II UZP 11/96

Uchwała z dnia 28 maja 1996 r.

II UZP 11/96

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Maria Mańkowska

(sprawozdawca), Maria Tyszel,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy,w sprawie z wniosku

Henryka Ć. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. o emeryturę

nauczycielską, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 maja 1996 r.

zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postano-

wieniem z dnia 18 marca 1996 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.

Czy wykładowca wyższego seminarium duchownego może w świetle art. 21 ust.

1 i art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła

Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) nabyć prawo

do emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 25 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela

(Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.)?"

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Wykładowca wyższego seminarium duchownego może w świetle art. 21

ust. 1 i art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Koś-

cioła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) na-

być prawo do emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 25 stycznia 1982 r.

Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie przedstawił

Sądowi Najwyższemu powyższe zagadnienie prawne w następującym stanie fak-

tycznym sprawy:

Henryk Ć., urodzony 13 września 1940 r., duchowny od 1 września 1972 r. i od

tej samej daty do 31 lipca 1995 r. zatrudniony jako wykładowca w Wyższym Semi-

narium Duchownym w S., zgłosił w czerwcu 1995 r. wniosek o przyznanie emerytury na

podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz.

19 ze zm.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 19 września 1995

r. odmówił tego prawa uznając, że przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela nie mają zastosowania w sprawie, gdyż Minister Edukacji Narodowej nie

wydał dotąd przepisów wykonawczych na mocy delegacji zawartej w art. 21 ust. 2

ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP (Dz.

U. Nr 29, poz. 154 ze zm.).

Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 15 grudnia 1995 r. zmienił zaskar-

żoną decyzję organu rentowego i przyznał Henrykowi Ć. prawo do emerytury nau-

czycielskiej. Sąd Wojewódzki uznał, że przepis art. 21 ust. 1 powołanej ustawy z dnia

17 maja 1989 r. daje wprost podstawę do stosowania wobec nauczycieli i wychowaw-

ców, zatrudnionych w szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych prowadzo-

nych przez kościelne osoby prawne, przepisów Karty Nauczyciela i wnioskodawca

spełnia warunki z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela do przyznania mu emerytury

nauczycielskiej.

Rewizję od tego wyroku wniósł organ rentowy, którego zdaniem, brak przepisów

wykonawczych, określonych w ust. 2 art. 21 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku

Państwa do Kościoła Katolickiego w RP, uniemożliwia ustalenie uprawnień

wnioskodawcy wobec braku podstawy prawnej do ich przyznania i niedopuszczalności

zastosowanej w zaskarżonym wyroku wykładni rozszerzającej ust. 1 omawianego

przepisu.

Przy rozpoznawaniu tej rewizji Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Warszawie uznał, że w sprawie powstało zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości prawne. Konstrukcja przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja

1989 r. przemawia wprawdzie za wykładnią dokonaną przez Sąd Wojewódzki, jednakże

przy ocenie, czy wnioskodawca może nabyć prawo do emerytury nauczycielskiej na

podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, Sąd Wojewódzki pominął, że wnioskodawca

był zatrudniony jako wykładowca w wyższej uczelni - wyższym seminarium duchownym.

Szczególne uprawnienia emerytalno-rentowe nauczycieli akademickich określa ustawa

z dnia 12 kwietnia 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.), a

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 kwietnia 1989 r. - II UZP 35/88 (OSNCP 1990 z. 4-

5 poz. 54) stwierdził, że okres pracy w szkole wyższej w charakterze nauczyciela

akademickiego nie podlega wliczeniu do dwudziestoletniego okresu pracy w

szczególnych warunkach, lub w szczególnym charakterze, określonego w art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny zauważył, że w myśl art. 1 ust. 3 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, jej przepisów nie stosuje się do szkół

wyższych i wyższych seminariów duchownych prowadzonych przez Kościół Katolicki, a

także na podstawie art. 21 ust. 1 i art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r., nie ma

podstaw do uznania, że uprawniają one do stosowania przepisów ustawy o szkolnictwie

wyższym wobec wykładowców wyższych seminariów duchownych.

Wątpliwość Sądu Apelacyjnego budziło jednak to, że zakresem art. 21 ust. 1

ustawy z dnia 17 maja 1989 r. nie zostali objęci duchowni zatrudnieni w niższych semi-

nariach duchownych, co wyłącza odpowiednio, również duchownych - wykładowców

wyższych seminariów duchownych. Odmienna interpretacja tego przepisu pro-

wadziłaby, zdaniem Sądu Apelacyjnego, do nieuzasadnionego zróżnicowania upraw-

nień i obowiązków duchownych nauczycieli i wychowawców: niższych oraz wyższych

seminariów duchownych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 71 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do

Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.),

ubezpieczenie społeczne duchownych reguluje odrębna ustawa. Jest to ustawa z tej

samej daty, to jest z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych

(Dz. U. Nr 29, poz. 156 ze zm.), którą objęto obowiązkiem ubezpieczenia duchownych

Kościoła Katolickiego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych, z wyłączeniem

w art. 5 ust. 2 duchownych zgłoszonych przez instytucje kościelne do ubezpieczenia

społecznego pracowników oraz duchownych mających ustalone prawo do emerytury

lub renty.

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładowcy Wyższego Seminarium

Duchownego w S., który wykazał dokumentami okresy zatrudnienia wynoszące 30 lat, 4

miesiące i 21 dni, jako okresy składkowe.

Wobec treści art. 5 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych, do

duchownego wykładowcy objętego ubezpieczeniem społecznym pracowników, nie mają

zastosowania przepisy tej szczególnej ustawy.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do

Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.)

Konferencjom Episkopatu Polski, diecezjom i zakonom przysługuje prawo zakładania i

prowadzenia wyższych seminariów duchownych. Do wykładowców i wychowawców

wyższych seminariów stosuje się prawa i obowiązki ustalone dla nauczycieli i wycho-

wawców zatrudnionych w państwowych szkołach i placówkach oświatowo-wychowaw-

czych oraz opiekuńczo-wychowawczych (art. 23 ust. 4 w związku z art. 21 ust. 1 tej

ustawy).

Zgodnie z art. 97 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela

(Dz. U. Nr 3 poz. 19 ze zm.) zakres stosowania tej ustawy do nauczycieli zatrudnionych

w szkołach oraz placówkach oświatowo-wychowawczych i opiekuńczo-wycho-

wawczych, prowadzonych przez kościoły i inne związki wyznaniowe, określają odrębne

przepisy.

Za taki przepis, w części określającej prawa i obowiązki nauczycieli i wycho-

wawców w szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Kato-

lickiego, należy uznać przepisy art. 21 ust. 1 oraz art.23 ust. 4 powołanej wyżej ustawy

z dnia 17 maja 1989 r.

Oznacza to, że do wykładowców i wychowawców zatrudnionych w wyższych

seminariach duchownych stosuje się przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela . Wyłączone zostały natomiast przepisy ustawy z dnia 12 września 1990 r.

o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.), bowiem zarówno art. 7 ust. 4

ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1985 r.

Nr 42, poz. 201), jak i obecnie obowiązująca ustawa z dnia 12 września 1990 r. o

szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385) w art. 1 ust. 1 wyłączają stosowanie

ustawy o szkolnictwie wyższym do wyższych seminariów duchownych, prowadzonych

przez Kościół Katolicki.

Przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego nie może być zatem

brana pod uwagę, powołana przez Sąd Apelacyjny, uchwała Sądu Najwyższego z dnia

17 kwietnia 1989 r. III PZP 35/88, która dotyczy uprawnień emerytalnych nauczyciela

akademickiego, bowiem jak wyżej wykazano, wykładowcy wyższych seminariów

duchownych nie zostali zrównani z nauczycielami akademickimi, o których

uprawnieniach stanowią przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym.

Prawa i obowiązki wykładowcy wyższego seminarium duchownego uregulowane

zostały w art. 21 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP

poprzez jej art. 23 ust. 4, tak samo, jak nauczycieli zatrudnionych w państwowych

szkołach. Wprawdzie ustawodawca w ust. 2 art. 21 tej ustawy zobowiązał Ministra Edu-

kacji Narodowej do określenia szczegółowego zakresu tych uprawnień i obowiązków,

ale przepisy takie nie zostały dotąd wydane.

W takiej sytuacji, do wykładowcy wyższego seminarium duchownego stosuje się

jedynie prawa i obowiązki, wynikające z ust. 1 art. 21 omawianej ustawy, to znaczy,

prawa i obowiązki ustalone dla nauczycieli w przepisach Karty Nauczyciela, bez

uściśleń, które mogłyby wynikać z przepisów rozporządzenia, gdyby zostały wydane.

Z treści ust. 1 i 2 art. 21 ustawy wynika, że szczegółowy zakres obowiązków i

uprawnień osób wymienionych w art. 1, w tym także wykładowców wyższych semina-

riów duchownych, o których mowa w art. 23 ust. 1 i 4 ustawy, musiałby wynikać z ogółu

praw i obowiązków nauczycieli i być z nimi zgodny, bez możliwości ich ograniczenia ani

zwiększenia, bo nie dopuszcza tego upoważnienie ustawowe z ust. 2 art. 21 omawianej

ustawy.

Mylne jest więc założenie, że wobec braku wykonania przez Ministra Edukacji

Narodowej delegacji ustawowej z ust. 2, poprzedni przepis w ogóle nie obowiązuje do

czasu wydania odpowiedniego rozporządzenia. Pogląd taki jest sprzeczny z

uregulowaniem ust. 1 art. 21, który przewiduje w słowach "ustalone dla nauczycieli"

stosowanie przepisów Karty Nauczyciela.

Nie można też zgodzić się z takim stanowiskiem, że przepisy wydane na pods-

tawie ust. 2 art. 21 ustawy mogłyby ograniczyć uprawnienia wykładowców wyższych

seminariów duchownych tylko do niektórych uprawnień ustalonych dla nauczycieli. Nie

pozwala na to ust. 1 tego przepisu w związku z art. 23 ust. 4 omawianej ustawy, które

zrównały obowiązki i uprawnienia wykładowców wyższych seminariów z nauczycielami

szkół państwowych.

Sąd Najwyższy nie podziela również poglądu Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych, że zastosowanie w stosunku do wykładowcy wyższego seminarium duchownego

art. 88 Karty Nauczyciela oznaczałoby dokonanie nieuprawnionej wykładni rozsze-

rzającej art. 21 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, wobec

braku przepisów wykonawczych. Przytoczony wyżej ust. 1 art. 21 ustawy daje podstawę

do stosowania przepisów Karty Nauczyciela, a zgodnie z § 77 ust. 1 i 2 uchwały Rady

Ministrów nr 147 z dnia 5 listopada 1991 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej (Dz.

U. Nr 44, poz. 310) w akcie wykonawczym zamieszcza się jedynie przepisy regulujące

sprawy przekazane w upoważnieniu, zawartym w ustawie do unormowania tym aktem.

W akcie wykonawczym nie można zamieszczać przepisów niezgodnych z ustawą

upoważniającą , chyba że przepis upoważniający wyraźnie to dopuszcza.

Bezsporne jest, że w słowach ust. 2 art. 21: "szczegółowy zakres uprawnień i

obowiązków", o których mowa w ust. 1, nie można doszukać się upoważnienia usta-

wodawcy do dokonania korekty tych praw z ust. 1, ani na plus, ani na minus, w sto-

sunku do uprawnień i obowiązków nauczycieli.

Zatem, art. 88 Karty Nauczyciela ma zastosowanie w stosunku do wykładowców

seminariów wyższych w drodze stosowania wprost przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia

17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, a nie poprzez jego

wykładnię rozszerzającą.

Wątpliwość Sądu Apelacyjnego powstała przy porównaniu uprawnień wykła-

dowców wyższych seminariów duchownych z duchownymi, zatrudnionymi w semina-

riach niższych, którzy nie zostali zrównani w swoich prawach i obowiązkach z nauczy-

cielami szkół państwowych.

Rzeczywiście ustawodawca objął takimi uprawnieniami tylko świeckich nauczy-

cieli zatrudnionych w niższych seminariach duchownych (art. 21 ust. 1 ustawy o

stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego), ale z takiego uregulowania wcale nie

wynika, że tych uprawnień powinni być pozbawieni duchowni - wykładowcy wyższych

seminariów, wobec braku takiego samego uregulowania dla duchownych nauczycieli w

tychże seminariach. Tak samo więc, nietrafne jest dokonanie porównania pomiędzy

duchownymi wykładowcami niższych i wyższych seminariów w zakresie ich praw, w

związku z brakiem uprawnień nauczycielskich dla tych pierwszych oraz wyciąganie

wniosku, że ci drudzy, z tego powodu, nie mogą korzystać z przyznanych im

ustawowych uprawnień.

Zróżnicowania tych uprawnień dokonał ustawodawca w art. 21 ust. 1, nie

wymieniając w nim duchownych wykładowców seminariów niższych, jest to zatem

świadome zamierzenie ustawodawcy o innej regulacji prawnej w zakresie uprawnień

tych osób, odmienna interpretacja tego przepisu nie byłaby zatem uprawniona.

W tej sytuacji Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w War-

szawie przyjął prawidłowo, że w świetle art. 21 i 23 ust. 4 ustawy o stosunku Państwa

do Kościoła Katolickiego w RP, wykładowca wyższego seminarium Duchownego może

nabyć prawo do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w sentencji.

========================================