I PZP 28/95

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 25 kwietnia 1996 r.

I PZP 28/95

Przewodniczący Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Kazimierz

Jaśkowski (sprawozdawca), Andrzej Kijowski (współsprawozdawca), Walerian Sanetra,

Zbigniew Strus, Tadeusz Wiśniewski, Czesława Żuławska,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Jana Szewczyka, po rozpoznaniu na

posiedzeniu w dniu 25 kwietnia 1996 r. wniosku Ministra Pracy i Polityki Socjalnej skie-

rowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład

siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące zagadnienie

prawne:

1. Czy w świetle art. 23

1

§ 2 i 4 Kodeksu pracy w związku z art. 1 ustawy z dnia 9

listopada 1990 r. o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (Dz.

U. z 1991 r., Nr 16, poz. 72) można przyjąć, że SdRP była zobowiązana do

zaspokojenia - w okresie od dnia 29 stycznia 1990 r. do dnia 27 lutego 1991 r. i w ok-

resie od dnia 27 lutego 1991 r. - zobowiązań ze stosunku pracy powstałych w związku z

rozwiązaniem PZPR uchwałą z dnia 29 stycznia 1990 r.

2. W przypadku negatywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze, czy faktycznie

wypłacone przez SdRP należności, o których mowa w pytaniu pierwszym, mogą być

uznane za nienależne świadczenia w rozumieniu art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Zakłady pracy Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej ponoszą od-

powiedzialność za zobowiązania ze stosunków pracy zakładów pracy przejętych

od byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

U z a s a d n i e n i e

Minister Pracy i Polityki Socjalnej wnosząc o podjęcie przez Sąd Najwyższy

uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości - ws-

kazanych w sentencji uchwały - podniósł w uzasadnieniu wniosku, że opisane

w pytaniu pierwszym zagadnienie prawne powstaje przy stosowaniu art. 23

1

§ 2 i 4 k.p.

w związku z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. o przejęciu majątku byłej

Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (Dz. U. z 1991 r., Nr 16).

Z powołanych przepisów kodeksu pracy wynika, że w razie przejęcia zakładu

pracy w całości przez inny zakład pracy, zakład przejmujący wstępuje, z mocy prawa, w

stosunki pracy łączące pracowników z przejmowanym zakładem pracy. Przepisy te

stanowią także, że za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy powstałe przed prze-

jęciem, odpowiada nowy zakład pracy.

Przepisy ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR (art. 1 ust. 1 i 2) przewidują, iż z

dniem jej wejścia w życie, tj. 27 lutego 1991 r. nieruchomości i ruchomości, które

pozostawały w dniu 24 sierpnia 1989 r. w samoistnym posiadaniu byłej Polskiej Zjed-

noczonej Partii Robotniczej lub wyodrębnionych jednostek organizacyjnych podległych

tej Partii, przechodzą na rzecz Skarbu Państwa. Na rzecz Skarbu Państwa przeszły

także, istniejące w dniu wejścia w życie ustawy, wierzytelności, środki finansowe i inne

prawa majątkowe byłej PZPR, z wyjątkiem kwot pochodzących ze składek człon-

kowskich.

W praktyce na tle takiej regulacji prawnej zrodziły się poważne wątpliwości.

Dotyczą one należności ze stosunku pracy powstałych w związku z rozwiązaniem

PZPR na XI Zjeździe tej Partii w dniu 29 stycznia 1990 r. oraz w związku z uchwałą z

tego dnia, w sprawie przeniesienia majątku PZPR na SdRP.

Zdaniem Ministra w świetle rozstrzygnięć XI Zjazdu PZPR, SdRP postępowała

tak, jak następca prawny PZPR w stosunkach pracy i realizowała jej zobowiązania

pracownicze.

Takie postępowanie znajduje uzasadnienie w przepisie art. 23

1

§ 4 k. p. we

wszystkich tych przypadkach, w których SdRP przejęła pracowników byłej PZPR na

zasadach określonych w § 2 tego artykułu. Do takiego przejęcia pracowników przez

SdRP mogło dojść, gdyż w przepisie art. 23

1

k. p. chodzi o przejęcie zakładu pracy w

znaczeniu przedmiotowym przez zakład pracy w znaczeniu podmiotowym.

Podniesiono także w uzasadnieniu wniosku, że wątpliwości powstały po dniu

wejścia w życie ustawy z dnia 9 listopada 1990 r., zgodnie z którą majątek byłej PZPR,

z wyjątkiem kwot pochodzących ze składek członkowskich, przeszedł na rzecz Skarbu

Państwa. Pogłębiły się one po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia z dnia

25 lutego 1992 r. (K. 3/91), w uzasadnieniu którego stwierdzono, że SdRP nie jest

sukcesorką prawną byłej PZPR.

Na tle opisanej regulacji prawnej likwidator mienia byłej PZPR żądał od SdRP

zwrotu, na rzecz Skarbu Państwa, sum wypłaconych przez SdRP pracownikom byłej

PZPR, przejętym w warunkach art. 23

1

k. p. Wątpliwości powstałe na tle stosowania

przez SdRP przepisów art. 23

1

k. p., po dniu wejścia w życie powołanej ustawy oraz po

wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny powołanego orzeczenia, sprowadzają się w

praktyce do odpowiedzi na pytanie, czy brak sukcesji generalnej SdRP po byłej PZPR

dotyczy również sfery stosunków pracy, w tym realizacji zobowiązań pracowniczych w

okolicznościach objętych art. 23

1

k. p.

Konstrukcja prawna zawarta w art. 23

1

k. p., wprowadzająca swoistą sukcesję

prawną przy realizacji zobowiązań ze stosunków pracy pracowników przejmowanych

zakładów pracy stanowić może podstawę do realizacji przez SdRP należności ze

stosunku pracy po byłej PZPR, także po wejściu w życie ustawy o przejęciu majątku po

tej Partii. Omawiany przepis kodeksu pracy jest bowiem przepisem szczególnym,

realizującym funkcję ochronną prawa pracy, znajdującym zastosowanie przed innymi

przepisami prawa, dotyczącymi przejmowania realizacji zobowiązań prawnych.

Z tych względów, zdaniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, dokonane przez

SdRP wypłaty należności ze stosunku pracy byłym pracownikom PZPR przejętym przez

SdRP w okolicznościach określonych w art. 23

1

k. p. nie powinny być uznane za

nienależne świadczenia na rzecz tych pracowników.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Występując o rozstrzygnięcie tych zagadnień prawnych Minister Pracy i

Polityki Socjalnej powołał się na art. 13 pkt 3 w związku z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 20

września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48

ze zm.). Według art. 13 pkt 3 tej ustawy Sąd Najwyższy wykonuje swoje funkcje przez

podejmowanie uchwał mających na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących

wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżność w

orzecznictwie.

Rozważając kwestię udzielenia odpowiedzi lub ewentualnej odmowy podjęcia

uchwały na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym skład orzekający

przyjął, że w sprawie są spełnione przesłanki z art. 13 pkt 3 tej ustawy. Jak bowiem

wykazał Minister Sprawiedliwości w sprawie III CZP 153/95 nadsyłając liczne i

rozbieżne wyroki sądów dotyczące spraw z powództwa Skarbu Państwa o zwrot ma-

jątku byłej PZPR, w praktyce występują poważne wątpliwości w przedmiocie istnienia

obowiązku spełnienia świadczeń na rzecz pracowników przez zakłady pracy SdRP

przejęte od byłej PZPR, a także wpływu na ten obowiązek częściowej nacjonalizacji

majątku byłej PZPR.

2. Według art. 23

1

§ 2 k.p. w razie przejęcia zakładu pracy w całości lub w części

przez inny zakład, staje się on stroną w stosunkach pracy z pracownikami przejętego

zakładu.

Kodeks pracy nie zawiera definicji pojęcia "przejęcie zakładu pracy". Jego

wykładnia gramatyczna wskazuje, iż oznacza ono każde przejęcie zakładu pracy rozu-

mianego przedmiotowo (placówki zatrudnienia) przez zakład pracy w ujęciu pod-

miotowym (pracodawcę). Pojęcie to obejmuje także faktyczne przejęcie zakładu

pracy bez podstawy prawnej. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego

przedmiotem rozważań było na ogół przejęcie zakładu pracy w następstwie czynności

prawnych, jako skutek wynikający z ustawy lub w następstwie dziedziczenia. Jednakże

w żadnym z orzeczeń nie stwierdzono, że przejęcie zakładu pracy musi mieć podstawę

prawną, a wręcz przeciwnie, we wskazanym niżej wyroku z dnia 29 sierpnia 1995 r., I

PRN 38/95, przyjęto, że wystarczy faktyczne przejęcie zakładu pracy.

Z orzecznictwa ostatnich lat należy w tym zakresie przypomnieć rozstrzygnięcia

dotyczące dzierżawy zakładu pracy. W wyroku z dnia 21 lipca 1994 r., I PRN 48/94

(OSNAPiUS 1994 nr 7 poz. 112) stwierdzono między innymi, że wydzierżawienie

restauracji jest przejęciem zakładu pracy w rozumieniu art. 23

1

§ 2 k.p., zaś z uchwały z

dnia 7 czerwca 1994 r., I PZP 20/94 (OSNAPiUS 1994 nr 9 poz. 141) wynika, że

rozwiązanie umowy dzierżawy prowadzi do ponownego przejęcia zakładu pracy przez

wydzierżawiającego.

Spośród częściowo rozbieżnego orzecznictwa dotyczącego przejęcia przez

gminy - na podstawie art. 14 ust. 3 i 4 oraz art. 105 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o

systemie oświaty (Dz. U. Nr 95, poz. 425 ze zm.) - zadań w zakresie rocznego

przygotowania przedszkolnego, wskazać należy na wyrok z dnia 18 lutego 1994 r., I

PRN 2/94 (OSNAPiUS 1994 nr 1 poz. 6). Przyjęto w nim, że nałożenie na gminy obo-

wiązku prowadzenia przygotowania przedszkolnego spowodowało przejęcie nauczycieli

klas zerowych szkół podstawowych.

W odniesieniu do przejęcia zakładu pracy w rozumieniu art. 23

1

§ 2 k.p. w

drodze dziedziczenia stwierdzono w pkt 1 uchwały z dnia 22 lutego 1994 r., I PZP 1/94

(OSNAPiUS 1994 nr 2 poz. 23), że w razie śmierci pracodawcy prowadzącego

działalność gospodarczą w oparciu o wpis w ewidencji takiej działalności jego spadko-

biercy wstępują w prawa i obowiązki pracodawcy w ramach stosunków pracy z pra-

cownikami zatrudnionymi przez zmarłego.

Należy w pełni podzielić poglądy wyrażone w wyroku z dnia 29 sierpnia 1995 r., I

PRN 38/95 (OSNAPiUS 1996 nr 6 poz. 85). Stwierdzono w nim, że przejęcie zakładu

pracy w rozumieniu art. 23

1

§ 2 k.p. ma miejsce także wówczas, gdy dotychczasowy i

przejmujący pracodawcy nie działali zgodnie dla osiągnięcia tego celu, natomiast

doszło do faktycznego przejęcia majątku i zadań zakładu pracy. W uzasadnieniu tego

wyroku - podobnie jak w wielu innych wyżej przedstawionych orzeczeniach - zwrócono

szczególną uwagę na gwarancyjną dla pracowników funkcję przepisu art. 23

1

§ 2 k.p.

Polega ona na stabilizacji zatrudnienia w przypadku przekształceń podmiotowych po

stronie pracodawcy. Dla należytego pełnienia tej funkcji orzecznictwo przyjmuje, że

także w przypadku likwidacji zakładu pracy przepis art. 23

1

§ 2 k.p. ma zastosowanie,

jeżeli w następstwie likwidacji zakład pracy jest przejmowany przez innego pracodawcę

(por. np. wyrok z dnia 19 lipca 1995 r., I PRN 36/95, OSNAPiUS 1996 nr 3 poz. 47).

3. Przejęcie zakładu pracy przez innego pracodawcę powoduje dwa podstawowe

skutki.

Pierwszym z nich jest przejęcie przez nowego pracodawcę pracowników prze-

jętego zakładu (art. 23

1

§ 2). Jest to skutek niezależny od woli pracowników i obu

pracodawców. Pogląd ten jest mocno ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

W uchwale z dnia 19 stycznia 1993 r., I PZP 70/92 (OSNCP 1993 z. 6 poz. 100)

stwierdzono, że w razie przejęcia zakładu pracy w części przez inny zakład, staje się on

z mocy prawa stroną w stosunkach pracy z pracownikami zatrudnionymi w przejętej

części zakładu (art. 23

1

§ 2 k.p.) także wówczas, gdy pracownicy ci sprzeciwiali się

zmianie pracodawcy. Natomiast w odniesieniu do znaczenia prawnego oświadczeń

pracodawców należy wskazać na trzy orzeczenia. Według wyroku z dnia 20 maja 1993

r., I PRN 40-41/93 (OSNCP 1994 r. z. 4 poz. 89) przekształcenie stosunku pracy po

stronie podmiotowej na podstawie art. 23

1

§ 2 k.p. następuje automatycznie w wyniku

przejęcia zakładu pracy w całości lub w części przez inny zakład, tzn. niezależnie od

tego, czy i jakiego rodzaju decyzja została podjęta co do "przekazania" pracowników. W

wyroku z dnia 6 stycznia 1995 r. I PRN 116/94 (OSNAPiUS 1995 nr 12 poz. 145)

przyjęto między innymi, że trwałość stosunku pracy wynikająca z obowiązku zakładu

pracy zatrudnienia pracowników przejmowanego w całości lub części zakładu pracy

wynika wprost z art. 23

1

§ 2 k.p., chociażby zakłady pracy umówiły się inaczej.

Identyczna myśl zawarta jest w wyroku z dnia 17 maja 1995 r., I PRN 9/95 (OSNAPiUS

1995 nr 20 poz. 248), według którego umową cywilnoprawną (umową dzierżawy) nie

można wyłączyć stosowania art. 23

1

§ 2 k.p. Wejście przez nowy zakład pracy w prawa

i obowiązki objęte stosunkami pracy z pracownikami przejmowanego (wydzielonego)

zakładu pracy następuje z mocy samego prawa i jest niezależne od tego, jak ta kwestia

uregulowana została między stronami umowy cywilnoprawnej stanowiącej podstawę

przejęcia.

Przedstawione powyżej orzeczenia podkreślają gwarancyjną funkcję przepisu

art. 23

1

§ 2 k.p. i jego bezwzględnie obowiązujący charakter. Przemawia to za możliwie

szerokim rozumieniem "przejęcia zakładu pracy", gdyż tylko taka wykładnia umożliwia

należytą ochronę praw pracowników w razie przekształceń podmiotowych po stronie

pracodawcy.

Uwagi te prowadzą do wniosku, że w zakresie prawa pracy w razie faktycznego

przejęcia przez SdRP zakładów pracy należących uprzednio do byłej PZPR, przejęte

przez SdRP zakłady pracy stały się pracodawcą dla zatrudnionych w nich pracowników.

Samo faktyczne przejęcie tych zakładów pracy było wystarczającą przesłanką do

uznania na podstawie art. 23

1

§ 2 k.p. tego następstwa prawnego, przy czym dla

powstania tego skutku nie ma znaczenia problem sukcesji generalnej SdRP po PZPR,

której brak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 25 lutego 1992 r., K

3/91 (OTK 1992 cz. I poz. 1).

Drugim skutkiem przejęcia w całości zakładu pracy jest ponoszenie przez

nowego pracodawcę odpowiedzialności za zobowiązania ze stosunku pracy powstałe

przed przejęciem tego zakładu (art. 23

1

§ 4 k.p.). Odpowiedzialność ta obciążała więc

zakłady pracy SdRP od dnia ich przejęcia od byłej PZPR. Odpowiedzialności tej nie

uchyliła ustawa z dnia 9 listopada 1990 r. o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczo-

nej Partii Robotniczej (Dz. U. z 1991 r., Nr 16, poz. 72 ze zm.). Brak jest w tej ustawie

lub w jakichkolwiek innych przepisach norm zwalniających zakłady pracy SdRP z ich

zobowiązań wobec pracowników zakładów pracy przejętych od byłej PZPR. Nie jest w

szczególności takim przepisem art. 5 ustawy nacjonalizacyjnej z którego wynika, że

Skarb Państwa przejmuje odpowiedzialność za zobowiązania obciążające zna-

cjonalizowane nieruchomości lub ruchomości do wysokości ich wartości. Jak przyjęto w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1993 r. I PR 7/93 (nie publikowanym)

obowiązek zapłaty odprawy z art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.)

nie obciążał nieruchomości lub ruchomości byłej PZPR, nie został więc przejęty przez

Skarb Państwa w trybie art. 5 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. Pogląd ten należy

podzielić, gdyż obowiązek zapłaty świadczeń na rzecz pracowników obciąża zakład

pracy jako jednostkę organizacyjną zatrudniającą pracowników (art. 3 k.p.), a zatem nie

jest to dług obciążający poszczególne nieruchomości lub ruchomości należące do tego

zakładu.

Natomiast pozbawienie pracodawcy pewnych składników jego zakładów pracy -

nawet, jeżeli stanowią one znaczną ich część - nie zwalnia pracodawcy z zobowiązań

wobec pracowników. W prawie pracy brak jest normy wprowadzającej taką możliwość.

Dopiero ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.), obowiązująca od

dnia 1 stycznia 1994 r., umożliwiła w niektórych sytuacjach wypłatę wynagrodzenia za

pracę i innych świadczeń należnych od pracodawcy przez Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.

========================================