I PZP 4/96

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 24 kwietnia 1996 r.

I PZP 4/96

Przewodniczący Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-

Kulesza (sprawozdawca), Andrzej Kijowski, Jerzy Kuźniar, Jerzy Kwaśniewski, Teresa

Romer (współsprawozdawca), Walerian Sanetra,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu na

posiedzeniu w dniu 24 kwietnia 1996 r. wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

skierowanego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pra-

cy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej

odpowiedź na następujące pytania prawne:

1. czy do określonych w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych

nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach or-

ganizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz. U. nr 32, poz. 141

ze zm.), okresów pracy, od których zależy wysokość rocznej nagrody z zakładowego

funduszu nagród, wlicza się okresy "poprzedniego zatrudnienia", jak to wyjaśniono w

pkt 2 sentencji uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 września 1995 r. - I PZP 23/95

względnie -

2. czy przewidziane w art. 3 ust. 1 ustawy wymienionej w pkt 1 niniejszego

wniosku okresy zatrudnienia stanowią staż pracy w "jednym zakładzie pracy" w ro-

zumieniu tejże ustawy, a regulacje prawne wymienione w ust. 2 i ust. 3 art. 3 ustawy

stanowią dwa wyjątki od zasady wyrażonej w ust. 1 art. 3 ustawy - jak to wynika ze

stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 czerwca 1993 r. - I PZP

19/93 ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Do okresów pracy wymienionych w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 10 lipca 1985

r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych

jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi

(Dz. U. Nr 32, poz. 141 ze zm.), od których zależy wysokość rocznej nagrody z

zakładowego funduszu nagród, wlicza się okresy poprzedniego zatrudnienia.

U z a s a d n i e n i e

Rzecznik Praw Obywatelskich działając na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy

z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (jednolity tekst: Dz. U. z 1991

r., Nr 109, poz. 471) oraz art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie

Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48 ze zm.) wniósł o wy-

jaśnienie zagadnienia prawnego ujętego w formie dwóch pytań przytoczonych we

wstępnej części uchwały.

Powołał się na rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazując, że w

uchwale z dnia 7 września 1995 r., I PZP 23/95 (OSNAPiUS 1996 nr 5 poz. 73)

stwierdzono, że do okresów pracy, od których zależy wysokość rocznej nagrody z

zakładowego funduszu nagród (wymienionych w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 10 lipca

1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jed-

nostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi - Dz. U. Nr

32, poz. 141 ze zm.) wlicza się okresy poprzedniego zatrudnienia.

Pogląd ten jest odmienny od wyrażonego w uzasadnieniu uchwały z dnia 4

czerwca 1993 r. (I PZP 19/93, OSNCP 1993 z. 12, poz. 227).

Sąd Najwyższy przyjął wówczas, że okresy pracy, o których mowa we wska-

zanym przepisie określają zakładowy staż pracy jako regułę, ponieważ w następnych

ustępach tegoż artykułu uregulowane zostały wyjątki tzn. przypadki wliczania do stażu

pracy bądź okresu nauki (ust. 2), bądź też poprzedniego okresu zatrudnienia (ust. 3).

Prokurator wniósł o podjęcie uchwały o następującej treści: "do okresów pracy

wymienionych w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. (...), od których zależy

wysokość rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród, nie wlicza się okresów

poprzedniego zatrudnienia".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 3 ust. 1 wymienionej ustawy dokonano zróżnicowania wysokości nagrody

z zakładowego funduszu nagród wiążąc tę wysokość z przepracowaniem wskazanych

w nim okresów czasu - roku, dwóch i trzech lat. Z treści tego przepisu wynika, że

dopiero po przepracowaniu trzech lat pracownik nabywa prawo do nagrody w pełnej

wysokości. Natomiast z treści art. 5 ust. 1 tejże ustawy wynika, że nabycie prawa do

nagrody uzależnione jest od przepracowania w jednym zakładzie pracy całego roku.

Wykładnia językowa analizowanego przepisu art. 3 ust. 1 prowadzi do wniosku,

że użyte w nim sformułowanie "przepracowanie" oznacza ogólny staż pracy. Skoro

bowiem ustawodawca nie ograniczył użytego zwrotu żadnym dodatkowym określeniem,

nie można w drodze wykładni dodawać do treści przepisu wyrażeń w nim nie

zawartych. W myśl zasady "lege non distinquente" brak jest podstaw do twierdzenia, by

w przepisie tym chodziło o "przepracowanie" szczególnego rodzaju lub w określonym

zakładzie (zakładach) pracy. Wniosek taki jest tym bardziej uprawniony, że w art. 5

ust.1 tej samej ustawy wyraźnie stwierdzono, że chodzi o przepracowanie określonego

czasu w jednym zakładzie pracy. Twierdzenie, że ustawodawca w tym samym akcie

prawnym użył odmiennych określeń dla sformułowania tej samej treści musiałoby mieć

przekonujące przesłanki. Bardziej przekonujące jest wnioskowanie na podstawie

wykładni systemowej, że w analizowanym przepisie nie chodzi o przepracowanie

określonego czasu pracy w jednym zakładzie pracy, gdyż taki warunek odnoszący się

do stażu pracy wprowadzony został dopiero w dalszym w kolejności przepisie ustawy i

to w sposób wyraźny. Nie zostały wprowadzone w ustawie możliwości odpowiedniego

stosowania unormowania (m.in. w zakresie rozumienia zwrotu "przepracowanie") art. 5

ust. 1 do interpretacji art. 3 ust. 1. Tym - między innymi - różni się obecnie

obowiązująca ustawa z 1985 r. od swojej poprzedniczki - ustawy z dnia 23 czerwca

1973 r. o zasadach tworzenia i podziału zakładowego funduszu nagród oraz

zakładowych funduszów socjalnego i mieszkaniowego (Dz. U. Nr 27, poz. 150 ze zm.).

Na podstawie tej ustawy utworzono zakładowy fundusz nagród w państwowych

jednostkach organizacyjnych, które poprzednio tworzyły fundusz zakładowy, fundusz za

osiągnięcia ekonomiczne lub fundusz za osiągnięcia techniczne i ekonomiczne, a także

przewidziano możliwość jego utworzenia w innych państwowych jednostkach

organizacyjnych i uspołecznionych zakładach pracy nie będących państwowymi

jednostkami organizacyjnymi. W art. 4 ust. 1 ustanowiono prawo do nagrody dla

pracownika, który nienagannie przepracował w jednym zakładzie pracy cały rok

kalendarzowy (obrachunkowy). W następnym przepisie uregulowano sytuacje, w

których pracownik ma prawo do otrzymania pewnej części nagrody mimo, że nie

przepracował w danym zakładzie pracy całego roku kalendarzowego. W dalszym

przepisie, art. 9, mowa jest o tym, że pracownicy zatrudnieni po 31 grudnia 1972 roku

otrzymują nagrody w następującej wysokości: 50% nagrody - za pierwszy rok pracy,

75% nagrody za drugi rok pracy i 100% nagrody za trzeci i dalszy rok pracy. W ustępie

2 zawarto upoważnienie do odpowiedniego stosowania przepisów art. 4-8. Odesłanie to

upoważniało do wnioskowania, że chodziło o lata pracy w jednym zakładzie, skoro

wymaganie takie znalazło się - jak wspomniano w art. 4 ust. 1.

Unormowanie art. 9 dawnej ustawy różni się w zasadniczy sposób od treści

interpretowanego art. 3. Przede wszystkim dotyczy tylko pewnej grupy pracowników, tj.

zatrudnionych w roku wejścia w życie ustawy i później. Użyte w tym przepisie sfor-

mułowania "pierwszy", "drugi" i "trzeci" rok pracy mogły być rozumiane jako odnoszące

się do stażu zakładowego tylko dzięki odesłaniu do treści wcześniejszego przepisu. W

ustawie z 1985 r.przestawiono kolejność unormowań. Uregulowano najpierw wysokość

nagrody, a w dalszym przepisie przesłanki nabycia i nie przewidziano - jak już

wspomniano - możliwości odpowiedniego stosowania uregulowania dotyczącego

przesłanek nabycia prawa do nagrody do uregulowania dotyczącego jej wysokości.

Ponadto obecnie przepis dotyczący wysokości nagrody odnosi się do wszystkich

zatrudnionych w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsię-

biorstwami państwowymi, bez względu na to, kiedy zostali w nich zatrudnieni. Wykład-

nia historyczna sprowadzająca się do porównania dawnych i obecnie obowiązujących

przepisów skłania do wniosku, że różnią się one tak dalece, iż nie sposób odnosić

dawnego rozumienia stażu, od którego zależy wysokość nagrody do treści nowych

unormowań. Niezrozumiały byłby sens dokonanych wyraźnych zmian, gdyby

ustawodawca chciał kontynuować dotychczasowy sposób wykładania pojęcia tego

stażu pracy.

Zauważyć można, że unormowania obecnie obowiązującej ustawy są analo-

giczne do przepisów kodeksu pracy o stażu pracy warunkującym nabycie prawa do

urlopu wypoczynkowego i wymiar tego urlopu, na co zwrócono uwagę w uzasadnieniu

uchwały z dnia 7 września 1995 r. W polskim prawie pracy nie funkcjonuje jednolite

pojęcie stażu pracy. Wynika to przede wszystkim z różnorodnego znaczenia stażu

pracy dla poszczególnych instytucji prawa pracy. Porównanie stażu pracy uregu-

lowanego dla celów urlopów wypoczynkowych ze stażem odnoszącym się do nagrody

mogłoby być zatem uznane za zawodne, jednakże podobieństwo uregulowań jest

istotnie znaczne.

Odmienny pogląd od przedstawionego, wyrażony w uzasadnieniu uchwały z dnia

4 czerwca 1993 r. (a szerzej nie uargumentowany, bo główny problem wymagający

rozważania dotyczył innej kwestii) akcentował znaczenie regulacji dalszych ustępów art.

3 dla rozumienia ustępu 1. Sąd Najwyższy stwierdził wówczas, że treść ust. 2 i 3

stanowi regulację wyjątkową wobec zasady wyrażonej w ustępie 1, a zasadą tą miałby

być staż zakładowy jako przesłanka określenia wysokości nagrody. Treść ustępu 2, z

której wynika możliwość zaliczenia okresu nauki do stażu pracy nie może mieć wpływu

na rozumienie zwrotu "przepracowanie" użytego w ustępie 1. Natomiast ustęp 3

traktujący o zaliczeniu poprzedniego stażu pracy osobom, które podjęły pracę po

uzyskaniu uprawnień do świadczeń emerytalnych lub rentowych należy rozumieć w ten

sposób, że dotyczy on osób, które zakończyły zatrudnienie przejściem na emeryturę lub

rentę, a następnie "podjęły pracę zawodową" i może budzić wątpliwość, czy w istocie

rzeczy te osoby są pracownikami, czy też emerytami i czy nie należy ich wobec tego

traktować tak jak osób rozpoczynających pracę zawodową.

Niewątpliwie w przepisie tym nie chodzi o osoby, które kontynuują zatrudnienie

mimo nabycia prawa do świadczeń emerytalnych lub rentowych, bo mowa jest o

"podjęciu" pracy, a w przypadku kontynuowania pracy nie byłoby zresztą z reguły żad-

nych wątpliwości co do wysokości nagrody. Analiza przepisu art. 3 ust. 3 prowadzi

zatem do wniosku, że nie stanowi on "superfluum" wbrew temu, co stwierdzono w

uzasadnieniu uchwały z dnia 7 września 1995 r. Stanowi natomiast regulację dotyczącą

pewnej specyficznej grupy pracowników. Przy takim rozumieniu przyczyn i sensu

zamieszczenia tego przepisu brak jest też podstaw do traktowania go jako wyjątku od

domniemanej zasady wyrażonej w ustępie 1.

Odrębnego omówienia wymagają przepisy rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i

Spraw Socjalnych z dnia 17 lutego 1986 r. w sprawie określenia przypadków i

warunków, w których pracownik nabywa prawo do rocznej nagrody z zakładowego

funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsię-

biorstwami państwowymi mimo nieprzepracowania w jednym zakładzie pracy całego

roku (Dz. U. Nr 5, poz. 30). Zostało ono wydane na podstawie art. 6 ust. 5 omawianej

ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. Zakres tej delegacji obejmował uregulowanie

kwestii wymienionych w tytule rozporządzenia. W dwóch przepisach (§ 1 ust. 3 i § 3 ust.

2) mowa jest w nim o wysokości nagrody tzn. o tym, że w przypadkach, o których mowa

w § 1 ust. 1 i § 3 ust. 1 pracownik nie tylko nabywa prawo do nagrody mimo

nieprzepracowania całego roku kalendarzowego w jednym zakładzie pracy, ale

przysługuje mu ona "w wysokości uzależnionej od okresu zatrudnienia, jaką otrzymałby

(...) gdyby nie zmieniał miejsca pracy (§ 1 ust. 2)" lub "w wysokości uzależnionej od

okresu zatrudnienia poprzedzającego przejście na emeryturę, rentę inwalidzką lub

świadczenie rehabilitacyjne" (§ 3 ust. 2). Uregulowania dotyczące wysokości nagrody

przekraczają ewidentnie zakres delegacji z art. 6 ust. 5 ustawy, wobec czego nie mogą

służyć interpretacji jej art. 3 ust. 1.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 7 września 1995 r. wskazano na paradoksalne

rezultaty rozumienia art. 3 ust. 1 jako traktującego o stażu zakładowym. Rozważania

odnoszące się do omówionego rozporządzenia z dnia 17 lutego 1986 r. można po-

minąć. Warto natomiast wskazać, że gdyby w ten sposób interpretować art. 3 ust. 1, to

pracownik przeniesiony służbowo z mocy art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 otrzymałby nagrodę

w pełnej wysokości za rok, w którym miało miejsce przeniesienie, z tym, że od dwóch

(obecnego i poprzedniego) pracodawców. Natomiast w następnym i kolejnym roku nie

otrzymałby całej nagrody. Taki rezultat wykładni jest trudny do zaakceptowania.

Z powyższych względów należało podjąć uchwałę o treści podanej w sentencji.

========================================