II UZP 10/96

Uchwała z dnia 17 maja 1996 r.

II UZP 10/96

Przewodniczący SSN: Józef Iwulski, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar (spra-

wozdawca), Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, sprawy z wniosku

Edwarda S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział

Regionalny w O. o jednorazowe odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 17 maja 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd

Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia

12 marca 1996 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy członkom rodziny osoby najbliższej ubezpieczonemu rolnikowi nie pod-

legającej ubezpieczeniu przysługuje prawo do jednorazowego odszkodowania w sy-

tuacji, gdy śmierć tej osoby była skutkiem nagłego zdarzenia wywołanego przyczyną

zewnętrzną, które nastąpiło na terenie gospodarstwa domowego bezpośrednio zwią-

zanego z gospodarstwem rolnym, ale nie w okolicznościach o jakich stanowi art. 10 ust.

1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U.

Nr 71, poz. 342 z 1993 r., z późniejszymi zmianami) ?

podjął następującą uchwałę:

Członkom rodziny osoby najbliższej ubezpieczonemu rolnikowi, nie

podlegającej ubezpieczeniu, przysługuje jednorazowe odszkodowanie, jeżeli

śmierć tej osoby nastąpiła wskutek wypadku przy pracy rolniczej, któremu uległa

ona pomagając ubezpieczonemu rolnikowi, nie będąc jego pracownikiem, w

pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej (art. 10 ust. 1 pkt 4 w

związku z pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników - jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

Omawiane zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycz-

nego:

Wnioskodawca Edward S. - zięć rolnika Gustawa B. prowadzącego gospo-

darstwo rolne - dochodził przyznania jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci

żony Heleny S. w dniu 7 sierpnia 1994 r. Podczas wypychania ze stodoły przyczepy

ciągnikowej przez rolnika i wnioskodawcę, doszło do uderzenia przyczepy w stojącą

Helenę S., prowadzącego w konsekwencji do jej śmierci. Kasa Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego Oddział Regionalny w O. - decyzją z dnia 31 stycznia 1995 r.

odmówiła prawa do dochodzonego świadczenia, przyjmując że śmierć żony wniosko-

dawcy nie była związana z pomocą jaką świadczyła ona ubezpieczonemu rolnikowi w

pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej. Na podstawie akt Proku-

ratury Rejonowej w O. [...], ustalono że poszkodowana znalazła się w miejscu zdarzenia

przypadkowo, a w każdym razie nie wykonując pracy związanej z prowadzeniem przez

ubezpieczonego działalności rolniczej.

Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji, Sąd Wojewódzki,

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie ustalił, że tak wnioskodawca jak i

jego żona nie byli ubezpieczonymi rolnikami, nie byli też pracownikami ubezpieczonego

rolnika Gustawa B. (swojego zięcia), będąc osobami najbliższymi dla ubezpieczonego

rolnika w myśl art. 10 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71 poz. 342 ze zm.). Do

śmierci Heleny S. doszło bez związku z pomocą ubezpieczonemu w pracach

związanych z prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, a więc nie w

okolicznościach o których stanowi art. 10 ust. 1 pkt. 2 cytowanej ustawy, stąd

roszczenie wnioskodawcy (męża zmarłej) o jednorazowe odszkodowanie, jest nieza-

sadne po myśli art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy i podlega oddaleniu - wyrok z dnia 6 grudnia

1995 r.

Wobec rewizji wnioskodawcy, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie powziął poważne

wątpliwości prawne (zawarte w przedstawionym zagadnieniu) sprowadzające się do

wykładni art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o u.s.r.

Przepis ten uzależnia przyznanie jednorazowego odszkodowania uprawnionemu

członkowi rodziny osoby najbliższej ubezpieczonego rolnika, która nie podlega

ubezpieczeniu i nie jest pracownikiem rolnika, od jej śmierci, o ile nastąpiła ona wskutek

wypadku przy pracy rolniczej. Powstaje wątpliwość czy użyte w art. 10 ust. 1 pkt 4

ustawy sformułowanie "osoby określone w pkt 2", dotyczy tylko definicji osoby

najbliższej (pkt 2 ust. 1 art. 10) czy również okoliczności w jakich doszło do jej śmierci, a

więc wskutek wypadku przy pracy rolniczej, w czasie pomocy ubezpieczonemu

rolnikowi, w pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej.

Zdaniem organu rentowego i Sądu Wojewódzkiego za tym drugim rozumo-

waniem "przemawia wykładnia celowościowa i funkcjonalna" oraz zaostrzenie kryteriów

dla przyznania świadczenia osobom nie ubezpieczonym. Odmienne rozumowanie

prowadziłoby do przyjęcia, że śmierć osoby najbliższej rolnikowi w wyniku wypadku przy

pracy rolniczej bez związku z pracą tej osoby w ramach pomocy ubezpieczonemu przy

prowadzeniu działalności rolniczej, rodziłaby prawo do odszkodowania dla członków

rodziny tej osoby, natomiast jej uszczerbek na zdrowiu, nie dawałby prawa do

jednorazowego odszkodowania.

Przedstawiając powyższe wątpliwości, Sąd Apelacyjny zdaje się zajmować

stanowisko, że pojęcie "osoby określone w pkt 2" dotyczy wyłącznie definicji osoby

najbliższej, nie zaś okoliczności zdarzenia.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.) zwana dalej ustawą o u.s.r.

wprowadziła dość istotne zmiany w ubezpieczeniu społecznym rolników w stosunku do

poprzedniego stanu prawnego wynikającego z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity

tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.) w zakresie ubezpieczeń wypadkowych.

W szczególności dotyczy to zastąpienia określenia "wypadek przy pracy w gos-

podarstwie rolnym" - art. 8 ostatnio cytowanej ustawy, określeniem "wypadek przy pracy

rolniczej" - art. 11 ustawy o u.s.r. O ile w poprzednio obowiązującej ustawie za wypadek

przy pracy w gospodarstwie rolnym uważane było: nagłe zdarzenie wywołane przyczyną

zewnętrzną, które nastąpiło podczas zwykłych czynności związanych z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego lub w związku z wykonywaniem takich czynności, wykonywaniem

zadań zleconych przez organizacje polityczne lub społeczne bądź w związku z

uczestniczeniem w organizowanych przez te organizacje czynach społecznych, co

powtarzało definicję wypadku zawartą w art. 29 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U.

Nr. 23, poz. 140), o tyle nowa ustawa wprowadziła w to miejsce pojęcie wypadku przy

pracy rolniczej, definiując je w art. 11 ust. 1.

Stosownie do tej definicji, w której wykorzystano ukształtowane w poprzednim stanie

prawnym orzecznictwo Sądu Najwyższego, za wypadek przy pracy rolniczej uważa się

nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło: 1) na terenie

gospodarstwa rolnego, które ubezpieczony prowadzi lub w którym stale pracuje, albo

na terenie gospodarstwa domowego bezpośrednio związanego z tym gospodarstwem

rolnym lub 2) w drodze ubezpieczonego z mieszkania do takiego gospodarstwa

rolnego, albo w drodze powrotnej lub 3) podczas wykonywania poza terenem gospo-

darstwa rolnego, zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej

albo w związku z wykonywaniem tych czynności lub 4) w drodze do miejsca wy-

konywania tych czynności, albo w drodze powrotnej. Ochrona więc z tytułu wypadku

jest szersza (obejmuje bowiem także gospodarstwo domowe oraz drogę do gospodars-

twa i drogę powrotną) a zastrzeżenie, że chodzi o wykonywanie zwykłych czynności

związanych z prowadzeniem działalności rolniczej, występuje jedynie przy pracach

wykonywanych poza terenem gospodarstwa rolnego oraz w drodze do miejsca

wykonywania tych czynności albo w drodze powrotnej.

Jednym ze świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego jest jednorazowe odsz-

kodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci

wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej - art. 9 pkt 1

ustawy o u.s.r. Do świadczenia takiego uprawnione są, poza samym ubezpieczonym,

osoby dla niego najbliższe, nie podlegające ubezpieczeniu, jeżeli doznały one

uszczerbku na zdrowiu "wskutek wypadku przy pracy rolniczej, któremu uległy

pomagając ubezpieczonemu rolnikowi, nie będąc jego pracownikiem, w pracach zwią-

zanych z prowadzeniem działalności rolniczej", członkowie rodziny ubezpieczonego,

który zmarł wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej, a

także członkowie rodziny osoby najbliższej ubezpieczonemu rolnikowi, "która zmarła

wskutek wypadku przy pracy rolniczej" - art. 10 ust. 1 pkt 2-4 cytowanej ustawy.

Z przedstawionego przepisu wykładanego gramatycznie wynika, że jednorazowe

odszkodowanie, poza samym ubezpieczonym, przysługuje uprawnionym członkom jego

rodziny i członkom rodziny osoby najbliższej ubezpieczonemu, jeżeli skutkiem wypadku

przy pracy rolniczej była śmierć ubezpieczonego rolnika lub osoby najbliższej. Wniosek

ten wypływa wprost z przepisu, który reguluje różne - wymienione w nim - sytuacje.

Jednorazowe odszkodowanie przysługuje nie tylko osobie, która doznała stałego

lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu w wyniku wypadku, ale także członkom

rodziny takiej osoby, jeżeli w wyniku zdarzenia doszło do jej śmierci.

Ubezpieczony nabywa prawo do jednorazowego odszkodowania, jeżeli doznał uszczer-

bku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej (w rozumieniu art. 11 ust. 1

ustawy), lub rolniczej choroby zawodowej (rozumianej według wskazań zawartych w art.

12 ustawy), zaś w przypadku jego śmierci na skutek wymienionych zdarzeń,

jednorazowe odszkodowanie przysługuje członkom jego rodziny, na zasadach przewi-

dzianych dla członków rodziny pracownika (art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy).

Takie samo odszkodowanie przysługuje osobie najbliższej ubezpieczonemu

rolnikowi, która sama ubezpieczeniu nie podlegała, jeżeli doznała uszczerbku na zdro-

wiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej - tak samo rozumianego (art. 11 ust. 1

ustawy) - o ile do wypadku doszło przy świadczeniu pomocy ubezpieczonemu rolnikowi

w pracach związanych z prowadzeniem działalności rolniczej, gdy osoba taka nie była

pracownikiem rolnika, jak i członkom rodziny takiej osoby, jeżeli skutkiem zdarzenia

była jej śmierć.

Tak więc członek rodziny osoby najbliższej rolnikowi (za którą uważa się jego

wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa, powinowatych w tej samej

linii lub stopniu oraz wychowanków), ma prawo do jednorazowego odszkodowania,

jeżeli doszło do śmierci tej osoby wskutek wypadku przy pracy rolniczej, świadczonej w

ramach pomocy ubezpieczonemu rolnikowi w pracach związanych z prowadzeniem

działalności rolniczej, rozumianej jako "działalność w zakresie produkcji roślinnej lub

zwierzęcej - art. 6 pkt 3 ustawy. Inaczej mówiąc przepis art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy

uprawnia do jednorazowego odszkodowania członków rodziny osoby najbliższej

ubezpieczonemu rolnikowi, która zmarła wskutek wypadku przy pracy rolniczej,

rozumianego tak jak przewiduje definicja ustawowa zawarta w art. 11 ust. 1 ustawy,o ile

do wypadku takiego doszło w okolicznościach podanych w przepisie art.10 ust. 1 pkt 2,

do którego odsyła.

Należy zauważyć, że w sposób podobny został określony krąg osób uprawnionych do

tego świadczenia w art. 7 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

Z tych wszystkich względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.

========================================