III ARN 96/95

Wyrok z dnia 29 maja 1996 r.

III ARN 96/95

Pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentra-

cyjnych oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe (art. 4 ust. 1

pkt 1 lit a, ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych

osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, Dz. U. Nr

17, poz. 75 ze zm. w zw. z art. 8 § 2 k. c. i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia

1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie ludzkiego płodu i warunkach

dopuszczalności przerywania ciąży, Dz. U. Nr 17, poz. 78.).

Przewodniczący SSN: Adam Józefowicz, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski

(sprawozdawca), Jerzy Kwaśniewski, Walerian Sanetra, Andrzej Wróbel,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Waldemara Grudzieckiego, po roz-

poznaniu w dniu 29 maja 1996 r. sprawy ze skargi Genowefy K. na decyzję Kierownika

Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 24 lutego 1994

r., [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu

Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 31 stycznia 1995 r., [...]

1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok;

2) u c h y l i ł decyzję kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób

Represjonowanych w W. z dnia 24 lutego 1994 r., [...];

3) z a s ą d z i ł od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjo-

nowanych w Warszawie na rzecz Genowefy K. kwotę 10,00 zł (słownie zł: dziesięć)

tytułem zwrotu kosztów procesu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z

dnia 24 lutego 1994 r., [...], odmówił Genowefie K., urodzonej 11 lutego 1945 r.,

przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania od dnia 23 czerwca do dnia

22 lipca 1944 r., a więc w okresie trzech pierwszych miesięcy życia płodowego w łonie

matki, w hitlerowskim obozie koncentracyjnym na Majdanku. W uzasadnieniu tej decyzji

podano, że zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991

r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i

okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) represjami w rozumieniu ustawy są

okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych

m.in. w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady.

Wnioskodawczyni nie przebywała jednak w obozie koncentracyjnym na Majdanku jako

osoba fizyczna, a zatem nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania uprawnień

kombatanckich.

Skargę na tę decyzję rozpatrywał Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek

Zamiejscowy w Lublinie, oddalając ją wyrokiem z dnia 31 stycznia 1995 r., [...], w

którego motywach stwierdzono, że uprawnienia kombatanckie przysługują m.in. "oso-

bom" więzionym w obozach koncentracyjnych, lecz osobą fizyczną jest człowiek

dopiero od chwili urodzenia, jeśli przepis szczególny nie stanowi inaczej. Takiego prze-

pisu szczególnego nie zawiera jednak ustawa kombatancka.

Powyższy wyrok rewizją nadzwyczajną z dnia 6 grudnia 1995 r. zaskarżył Mi-

nister Sprawiedliwości, zarzucając temu orzeczeniu rażące naruszenie art. 207 § 5

k.p.a., art. 1 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 2 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach, art. 8 § 2 kodeksu cywilnego w brzmieniu ustalonym przez art.

6 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i

warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78), a także

naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazując te zarzuty, Minister Spra-

wiedliwości na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym

Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368) domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi

Zamiejscowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wniosków rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości

zakwestionował pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że w zakresie przedmio-

towym niniejszej sprawy nie ma przepisu szczególnego, przyznającemu człowiekowi

zdolność prawną przed urodzeniem. Minister wskazał na przepis art. 8 § 2 k.c., który

stanowi, że zdolność prawną ma również dziecko poczęte; jednakże prawa i

zobowiązania majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, że urodzi się żywe. Skarżący

podkreślił przy tym, że ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r., wprowadzająca takie brzmienie

powołanego przepisu, weszła w życie przed podjęciem decyzji Kierownika Urzędu do

Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, a więc również przed wydaniem

rewidowanego wyroku.

Skarżący zauważył ponadto, że dziecko poczęte korzysta z ochrony w zakresie

praw do spadku (art. 927 § 2 i art. 972 k.c.), uznania dziecka (art. 75 k.r.i op.),

alimentacji matki przed urodzeniem dziecka (art. 142 k.r.i op.), czy ustanowienia dlań

kuratora (art. 182 k.r.i op.). W kierunku rozszerzenia uprawnień nasciturusa zmierza też

orzecznictwo Sądu Najwyższego. Skarżący powołał się w tej mierze na wyrok z dnia 8

stycznia 1965 r., II CR 2/65, w którym Sąd Najwyższy dopuścił dochodzenie przez

dziecko roszczeń odszkodowawczych z tytułu uszkodzeń ciała lub rozstroju zdrowia,

choćby czyn wywołujący szkodę był skierowany bezpośrednio przeciw ciężarnej matce.

W wyroku z dnia 3 maja 1967 r., II PR 120/67, Sąd Najwyższy orzekł z kolei, że czyn

niedozwolony wyrządzony ciężarnej, który spowodował zmiany w normalnym rozwoju

płodu i w konsekwencji kalectwo dziecka, jest deliktem przeciw dziecku, jeżeli urodzi się

żywe, gdyż nie może być ono w gorszej sytuacji od dziecka doznającego szkody w

czasie porodu lub bezpośrednio po nim.

Powyższe względy przemawiają za tym, aby do dziecka poczętego, które urodzi

się żywe, odnosić pojęcie "osoby" użyte w art. 1 ust. 1 ustawy kombatanckiej i

dotyczące również czasu przebywania w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (art. 3

pkt 2 ustawy). Rozszerzającą interpretację pojęcia "osoby" według tej ustawy nakazują

również względy humanitarne. Wnioskodawczyni urodziła się bowiem jako dziecko

wątłe i chorowite. Przez wiele lat leczyła się z powodu m.in. nerwicy neurastenicznej i

ogólnego rozstroju nerwowego, dyskopatii, choroby nowotworowej kości (przechodząc

w związku z tym dwukrotną operację), uzyskując rentę inwalidzką drugiej grupy z

ogólnego stanu zdrowia. Na taki stan zdrowia wnioskodawczyni wpłynęły zaś

niewątpliwie ekstremalnie trudne warunki życia, jakie będąca z nią w początkowym

okresie ciąży matka musiała znosić w hitlerowskim obozie koncentracyjnym na

Majdanku.

Wyrok odmawiający wnioskodawczyni statusu osoby represjonowanej stanowi

zdaniem skarżącego nie tylko rażące naruszenie powołanych przepisów prawa, ale

godzi też w interes Rzeczypospolitej Polskiej. Pozbawia bowiem zainteresowaną

przysługujących jej ustawowo uprawnień, czego nie sposób pogodzić z zasadami pra-

worządności obowiązującymi w państwie prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Naczelny Sąd Administracyjny rze-

czywiście nie dostrzegł, względnie zbagatelizował doniosłość zmian, które w polskim

porządku prawnym wprowadziła ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny,

ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17,

poz. 78), powoływana dalej jako "ustawa". Wprawdzie w tytule ustawy użyto określenia

"płód ludzki", ale jej preambuła oraz treść wyraźnie wskazują na zamiar zbliżenia

sytuacji prawnej osoby fizycznej oraz nasciturusa. W preambule ustawy prawodawca

"uznał" bowiem, że "życie jest fundamentalnym dobrem człowieka, a troska o życie i

zdrowie należy do podstawowych obowiązków państwa, społeczeństwa i obywatela".

Prawo do życia, jako prawo "przyrodzone", ma więc konsekwentnie nie tylko osoba

fizyczna, ale od chwili poczęcia "każda istota ludzka" (art. 1 ust. 1 ustawy), przy czym

istota ludzka jest przed urodzeniem nazywana w przepisach ustawy "dzieckiem

poczętym", którego życie i zdrowie pozostają od tej chwili pod ochroną prawa (art. 1 ust.

2).

W kierunku zgodnym ze swymi założeniami aksjologicznymi ustawa dokonała

też zmiany innych przepisów systemu prawnego, w tym przepisów kodeksu cywilnego.

Nowo wprowadzony przepis art. 446

1

k.c. stanowi, że dziecko może z chwilą urodzenia

żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Zmieniono też art. 8 k.c. w taki

sposób, że jego dotychczasowa treść, iż każdy człowiek od chwili urodzenia ma

zdolność prawną, stała się przepisem § 1, zaś dodany przepis § 2 rozszerzył zdolność

prawną również na nasciturusa. Przepis art. 8 § 2 k.c. stanowi bowiem, że zdolność

prawną ma także dziecko poczęte, z tym iż prawa i zobowiązania majątkowe uzyskuje

ono pod warunkiem, że urodzi się żywe. Od daty wejścia ustawy w życie, tj. od dnia 16

marca 1993 r., system prawa cywilnego przewiduje zatem zdolność prawną istoty

ludzkiej, czyli osób fizycznych oraz dziecka poczętego, które zdolność bycia podmiotem

praw i obowiązków majątkowych ma pod zawieszającym warunkiem urodzenia się.

Urodzenie się dziecka jest zaś objęte domniemaniem z art. 9 k.c., że przyszło ono na

świat żywe.

Norma z art. 8 § 2 k.c. ma również zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Nie

znaczy to wprawdzie, że ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz

niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.

U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), powoływana dalej jako "ustawa kombatancka", normuje sto-

sunki społeczne z zakresu prawa cywilnego, choć równie trudno byłoby stosunki te

kwalifikować jako administracyjnoprawne, nawet jeśli taki charakter ma tryb orzekania o

spełnieniu przesłanek warunkujących nabycie określonych w ustawie uprawnień.

Wspomniane uprawnienia tworzą specyficzną kategorię społecznego odszkodowania,

odrębną od odszkodowań według prawa pracy, prawa cywilnego, czy prawa

ubezpieczeniowego (cywilnego) i powinny być przypisywane do zakresu materialnego

prawa ubezpieczenia społecznych sensu largo, nazywanego też niekiedy prawem

socjalnym. Istnieją wszakże wątpliwości, czy normy prawa socjalnego tworzą w polskim

systemie prawnym gałąź w pełni samodzielną, nie mówiąc już o nieskodyfikowaniu tych

norm, a nawet ich znacznym rozproszeniu wśród różnych aktów normatywnych.

Dlatego przy badaniu zdolności do nabycia uprawnień z zakresu prawa socjalnego

może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa.

Taka sytuacja występuje na tle uprawnień z ustawy kombatanckiej, która

przyznaje je nie tylko "osobom" mogącym się wykazać działalnością określoną w art. 1

ust. 2 lub w art. 2 (łącznie z okresami zaliczalnymi do działalności kombatanckiej i

działalności z nią równorzędnej - art. 3 ustawy), ale również "osobom" mogącym udo-

kumentować pozostawanie w sytuacjach faktycznych wskazanych w art. 4, tzn. pod-

leganie represjom w rozumieniu tego przepisu. Kategoria wspomnianych "osób" nie

została ograniczona do osób fizycznych, co w odniesieniu do podlegania represjom nie

miałoby zresztą rzeczowego uzasadnienia. Kategoria pojęciowa "osób" przebywających

w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady (art. 4 ust.

1 pkt 1 lit. a ustawy kombatanckiej) jest zatem synonimem pojęcia "istoty ludzkiej" i

obejmuje zarówno osobę fizyczną, jak też dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe.

Interpretowanie pojęcia "osoby" w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy kombatanckiej

przy uwzględnieniu treści art. 8 § 2 k.c. jest jurydycznie uzasadnione o tyle, o ile w

jednym i drugim wypadku chodzi o prawa majątkowe i ściśle z nimi związane prawa

niemajątkowe (nazywane w preambule ustawy kombatanckiej "głębokim szacunkiem

wszystkich rodaków"), stanowiące elementy treści stosunków prawnych typu

uprawnieniowo-zobowiązaniowego. Taka interpretacja ma również niepodważalne

uzasadnienie aksjologiczne, i to zarówno w przepisach ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r.,

jak też w przepisach ustawy kombatanckiej. Zgodnie bowiem z jej art. 4 ust. 2 przepisy

ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu

poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Prawodawca

dostrzegł więc konieczność stosowania ustawy również wobec dzieci, a założenie o

racjonalności jego działania wyklucza przypisanie mu zamiaru nierównego traktowania

dziecka w łonie matki i tuż po urodzeniu.

Z powyższych rozważań wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny przyjął w

zaskarżonym wyroku niedopuszczalnie zawężającą interpretację pojęcia osoby repre-

sjonowanej w rozumieniu ustawy kombatanckiej, czym rażąco naruszył jej przepisy oraz

przepisy innych ustaw, mających zastosowanie w sprawie. Zaskarżony wyrok stanowi

równocześnie naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wyraźnie sformułowanego

w preambułach ustawy kombatanckiej oraz ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. Rewizję

nadzwyczajną należało więc uwzględnić pomimo upływu sześciomiesięcznego terminu

z art. 421 § 2 k.p.c.

Kierując się wskazanym rozumowaniem Sąd Najwyższy uchylił więc zaskarżony

wyrok, a także poprzedzającą go decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i

Osób Represjonowanych, gdyż powinna ona być już uchylona w postępowaniu

sądowoadministracyjnym.

========================================