III ARN 99/95

Wyrok z dnia 14 maja 1996 r.

III ARN 99/95

Pobieranie emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej eme-

rytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U.

Nr 28, poz. 149) nie wyłącza prawa do zasiłku stałego, jeżeli miesięczny dochód

na członka rodziny osoby opiekującej się takim dzieckiem nie przekracza kwoty

najniższej emerytury - art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy

społecznej (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 13, poz. 60).

Przewodniczący SSN: Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Adam

Józefowicz, Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Walerian Sanetra,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Waldemara Grudzieckiego, po roz-

poznaniu w dniu 14 maja 1996 r. sprawy ze skargi Teresy T. na decyzję Wojewody G. z

dnia 6 maja 1994 r., [...] w przedmiocie zasiłku stałego, na skutek rewizji nadzwyczajnej

Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodek

Zamiejscowy w Gdańsku z dnia 2 listopada 1994 r. [...]

1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok,

2) u c h y l i ł decyzję Wojewody G. z dnia 6 maja 1994 r., [...] i poprzedzającą

ją decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia 15 marca

1994 r., [...]

U z a s a d n i e n i e

Rewizją nadzwyczajną z dnia 20 grudnia 1995 r. Minister Sprawiedliwości zas-

karżył wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w

Gdańsku z dnia 2 listopada 1994 r., [...], oddalający skargę Teresy T. na decyzję Woje-

wody G. z dnia 6 maja 1994 r., [...], utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora Miejskiego

Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia 15 marca 1994 r., [...], którą odmówiono

zainteresowanej przyznania stałego zasiłku z pomocy społecznej z tytułu wycho-

wywania dziecka chorego na astmę oskrzelową i wymagającego ciągłej opieki.

Wyrokowi temu Minister Sprawiedliwości zarzucił rażące naruszenie art. 7, 77 §

1, 207 § 1 i § 2 pkt 1 i 3 k.p.a., art. 27 ust. 2 w związku z art. 27 ust. 1 i art. 4 ust. 1

ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1993 r., Nr 13, poz.

60) oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 57 ust. 2

ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74,

poz. 368) domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy

Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Gdańsku do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej skarżący zastrzegł, że choć zmierza do

wzruszenia prawomocnego wyroku i poprzedzającej go decyzji, to zgadza się z

podstawową tezą Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż celem art. 27 ust. 2 w

związku z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. jest umożliwienie uzyskania

zasiłku stałego jedynie osobom, których dochód na osobę w rodzinie nie przekracza

kwoty najniższej emerytury. Jest to zresztą zgodne z ogólną zasadą udzielania

świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 4 ust. 1 ustawy). Rzecz jednak w tym,

że oddalając skargę na decyzję organu drugiej instancji Naczelny Sąd Administracyjny

dał wyraz błędnemu przekonaniu, że skarżąca nie spełnia warunków do otrzymania

wspomnianego zasiłku.Sąd przyjął bowiem, że ustalona w środowiskowym wywiadzie

rodzinnym, przeprowadzonym w dniu 9 marca 1994 r. przez Miejski Ośrodek Pomocy w

K., kwota dochodu przypadającego na osobę wynosiła w rodzinie Teresy T. 1.565.500

zł miesięcznie, a więc przekroczyła miesięczną kwotę najniższej emerytury. Tymczasem

najniższa emerytura została od dnia 1 marca 1994 r. podwyższona do kwoty 1.760.000

zł miesięcznie.

Inna sprawa, że w wymienionym wyżej wywiadzie rodzinnym znajduje się

zaświadczenie Ośrodka Pomocy Społecznej w L. z dnia 23 marca 1994 r., z którego

wynika, że Artur T. (syn Teresy T.) jest w L. właścicielem gospodarstwa rolnego o

powierzchni 12,36 ha (5,56 ha przeliczeniowego), z którego wartość dochodu przyjmuje

się w kwocie 4.893.078 zł miesięcznie. Według oświadczenia Jadwigi T., złożonego w

dniu 23 marca 1994 r., jej wnuk Artur T. od listopada 1993 r. nie mieszka w L., tylko u

swojej matki w K. W aktach organu administracyjnego pierwszej instancji zamieszczono

też zapisek w brzmieniu:" Pani Teresa T. nie ujawnia faktu zamieszkania (i dochodów)

syna Artura pod jednym adresem w K.".

Na organach wnioskujących w sprawie przyznania Teresie T. stałego zasiłku z

pomocy społecznej ciążył z mocy art. 7 i 77 § 1 k.p.a. obowiązek dokładnego wyjaś-

nienia stanu faktycznego sprawy i rozpatrzenia całego dostępnego materiału do-

wodowego. W szczególności zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej

należało ustalić, czy istotnie Artur T. mieszka w K. u swojej matki i pozostaje z nią we

wspólnym gospodarstwie domowym oraz - w razie potwierdzenia tej okoliczności - ob-

liczyć łączny dochód rodziny oraz dochód na każdą z osób pozostających faktycznie we

wspólnym gospodarstwie domowym. Brak dokładnych ustaleń w kwestiach mogących

mieć istotny wpływ na wynik sprawy stanowił podstawę do uchylenia decyzji organów

administracyjnych obu instancji. Wyrok oddalający skargę na odmowę przyznania

świadczenia z pomocy społecznej wbrew przedstawionej wyżej regulacji prawnej i przy

równoczesnym istnieniu wykazanych braków dowodowych stanowi nie tylko rażące

naruszenie prawa, ale z tych samych powodów narusza też interes Rzeczypospolitej

Polskiej, lekceważąc zasadę wyrażoną w art. 1 ustawy zasadniczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona nie tylko z przyczyn w niej wskazanych,

ale również z przyczyn, które należało wziąć pod rozwagę z urzędu (art. 381 § 1 k.p.c.).

Ma rację skarżący, że w toku postępowania administracyjnego pierwszej i drugiej

instancji nie wyjaśniono wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Nie ustalono w

szczególności, czy Artur T., pełnoletni syn Teresy T., ubiegającej się o stały zasiłek z

pomocy społecznej, mieszka w K. i prowadzi z matką wspólne gospodarstwo domowe,

czy też mieszka w L., gdzie ma gospodarstwo rolne o powierzchni 12,36 ha (5,56 ha

przeliczeniowego) i gdzie prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, bądź też

ewentualnie wspólne gospodarstwo domowe z Jadwigą T., matką swego ojca Edwarda.

Tymczasem ustalenie, że Artur T. pozostaje we wspólnocie domowej z rodzicami w K.

uzasadniałoby wliczenie do dochodów tej wspólnoty również przychodów ze

wspomnianego gospodarstwa rolnego. Na użytek ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o

pomocy społecznej (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 13, poz. 60), powoływanej dalej

jako ustawa, przyjmuje się przy tym, zgodnie z przepisem jej art. 4 ust. 1

a

zdanie 2, że

dochód z 2 ha przeliczeniowych odpowiada kwocie najniższej emerytury. W niniejszej

sprawie znaczyłoby to, że dochód z gospodarstwa rolnego w L. stanowi odpowiednik

2,78 najniższej emerytury.

Łączny dochód w rodzinie Teresy T. należało podzielić pomiędzy wszystkich

domowników, a uzyskany wynik porównywać z ówczesną kwotą najniższej emerytury.

Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 lutego

1994 r. (M.P. Nr 11, poz.92), najniższa emerytura wynosiła od tej daty 1.760.100 zł

miesięcznie (w rewizji nadzwyczajnej podano kwotę 1.760.000 zł).

Wnoszący rewizję nadzwyczajną uważa, że powyższej kwoty nie przekroczył

miesięczny dochód przypadający na członka rodziny Teresy T., w każdym razie bez

dochodu z gospodarstwa rolnego w L. Tymczasem Naczelny Sąd Administracyjny

ustaliwszy ten dochód w kwocie 1.560.500 zł na osobę, przyjął błędnie, że tym samym

przewyższył on kwotę najniższej emerytury.

Przy założeniu o nieuwzględnieniu dochodów ze wspomnianego gospodarstwa

rolnego, jest to twierdzenie oczywiście niesłuszne, [...]. Organ administracyjny pierwszej

instancji nie powoływał bowiem takiego argumentu, a w uzasadnieniu decyzji Wojewody

G. napisano wprost, że łączny dochód rodziny wynosi 4.696.700 zł, tzn. po 1.565.500 zł

na osobę, "co nie przekracza kwoty najniższej emerytury".

Odmowę przyznania Teresie T. stałego zasiłku z pomocy społecznej organ

administracyjny pierwszej instancji motywował tym, że wnioskodawczyni zrezygnowała

z pracy i przeszła na wcześniejszą emeryturę z racji sprawowania opieki nad chorym

dzieckiem specjalnej troski, więc nie przysługuje jej "drugie świadczenie społeczne (tj.

zasiłek stały) z tego samego tytułu". Natomiast syn Sebastian, urodzony 16 lipca 1981

r., będzie miał z osiągnięciem 18 lat uprawnienia do zasiłku stałego - socjalnego z racji

inwalidztwa od dzieciństwa. Rozpatrujący odwołanie wnioskodawczyni Wojewoda G.

utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z uzasadnieniem, że w sprawie nie ma

zastosowania art. 27 ust. 2 ustawy, gdyż pobierane przez nią świadczenie

(tzn.wcześniejsza emerytura) "wynika z wykonywanej wcześniej pracy". Wprawdzie

cytowany fragment uzasadnienia jest niezrozumiały, ale ze względu na treść

merytorycznego rozstrzygnięcia należy w tych słowach upatrywać aprobatę dla

stanowiska organu pierwszej instancji, że stały zasiłek z pomocy społecznej z tytułu

wychowywania dziecka wymagającego stałej opieki i pielęgnacji (art. 27 ust. 2 ustawy)

nie może być pobierany w zbiegu z wcześniejszą emeryturą, przysługującą z tego

samego tytułu na podstawie odrębnych przepisów.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie pozwala wnioskować, jakie zapatrywanie

miał w tej kwestii Naczelny Sąd Administracyjny. Do sprawy tej nie odniósł się również

Minister Sprawiedliwości, choć w razie przesądzenia jej w kierunku zgodnym z

poglądem organów administracyjnych obu instancji, a więc na niekorzyść wnioskodaw-

czyni, bezprzedmiotowe byłoby uzupełnienie materiału dowodowego sprawy ewen-

tualnymi ustaleniami, co do wysokości miesięcznego dochodu na członka rodziny.

Treści przepisu art. 27 ustawy nie można jednak interpretować w sposób, który

Teresę T. wyłączałby a priori z kręgu osób uprawnionych do stałego zasiłku z pomocy

społecznej. Powołany przepis stanowi w ust. 1, że zasiłek stały przysługuje osobie

całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub inwalidztwa, jeżeli nie ma ona

żadnych własnych środków utrzymania lub dochód na osobę w rodzinie nie przekracza

kwoty najniższej emerytury. Natomiast zgodnie z przepisem ust. 2 zasiłek stały

przysługuje również osobie niepracującej lub rezygnującej z pracy w celu wychowywa-

nia dziecka, które wymaga stałej opieki i pielęgnacji, przy czym kryteria oceny stanu

zdrowia dziecka stosuje się zgodnie z przepisami w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki.

Postanowienie art. 27 ust. 2 ustawy nie wyklucza sytuacji, że osoba rezygnująca

z pracy w celu wychowania chorego dziecka specjalnej troski, uczyni to w momencie

spełnienia przesłanek nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149). Wspomniane przesłanki to zgodnie z § 1 ust. 1 rozpo-

rządzenia okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.), wynoszący dla kobiet 20 lat, jak też sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem

zaliczonym do I grupy inwalidztwa bez względu na jego przyczynę, względnie

zaliczonym do II grupy inwalidztwa z powodu jednego ze stanów chorobowych

wymienionych w § 1 ust. 3 rozporządzenia, o ile inwalidztwo istnieje od urodzenia albo

powstało przed ukończeniem 18 roku życia. W razie sprawowania opieki nad

dzieckiem, które nie ukończyło 16 lat nie wymaga się orzeczenia o inwalidztwie, tylko

stwierdzenia przez poradnię specjalistyczną potrzeby stałej opieki z powodu jednej z

chorób określonych w § 1 ust. 3 rozporządzenia.

Korzystanie z wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad chorym dzieckiem

specjalnej troski nie pozbawia prawa do równoczesnego pobierania stałego zasiłku z

funduszów pomocy społecznej, jeżeli dochód na każdego z członków rodziny osoby

opiekującej się takim dzieckiem nie przekracza kwoty najniższej emerytury. W takim

tylko zakresie przepis art. 27 ust. 2 ustawy pozostaje w związku z treścią przepisu jej

art. 27 ust. 1, powtarzającego zresztą w odniesieniu do zasiłków stałych ogólną regułę z

art. 4 ust. 1 o warunkach udzielania świadczeń z pomocy społecznej.

Powyższej konkluzji nie podważa pogląd wypowiedziany najwyraźniej przez

organ administracyjny pierwszej instancji, że oba świadczenia są "świadczeniami spo-

łecznymi". Jest to zresztą pogląd możliwy do obrony jedynie na płaszczyźnie socjo-

logicznej, gdyż z prawnego punktu widzenia są to świadczenia o różnym charakterze.

Emerytura stanowi świadczenie z ubezpieczenia społecznego, natomiast zasiłek stały

jest świadczeniem z pomocy społecznej. Równie wątpliwe jest twierdzenie o pobieraniu

obu rodzajów świadczeń "z tego samego tytułu". Konieczność opieki nad chorym

dzieckiem specjalnej troski nie jest bowiem przesłanką nabycia prawa do emerytury

(stanowi ją posiadanie minimum 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych), tylko

nabycie go wcześniej, tzn. przed osiągnięciem normalnego wieku emerytalnego. Z kolei

stały zasiłek z pomocy społecznej ma kompensować spowodowany opieką nad chorym

dzieckiem brak środków utrzymania, a jeżeli rodzina środki takie ma, tyle że w

niewystarczającej wysokości, to zasiłek ma je wyrównać do poziomu gwarantującego

średnio na osobę kwotę minimalnej emerytury.

Odmowa przyznania zasiłku stałego,oparta na założeniu o niedopuszczalności

jego pobierania równocześnie z wcześniejszą emeryturą jest rażącym naruszeniem art.

27 ust. 2 ustawy, którego ubocznym niejako skutkiem było niewyjaśnienie rzeczywistej

sytuacji dochodowej w rodzinie wnioskodawczyni. W takiej sytuacji nie mógł się ostać

zarówno zaskarżony wyrok, aprobujący taką bezprawność, jak też poprzedzające go

decyzje organów administracyjnych obu instancji. Wniosek taki wynikał zresztą

wyraźnie z uzasadnienia rewizji nadzwyczajnej. Jej uwzględnieniu nie przeszkadza

upływ sześciomiesięcznego terminu z art. 421 § 2 k.p.c., gdyż bezprawne pozbawienie

świadczeń z pomocy społecznej, przeznaczonych ex definitione dla osób i rodzin

znajdujących się w szczególnie trudnych sytuacjach życiowych, z którymi nie są w

stanie uporać się same, trzeba kwalifikować jako naruszenie interesu Rzeczypospolitej

Polskiej, będącej według słów Konstytucji demokratycznym państwem prawnym,

urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================