II UZP 23/95

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 18 kwietnia 1996 r.

II UZP 23/95

Przewodniczący Prezes SSN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Maria

Mańkowska, Andrzej Kijowski, Jerzy Kuźniar (współsprawozdawca), Teresa Romer

(sprawozdawca), Stefania Szymańska, Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu na

posiedzeniu w dniu 18 kwietnia 1996 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyż-

szego skierowanego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administra-

cyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały za-

wierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:

"Czy zatrudniony rencista lub emeryt może po rozwiązaniu z nim umowy o pracę

nabyć prawo do zasiłku chorobowego na podstawie art. 6 ustawy z dnia 17 grudnia

1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa ?"

podjął następującą uchwałę:

Emeryt lub rencista, który podjął zatrudnienie, ma - po jego ustaniu - prawo

do zasiłku chorobowego w sytuacjach określonych w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia

17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. 1983 r., Nr 30, poz. 143 ze

zm.) chyba, że podjął inną działalność zarobkową lub rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło po wyczerpaniu prawa do takiego zasiłku.

U z a s a d n i e n i e

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zwrócił się na podstawie art. 13 pkt 3 w zw.

z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst:

Dz. U. 1994 r., Nr 13, poz. 48 ze zm.) o wyjaśnienie przytoczonej w sentencji uchwały

kwestii budzącej wątpliwości co do właściwej praktyki organów rentowych.

W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia podano, że art. 6 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. 1983 r., Nr 30, poz. 143 ze zm.),

zwanej dalej ustawą o zasiłkach, przyznaje na zasadach w nim określonych prawo do

zasiłku chorobowego także osobie, która stała się niezdolną do pracy po ustaniu

zatrudnienia.

Zasiłek chorobowy nie przysługuje jednak m.in. wtedy, gdy rozwiązanie stosunku

pracy nastąpiło po wyczerpaniu zasiłku lub wskutek przejścia na emeryturę lub rentę

(art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy o zasiłkach).

Według twierdzenia wnoszącego o podjęcie uchwały Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego, "wbrew jasnemu sformułowaniu przepisu w orzecznictwie zarysowała się

istotna rozbieżności co do jego interpretacji w odniesieniu do emerytów i rencistów.

Niektóre bowiem sądy stosują wykładnię językową przyznając prawo do zasiłku w

sytuacji, gdy rozwiązanie stosunku pracy następuje z osobą, która już jest emerytem

lub rencistą, inne natomiast, wychodząc z ratio legis ustawy dochodzą do wniosku, że

skoro ustawodawca pozbawił tego prawa osobę, która ma dopiero uzyskać status

emeryta lub rencisty to tym bardziej dotyczy to osób, które status ten już posiadają."

W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia podano też, że objęcie prawem

do zasiłku chorobowego niezdolności do pracy po zaprzestaniu zatrudnienia jest

wyrazem nowoczesnej reguły ubezpieczeń społecznych, która polega nie tylko na

odszkodowaniu za utracone wskutek choroby zarobki, ale na zabezpieczeniu okreś-

lonych potrzeb pracowników także wtedy, gdy choroba uniemożliwia kontynuowanie

zatrudnienia w tym samym lub w innym zakładzie pracy.

Choroba będąca przeszkodą w kontynuowaniu pracy, czy też podjęciu nowego

zatrudnienia jest więc ryzykiem ubezpieczeniowym. Prawo do zasiłku chorobowego nie

przysługuje jednak, gdy pracownik po ustaniu zatrudnienia podjął inną działalność

zarobkową albo nabył prawo do zasiłku dla bezrobotnych (art. 6 ust. 2 pkt 1) bądź, gdy

rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po wyczerpaniu zasiłku albo w związku z

przejściem na emeryturę lub rentę (art. 6 ust. 2 pkt 2).

Przejście na emeryturę (czyli nabycie prawa do emerytury lub renty) zapewnia

środki utrzymania. Tym bardziej ochrona ubezpieczeniowa, czy jej przedłużenie nie jest

niezbędne osobie, która już jest emerytem lub rencistą, a do świadczeń tych jedynie

"dorabiała".

Wyłączenie prawa do zasiłku powinno - zdaniem przedstawiającego zagad-

nienie - obejmować także sytuacje, gdy emeryt lub rencista podjął zatrudnienie, które

następnie zostało rozwiązane. Sens bowiem art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy o zasiłkach po-

lega na przeszkodzeniu w nabyciu prawa do zasiłku chorobowego w sytuacji, gdy zain-

teresowany ma prawo do innego świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Prawo do

emerytury lub renty stanowi przeszkodę w nabyciu prawa do zasiłku chorobowego na

podstawie art. 6 także wówczas, gdy niezdolność do pracy powstanie po ustaniu

zatrudnienia wykonywanego przez emeryta lub rencistę, a więc wtedy gdy rozwiązanie

stosunku pracy nie nastąpiło wskutek przejścia na emeryturę lub rentę. W uzasadnieniu

przedstawionego zagadnienia wyrażony został pogląd, że art. 6 ma zastosowanie

wówczas, gdy dana osoba z powodu choroby może pozostać bez prawa do

wynagrodzenia albo świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W dalszym ciągu

uzasadnienia przedstawionego zagadnienia przytoczona została uchwała z dnia 10

grudnia 1984 r. (III UZP 55/84, nie publikowana). Zdaniem Sądu Najwyższego

wyrażonym w tej uchwale, niezdolność do pracy powstała w ciągu miesiąca od ustania

jednego z dwóch równoległych zatrudnień i trwająca ponad 30 dni uzasadnia prawo do

zasiłku chorobowego w obu zakładach pracy. Sąd Najwyższy przyjął, że wykonywanie

równoległego zatrudnienia nie jest podjęciem innej działalności zarobkowej, o której

mowa w art. 6.

Przedstawiający zagadnienie uznał, że z uchwałą tą należy się zgodzić albowiem

sytuacja, w której pracownik po ustaniu jednego z równoległych zatrudnień staje się

niezdolny do pracy, ale z tytułu drugiego zatrudnienia otrzymuje zasiłek chorobowy, nie

różni się od sytuacji, w której zainteresowanemu przysługuje zasiłek dla bezrobotnych

lub renta albo emerytura.

Podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę Sąd Najwyższy rozważył, co

następuje.

Prawo do zasiłku chorobowego po ustaniu zatrudnienia reguluje art. 6 ustawy z

dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 30 poz. 143 ze zm.).

Przepis ten przewiduje, że zasiłek chorobowy przysługuje również osobie, która stała

się niezdolna do pracy po ustaniu zatrudnienia. Niezdolność ta musi jednak powstać nie

później, niż:

a) w ciągu trzech miesięcy - w razie zachorowania na brucelozę, gruźlicę, wściekliznę,

zakaźne zapalenie wątroby lub zimnicę,

b) w ciągu jednego miesiąca - w razie zachorowania na inne choroby, jeżeli niezdolność

do pracy trwała bez przerwy co najmniej trzydzieści dni (art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o

zasiłkach).

Mimo powstania niezdolności do pracy w przytoczonych warunkach zasiłek

chorobowy nie przysługuje, jeżeli po rozwiązaniu stosunku pracy pracownik podjął inną

działalność zarobkową lub jest uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych, a także

wówczas, gdy rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po wyczerpaniu prawa do zasiłku

albo wskutek przejścia na emeryturę lub rentę (art. 6 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o zasił-

kach).

Niezdolność do pracy powstała w warunkach, o jakich mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2

omawianej ustawy, nie uzasadnia prawa do zasiłku wówczas, gdy pracownik podjął

inną działalność zarobkową lub jest uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych. Nie oz-

nacza to jednak pozbawienia świadczeń z tytułu zaistniałej niezdolności. Będą one

przysługiwały z mocy odrębnych regulacji ustawowych.

Zasiłek chorobowy jest świadczeniem przysługującym w razie niezdolności do

pracy wskutek choroby (art. 2 pkt 1 ustawy o zasiłkach). Jego funkcja sprowadza się do

zabezpieczenia w tym okresie środków utrzymania utraconych wobec braku zarobku.

Istotą zasiłku chorobowego jest też umożliwienie pokrycia kosztów leczenia oraz

ochrona pracownika przed obniżeniem poziomu życia jego samego, a także po-

zostających na jego utrzymaniu członków rodziny. Wypłata zasiłku chorobowego -acz-

kolwiek przedłużona w razie gdy leczenie rokuje odzyskanie zdolności do pracy - ma

granicę czasową.

Zgodnie z art. 8 ustawy zasiłek chorobowy przysługuje przez okres trwania

niezdolności do pracy lub niemożliwości jej wykonywania z przyczyn określonych w art.

5 ust. 1, nie dłużej jednak niż przez sześć miesięcy albo - nie dłużej niż przez dziewięć

miesięcy wówczas, gdy przyczyną niezdolności jest gruźlica.

W myśl art. 10 ustawy o zasiłkach, gdy niezdolność do pracy z powodu choroby

trwa nadal, wypłata zasiłku chorobowego ulega przedłużeniu, jeżeli dalsze leczenie lub

rehabilitacja rokuje odzyskanie zdolności do pracy. Przedłużenie to nie może jednak

przekroczyć dalszych trzech miesięcy.

Od 1 marca 1995 r. , tj. od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o

zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa oraz o zmianie ustawy kodeks pracy (Dz. U. Nr 16, poz. 77),

za okres 35 dni niezdolności do pracy z powodu choroby w roku kalendarzowym,

pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Za czas niezdolności do pracy

przekraczającej 35 dni w ciągu roku kalendarzowego, pracownikowi przysługuje

natomiast zasiłek chorobowy (art. 92 k.p.). Okres tych 35 dni wliczany jest też do

długości okresu zasiłkowego.

Funkcją zasiłku chorobowego jest zastąpienie nie wypłaconego z powodu

niezdolności do pracy wynagrodzenia oraz ochrona przed obniżeniem poziomu życia z

powodu utraty zarobku. Tak oceniało funkcję zasiłku dotychczasowe orzecznictwo Sądu

Najwyższego, w tym wspomniana już uchwała z dnia 10 grudnia 1984 r. III UZP 55/84.

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy zaakcentował, że głównym celem

unormowania zawartego w art. 6 ust. 1 ustawy o zasiłkach jest zabezpieczenie material-

ne pracownika na wypadek czasowej przeszkody w podjęciu nowego zatrudnienia.

Przepis ten nie daje jednak podstaw do wniosku, że ma on zastosowanie tylko w

sytuacji, gdy osoba niezdolna do pracy nie pozostaje w żadnym stosunku pracy. Okres

ochronny jest przedłużeniem w czasie, poza okres zatrudnienia, ochrony ubezpie-

czeniowej, którą miał pracownik pozostający w stosunku pracy.

Uchwała ta była kontynuacją poprzedniego stanowiska Sądu Najwyższego, które

znalazło wyraz w wyroku z dnia 5 grudnia 1984 r. II URN 161/84 (nie publikowany). W

wyroku tym Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że art. 6 ust.2 pkt 2 ustawy o zasiłkach

normuje sytuacje typowe, w których zakończenie stosunku pracy łączy się z przejściem

na emeryturę lub rentę. W rozpoznawanej wówczas sprawie wnioskodawca od 1980 r.

pobierał rentę inwalidzką według III grupy inwalidów, a od 1983 roku pracował w

wymiarze 1/2 etatu. Przed upływem 3 miesięcy od ustania tego zatrudnienia za-

chorował na gruźlicę. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że fakt pobierania renty inwa-

lidzkiej przez wnioskodawcę nie miał wpływu na jego prawo do pobierania spornego

zasiłku chorobowego, gdyż uwarunkowania wynikające z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy mają

zastosowanie do każdej niezdolności do pracy po ustaniu zatrudnienia i to niezależnie

od tego, czy jest ona skutkiem tej samej, czy innej choroby. Głównym celem takiego

uregulowania jest zabezpieczenie pracownika przed utratą zarobków na wypadek

przemijających przeszkód w ich zdobywaniu, wywołanych chorobą.

Osoba, która nabyła prawo do emerytury lub renty może podjąć zatrudnienie.

Obowiązujące przepisy ubezpieczeń społecznych, jak i przepisy prawa pracy nie

przewidują jakichkolwiek ograniczeń w podejmowaniu zatrudnienia przez emerytów

bądź rencistów. Z chwilą podjęcia pracy po nabyciu prawa do emerytury lub renty,

osoba która nabyła prawo do jednego z tych świadczeń staje się pracownikiem "na

nowo" i zachowuje wszelkie uprawnienia z tego tytułu. Od wynagrodzenia uzyskiwa-

nego z zatrudnienia wykonywanego przez taką osobą odprowadzane są składki na

ubezpieczenie społeczne pracowników. Zgodnie bowiem z art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 25

listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.) ubezpieczeniu społecznemu podlegają

wszyscy pracownicy. Wśród osób, które nie podlegają ubezpieczeniu społecznemu

przepis ten w pkt 2 nie wymienia zatrudnionych emerytów czy rencistów. Nie budzi

wątpliwości, iż w okresie zatrudnienia emeryt, czy rencista zachowuje prawo do wy-

nagrodzenia z tytułu niezdolności do pracy z powodu choroby (art. 92 k.p.), a także, do

zasiłku chorobowego po upływie terminu, za jaki wynagrodzenie to przysługuje. Prawo

to przysługuje także w sytuacjach określonych w art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o zasiłkach.

Jest to bowiem prawo ściśle związane z uprzednim pozostawaniem w zatrudnieniu, a

możliwość przyznania zasiłku chorobowego pozostaje w ściślej korelacji czasowej

między niezdolnością do pracy z powodu choroby, a momentem ustania zatrudnienia.

Wyłączenia prawa do zasiłku w sytuacjach wymienionych w art. 6 ust. 1 i 2

ustawy o zasiłkach, wymienione są enumeratywnie w art. 6 ust. 2 pkt 1 i 2 tej ustawy i

nie podlegają interpretacji rozszerzającej. Przepis art. 6 ust. 2 w drugiej części pkt. 2

ustawy o zasiłkach, której interpretacja jest przedmiotem podjętej uchwały stanowi, że

zasiłek nie przysługuje, jeżeli rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia

na emeryturę lub rentę.

Podstawę pozbawienia prawa do zasiłku stanowi przyczyna, dla której doszło do

rozwiązania stosunku pracy. Przyjęcie, jak to sugerowano w przedstawionym

zagadnieniu, że rozwiązanie stosunku pracy z osobą mającą ustalone prawo do

emerytury lub renty, zawsze spowodowane jest "przejściem na emeryturę lub rentę" nie

znajduje oparcia w przepisach prawa pracy, ani w przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych.

Sąd Najwyższy w kilku orzeczeniach zajmował się problemem przejścia na

emeryturę lub rentę. W uzasadnieniu uchwały z dnia 4 czerwca 1991 r. ,I PZP 17/91

(OSNCP 1992 z. 3 poz. 37) Sąd Najwyższy podał m.in., że "pojęcie przejścia na eme-

ryturę lub rentę interpretowane być powinno przede wszystkim w kategoriach

obiektywnych, a więc przy uwzględnieniu czy ostatecznie pracownik korzysta z eme-

rytury lub renty po zaprzestaniu zatrudnienia, nie zaś subiektywnie, przez uznanie, iż

rozstrzygające są jego początkowe intencje"...

W uzasadnieniu uchwały z dnia 2 marca 1994 r., I PZP 4/94 (OSNAPiUS 1994

nr 2 poz. 24) Sąd Najwyższy podał m.in., "że w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego

warunek przejścia na emeryturę lub rentę jest spełniony, gdy między przejściem na

emeryturę lub rentę inwalidzką a rozwiązaniem stosunku pracy istnieje ścisły związek

czasowy, jak i wtedy gdy związek ten jest odleglejszy, ale zostaje zachowane określone

następstwo omawianych zdarzeń w czasie, to znaczy gdy pracownik przechodzi na

emeryturę lub rentę w pewien czas po zakończeniu stosunku pracy ze względu na

pobieranie zasiłku chorobowego z uwagi na chorobę, która rozpoczęła się w czasie

zatrudnienia." W tym uzasadnieniu Sąd Najwyższy powołuje szereg innych orzeczeń

dotyczących tego zagadnienia, m.in. uchwałę z dnia 31 maja 1989 r., III PZP 52/88

(OSNCP 1989 z. 12 poz. 190), z dnia 29 maja 1989 r., III PZP 19/89 (OSNCP z. 4-5

poz. 6),a także wyrok z dnia 25 czerwca 1993 r., I PR 5/93 (nie publikowany), w którym

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "przejście pracownika na emeryturę lub rentę inwalidzką"

oznacza łączność z rozwiązaniem stosunku pracy polegającą na tym, że wymienione

przejście "następuje równocześnie lub też po czasie rozwiązania stosunku pracy, gdy

pracownik przed uzyskaniem prawa do renty pobiera zasiłek chorobowy".

Niedopuszczalne jest natomiast odwrotne następstwo tych zdarzeń w czasie, to znaczy

przejście na emeryturę lub rentę inwalidzką nie może wyprzedzać rozwiązania stosunku

pracy.

W wyroku z dnia 7 czerwca 1995 r., II URN 5/954 (OSNAPiUS z 1995 z. 24 poz.

302), Sąd Najwyższy stwierdził: "prawo do emerytury powstaje z dniem zaprzestania

pobierania zasiłku chorobowego, chociażby pracownik pobierający ten zasiłek spełniał

już wcześniej wszystkie warunki wymagane do nabycia tego prawa (art. 76 ustawy o

z.e.p.). Natomiast w wyroku z dnia 30 marca 1994 r., I PRN 10/94 (OSNAPiUS 1994 nr

1 poz. 12) uznał, że : "na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o

pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) pracownik

nabywa prawo do odprawy emerytalnej także wtedy, gdy złożył on wniosek o przejście

na emeryturę w czasie nieprzerwanego pobierania zasiłku chorobowego po ustaniu

stosunku pracy, a prawo do emerytury nabył bezpośrednio po wyczerpaniu okresu

zasiłkowego".

Przy ocenie prawa do zasiłku chorobowego emeryta lub rencisty, który był

zatrudniony, a po rozwiązaniu z nim umowy o pracę zachorował i stał się niezdolnym do

pracy w warunkach określonych w art. 6 ust. 1 ustawy o zasiłkach, konieczne będzie

ustalenie przyczyny rozwiązania umowy o pracę. Nie każde bowiem rozwiązanie

umowy o pracę z emerytem lub rencistą będzie równoznaczne z "przejściem na eme-

ryturę lub rentę".

Przepis art. 6 ust. 1 ustawy o zasiłkach stanowi, że: "zasiłek chorobowy przys-

ługuje również osobie, która stała się niezdolna do pracy po ustaniu zatrudnienia...".

Pojęcie "ustanie zatrudnienia" obejmuje wszystkie sposoby zakończenia stosunku

pracy. Ograniczenia tak szeroko ujętego pojęcia, dokonał ustawodawca w pkt 2 ust. 2

art. 6 ustawy o zasiłkach. Przepisem tym wyłączone zostało prawo do zasiłku

chorobowego z tytułu niezdolności powstałej w warunkach, o jakich mowa w art. 6 ust.

1 pkt 1 i 2 ustawy jedynie wówczas, gdy rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło po

wyczerpaniu prawa do zasiłku lub wskutek przejścia na emeryturę lub rentę.

Wyłączenie to, jako stanowiące wyjątek od zasady ustalonej w art. 6 ust. 1

ustawy o zasiłkach - według której prawo do zasiłku przysługuje z powodu niezdolności

do pracy powstałej po ustaniu zatrudnienia - nie może być interpretowane roz-

szerzająco, jak to podano w uzasadnieniu zagadnienia, a mianowicie jako pozbawienie

prawa do zasiłku każdego emeryta czy rencisty, który stał się niezdolny do pracy po

rozwiązaniu z nim umowy o pracę. Przejście na emeryturę lub rentę jest tylko jedną z

wielu przyczyn ustania stosunku pracy i tylko ta przyczyna oraz wyczerpanie zasiłku

chorobowego uzasadniają utratę prawa do zasiłku, określonego w art. 6 ust. 1 ustawy o

zasiłkach. Pozbawienie prawa do tego zasiłku wówczas, gdy rozwiązanie stosunku

pracy z emerytem bądź rencistą nastąpi z innych przyczyn, niż wymienione w art. 6 ust.

2 pkt 2 ustawy o zasiłkach, np. wskutek wygaśnięcia umowy o pracę po okresie, na

który została zawarta - pozostawałoby w sprzeczności z treścią art. 6 ust.1 i ust. 2 pkt 2

ustawy o zasiłkach. Bez znaczenia dla nabycia prawa do zasiłku jest, czy emeryt lub

rencista pobiera równocześnie emeryturę lub rentę. Prawo do zasiłku z mocy art. 6 ust.

1 ustawy nabywa on bowiem z tytułu uprzedniego pozostawania w stosunku pracy, w

czasie którego zachowuje taki sam status pracownika, jak inni zatrudnieni nie mający

prawa do emerytury lub renty.

Niezdolność do pracy powstała po rozwiązaniu stosunku pracy ogranicza

emeryta czy rencistę w taki sam sposób, jak inne osoby w możliwości uzyskania

dochodu z tytułu nowego zatrudnienia.

Kierując się powyższymi względami, Sąd Najwyższy podjął przytoczoną w

sentencji uchwałę.

========================================