielni Pracy w K. o przywrócenie do

pracy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od

wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia

31 maja 1995 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe-

go-Sądu Pracy w Kaliszu z dnia 6 kwietnia 1995 r., [...] i przekazał sprawę temu Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Krystyna P. wniosła o przywrócenie do pracy w pozwanej [...] Trans-

portowej Spółdzielni Pracy, twierdząc, że pracodawca wypowiedział jej spółdzielczą

umowę o pracę z naruszeniem art. 187 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze (jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r., Nr 54, poz. 288). Pracodawca powołał się

bowiem na konieczność zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych,

jednocześnie jednak do działu księgowości, w którym powódka była zatrudniona przyjął

nowego pracownika. Pracownik ten dopiero później został członkiem spółdzielni.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kaliszu wyrokiem z dnia 6 kwietnia 1995 r., [...],

zasądził na rzecz powódki kwotę 840 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę. W uzasadnieniu Sąd Rejonowy uznał, że

powódka miała kwalifikacje do pracy w księgowości i nie było potrzeby zatrudniania

nowego pracownika, nie będącego członkiem spółdzielni.

Rozpoznając rewizję strony pozwanej, Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Kaliszu, wyrokiem z dnia 31 maja 1995 r., [...], zmienił wyrok

Sądu Rejonowego i powództwo oddalił. Sąd Wojewódzki uznał, że likwidacja konkret-

nego stanowiska pracy uzasadnia wypowiedzenie spółdzielczej umowy o pracę bez

potrzeby oceny przez pracodawcę kwalifikacji, stażu pracy i innych okoliczności doty-

czących zwalnianego pracownika oraz porównywania ich z innymi pracownikami za-

trudnionymi w tym samym dziale. Sąd Wojewódzki podniósł także, iż wypowiedzenie

powódce spółdzielczej umowy o pracę było zgodne z art. 187 pkt 1 prawa spółdziel-

czego, gdyż istniała uchwała rady spółdzielni dotycząca zmniejszania zatrudnienia.

Od tego wyroku rewizję nadzwyczajną złożył Pierwszy Prezes Sądu Najwyż-

szego. Skarżący zarzucił naruszenie art. 187 pkt 1, 188 § 1 i 199 Prawa spółdzielczego

i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W szczególności skar-

żący zarzucił, że wyrok Sądu Wojewódzkiego nie uwzględnia specyfiki spółdzielczej

umowy o pracę i związanej z tą umową szczególnej ochrony trwałości spółdzielczego

stosunku pracy. Ta szczególna ochrona wynika przede wszystkim z prawa i obowiązku

pozostawania członka spółdzielni ze spółdzielnią w stosunku pracy. Powoduje to

stworzenie silniejszych gwarancji trwałości spółdzielczego stosunku pracy, które

zawarte są w przepisach art. 184 i 187 Prawa spółdzielczego. Przepisy te wprowadzają

katalog przyczyn uzasadniających wypowiedzenie zmieniające i definitywne

spółdzielczej umowy o pracę. Stosunek członkostwa w spółdzielni powinien w zasadzie

pokrywać się ze stosunkiem pracy, a ich rozdzielenie jest możliwe tylko w przypadkach

enumeratywnie wskazanych przez ustawodawcę w art. 187 Prawa spółdzielczego. Z

systematyki przepisów wynika nadto, że w spółdzielczym stosunku pracy istnieje

zasada pierwszeństwa zastosowania wypowiedzenia warunków pracy i płacy przed

wypowiedzeniem definitywnym, które może być oparte jedynie na szczególnej racji

gospodarczej spółdzielni. Katalog przyczyn pozwalających na rozwiązanie przez

wypowiedzenie spółdzielczej umowy o pracę zawiera tylko dwie sytuacje, które jako

wyjątki od reguły, powinny być interpretowane ściśle. Interpretacji tej nie zmienia fakt,

że spółdzielcza umowa o pracę objęta jest zakresem podmiotowym ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z

1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.). Prawo spółdzielcze zawiera bowiem normy szczególne.

W stanie faktycznym sprawy pracodawca powołał się na podyktowane gospodarczą

koniecznością zmniejszenie zatrudnienia i likwidację stanowiska pracy powódki,

jednocześnie jednak przyjmując do pracy osobę, która nie była członkiem spółdzielni.

Tym samym zdaniem skarżącego, spółdzielnia dowiodła, że nie istniały w rzeczywis-

tości żadne przyczyny gospodarcze, które uzasadniałyby wypowiedzenie powódce

spółdzielczej umowy o pracę, a co najwyżej istniały przesłanki do zmiany powódce

treści umowy o pracę. Zdaniem skarżącego, przepis art. 187 pkt 1 Prawa spółdzielcze-

go dotyczy takich sytuacji, w których z przyczyn gospodarczych spółdzielnia nie ma

możliwości zatrudnienia członka spółdzielni ani na dotychczasowym ani na innym

stanowisku pracy. Jeżeli więc spółdzielnia nie może zatrudniać członka spółdzielni na

dotychczasowych warunkach to powinna zgodnie z art. 184 § 1 Prawa spółdzielczego

zmienić mu warunki pracy i płacy. Niewyczerpanie przez spółdzielnię możliwości za-

trudnienia jej członka na innym stanowisku w drodze wypowiedzenia zmieniającego

stanowi, zdaniem skarżącego, rażące naruszenie art. 187 pkt 1 Prawa spółdzielczego,

a także naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż dotyczy naruszenia

przepisów gwarantujących szczególną ochronę stabilizacji zatrudnienia.

W rewizji nadzwyczajnej podnosi się także, iż wymaga uchylenia także wyrok

Sądu Rejonowego. Trafnie przyjął on, że co do zasady wypowiedzenie spółdzielczej

umowy o pracę było sprzeczne z przepisem art. 187 pkt 1 Prawa spółdzielczego,

jednakże zasądzając jedynie odszkodowanie obraził przepisy art. 188 § 1 i 2 tego Pra-

wa. Przepisy te bowiem w razie naruszenia przez spółdzielnię art. 187 Prawa spół-

dzielczego przyznają jedynie roszczenie o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne lub

o przywrócenie do pracy, z którym łączą zasądzenie wynagrodzenia za okres

pozostawania bez pracy. Prawo spółdzielcze przy wadliwym wypowiedzeniu nie daje

zatem spółdzielcy możliwości wyboru roszczenia o przywróceniu do pracy lub o

odszkodowanie. W art. 188 § 1 Prawa spółdzielczego, zgodnie z jego literalnym

brzmieniem, kwestia roszczeń dotyczących wadliwego wypowiedzenia spółdzielczej

umowy o pracę została uregulowana w sposób wyczerpujący. Nie można więc przyjąć

aby kwestia roszczeń w tym zakresie nie została uregulowana w prawie spółdzielczym.

Jest to ściśle powiązane z zasadą prawa i obowiązku pozostawania przez członka

spółdzielni pracy ze spółdzielnią w stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 182 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze

(jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r., Nr 54, poz. 288) spółdzielnia i członek spółdzielni mają

obowiązek pozostawania ze sobą w stosunku pracy. Poza wyjątkami przewidzianymi w

przepisach tej ustawy odmowa nawiązania stosunku pracy lub pozostawania w takim

stosunku stanowi naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku

członkostwa. Członek ma prawo do zatrudnienia stosownie do swoich kwalifikacji za-

wodowych i osobistych oraz aktualnych możliwości gospodarczych spółdzielni (art. 182

§ 2 Prawa spółdzielczego). W przypadkach, gdy jest to uzasadnione potrzebami

gospodarczymi lub organizacyjnymi spółdzielni, a w szczególności wprowadzeniem

nowych zasad wynagradzania, likwidacją działu pracy, w którym członek jest zatrudnio-

ny, likwidacją zajmowanego przez niego stanowiska pracy albo koniecznością

zatrudnienia na danym stanowisku osoby o wyższych lub specjalnych kwalifikacjach,

oraz w razie utraty przez członka zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy

stwierdzonej orzeczeniem lekarskim albo niezawinionej przez niego utraty uprawnień

koniecznych do jej wykonywania, możliwe jest wypowiedzenie członkowi spółdzielni

warunków pracy lub płacy (art. 184 § 1 Prawa spółdzielczego). Zaproponowane wów-

czas członkowi nowe warunki pracy lub płacy powinny odpowiadać jego kwalifikacjom i

możliwościom gospodarczym spółdzielni (art. 184 § 2). Rozwiązanie spółdzielczej

umowy o pracę w czasie trwania członkostwa jest niedopuszczalne, z wyjątkiem

przypadków przewidzianych w art. 187 i 189 oraz rozwiązania tej umowy na skutek

nieuzasadnionej odmowy przyjęcia nowych warunków pracy lub płacy, a także rozwią-

zania jej na mocy porozumienia stron przy jednoczesnym wypowiedzeniu przez członka

członkostwa (art. 186 § 2 Prawa spółdzielczego). Spółdzielnia może rozwiązać z

członkiem spółdzielczą umowę o pracę w czasie trwania członkostwa, z zachowaniem

przewidzianego w Kodeksie pracy okresu wypowiedzenia, w razie zmniejszenia na

podstawie uchwały rady spółdzielni stanu zatrudnienia podyktowanego gospodarczą

koniecznością oraz przyznania członkowi prawa do emerytury (art. 187 Prawa

spółdzielczego). Z brzmienia tych przepisów oraz ich systematyki wynika w sposób

jednoznaczny, że w spółdzielczym stosunku pracy w czasie trwania członkostwa w

przypadku gospodarczej konieczności zmniejszenia zatrudnienia i zlikwidowania

konkretnego stanowiska pracy występuje w pierwszej kolejności konieczność dokonania

spółdzielcy wypowiedzenia warunków pracy i płacy, a dopiero gdyby było to niemożliwe

lub spółdzielca bezpodstawnie odmówił przyjęcia odpowiednich warunków pracy,

możliwe jest dokonanie wypowiedzenia definitywnego. Inaczej mówiąc jeżeli jest

możliwe zaproponowanie spółdzielcy odpowiednich nowych warunków pracy, to

obowiązkiem spółdzielni pracy jest dokonanie wypowiedzenia zmieniającego.

Wypowiedzenie definitywne dokonane w tych warunkach, tj. w sytuacji, gdy było moż-

liwe wypowiedzenie zmieniające jest sprzeczne z art. 184 i 187 Prawa spółdzielczego,

choćby formalnie spełniało przesłanki tego ostatniego przepisu. Przepis art. 187 Prawa

spółdzielczego należy bowiem odczytywać nie tylko zgodnie z jego literalną treścią, ale

także z uwzględnieniem istoty spółdzielczego stosunku pracy i systematyką przepisów

tego prawa. Wypowiedzenie definitywne spółdzielczej umowy o pracę, choćby formalnie

zgodne z treścią art. 187 Prawa spółdzielczego, jest niezgodne z prawem jeżeli była

możliwość zaproponowania spółdzielcy innych, odpowiednich ze względu na jego

kwalifikacje i potrzeby gospodarcze spółdzielni, warunków pracy. Dotyczy to zwłaszcza

sytuacji, gdy równocześnie spółdzielnia zatrudnia inną osobę, nie będącą członkiem

spółdzielni, posiadającą zbliżone kwalifikacje do członka spółdzielni i na podobnym

stanowisku. W tym zakresie należy więc uznać, że wyrok Sądu Wojewódzkiego rażąco

narusza wskazane przepisy prawa, wyrok Sądu Rejonowego co do zasady jest

prawidłowy, a rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.

W razie naruszenia przez spółdzielnię przepisów art. 184 i 187 Prawa spół-

dzielczego członkowi spółdzielni służy roszczenie o orzeczenie bezskuteczności wy-

powiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków, a jeżeli spółdzielcza umo-

wa o pracę uległa już rozwiązaniu - roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich

warunkach (art. art. 188 § 1). Członkowi spółdzielni, który podjął pracę w wyniku

przywrócenia do pracy, przysługuje za czas pozostawania bez pracy, nie dłuższy jednak

niż sześć miesięcy, wynagrodzenie obliczone na podstawie przeciętnego

wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedni udział w części

nadwyżki bilansowej (art. 188 § 2). Przepisy te zgodnie z ich brzmieniem regulują więc

rodzaje roszczeń jakie przysługują członkowi spółdzielni, któremu niezgodnie z prawem

wypowiedziano spółdzielczą umowę o pracę. Brak jest więc podstaw, aby w tych

przypadkach poprzez art. 199 Prawa spółdzielczego stosować przepisy prawa pracy, a

zwłaszcza przepis art. 45 § 1 Kodeksu pracy, pozwalający pracownikowi na wybór

roszczenia o odszkodowanie w miejsce żądania uznania wypowiedzenia za

bezskuteczne czy o przywrócenie do pracy. Wykładnia taka jest powszechnie przyjęta

w orzecznictwie i doktrynie. W wyroku z dnia 9 grudnia 1985 r., I PR 107/85 (OSNCP

1986 z. 10 poz. 166, OSPiKA 1987 z. 1 poz. 20 z glosą M. Gersdorf-Giaro) Sąd

Najwyższy stwierdził, że określone w art. 188 Prawa spółdzielczego roszczenia

przysługują członkowi spółdzielni pracy w razie wypowiedzenia przez spółdzielnię spół-

dzielczej umowy o pracę lub jej warunków z naruszeniem art. 184, 187 i 191 Prawa

spółdzielczego. W razie wypowiedzenia dokonanego przez spółdzielnię z naruszeniem

innych przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, członkowi spółdzielni przysługują

roszczenia przewidziane w Kodeksie pracy na wypadek niezgodnego z prawem

wypowiedzenia umowy o pracę przez zakład pracy (art. 46 k.p. w zw. z art. 77 § 2 k.p. i

art. 199 Prawa spółdzielczego). Możliwość wyboru przez spółdzielcę roszczeń poprzez

art. 45 § 1 k.p. w przypadku naruszenia innych niż art. 184, 187 i 191 Prawa

spółdzielczego przepisów prawa pracy, należy także wykluczyć, ale kwestia ta

pozostaje poza stanem faktycznym rozpatrywanej sprawy. Poza językową wykładnią

omawianych przepisów taki wniosek uzasadniony jest także specyfiką spółdzielczego

stosunku pracy. W czasie trwania członkostwa spółdzielni spółdzielca ma bowiem nie

tylko prawo, ale także obowiązek pozostawania ze spółdzielnią w stosunku pracy. Jeżeli

więc stosunek ten został wypowiedziany w sposób sprzeczny z prawem to z istoty

spółdzielczej umowy o pracę wynika obowiązek żądania przez spółdzielcę przywrócenia

do pracy. Nie może on więc ani żądać ani godzić się tylko na zasądzenie

odszkodowania w miejsce przywrócenia do pracy (por. uchwałę z dnia 9 września 1968

r., III PZP 41/68, OSNCP 1969 z. 6 poz. 100). Jeżeli istnieje możliwość wyboru przez

spółdzielcę rodzaju roszczenia, w wyniku czego możliwa jest sytuacja pozostawania w

stosunku członkostwa spółdzielni pracy bez jednoczesnego istnienia stosunku pracy, to

jest to wyraźnie przewidziane przez stosowne przepisy Prawa spółdzielczego - por. art.

196 § 4. Wobec tego należało uznać, że rewizja nadzwyczajna jest także zasadna w tej

części, w której kwestionuje zasądzenie przez Sąd Rejonowy odszkodowania zamiast

przywrócenia powódki do pracy. Nastąpiło to bowiem z rażącym naruszeniem

wskazanych przepisów art. 188 § 1 i 199 Prawa spółdzielczego i bezpodstawnym

zastosowaniem art. 45 § 1 k.p.

Należy uznać, że zaskarżone wyroki nie tylko rażąco naruszają prawo, ale także

interes Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż odmawiają lub ograniczają pracownikowi

przyznaną przepisami prawa szczególną ochronę trwałości jego stosunku pracy. Wobec

powyższego rewizja nadzwyczajna mogła zostać uwzględniona mimo przekroczenia

terminu z art. 421 § 2 k.p.c. Uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej prowadzi do uchylenia

zaskarżonych wyroków i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, zgodnie z art.

422 § 2 k.p.c. Konieczne jest bowiem poczynienie ustaleń co do wysokości wynagrodzenia

za okres pozostawania bez pracy (art. 188 § 2 prawa spółdzielczego).

========================================