II UZP 13/96

Uchwała z dnia 4 czerwca 1996 r.

II UZP 13/96

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar (sprawoz-

dawca), Jerzy Kwaśniewski,

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Piotra Wiśniewskiego, po rozpoznaniu

sprawy z wniosku Czesława S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego Oddział Regionalny w B. o dodatek z tytułu pracy przymusowej w gór-

nictwie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 4 czerwca 1996 r. zagadnienia

prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 27

lutego 1996 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

"1. Czy rolnikowi pobierającemu rentę inwalidzką rolniczą wraz z dodatkiem

określonym w art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników (tekst jednolity: Dz. U. Nr 71 z 1993 r., poz. 342 ze zmianami) przyz-

nanym z tytułu pracy przymusowej w kopalni przysługuje jednocześnie dodatek, o

którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach

przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionym w

kopalni węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu (Dz. U. Nr 111,

poz. 537);

2. w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej - czy dopuszczalne jest pro-

wadzenie przez Sąd ustaleń w zakresie spełnienia wymogów do tego dodatku, o

których mowa w art. 5 ust. 1 wspomnianej ustawy" ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

1. Rolnikowi pobierającemu rentę rolniczą wraz z dodatkiem przewidzia-

nym w art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.), przysługuje

jednocześnie dodatek, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września

1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby

wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach i

zakładach wydobywania rud uranu (Dz. U. Nr 111, poz. 537),

2. Nie jest dopuszczalne, prowadzenie przez sąd powszechny ustaleń w

zakresie spełnienia wymogów do tego dodatku, o których mowa w art. 5 ust. 1

ustawy z dnia 2 września 1994 r.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu fak-

tycznego:

Decyzją z dnia 29 sierpnia 1995 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

Oddział Regionalny w B. odmówiła wnioskodawcy Czesławowi S. przyznania do

pobieranej na podstawie decyzji organu rentowego z dnia 14 lutego 1989 r. rolniczej

renty inwalidzkiej, dodatku z tytułu pracy przymusowej żołnierza wykonywanej w kopalni

węgla kamiennego, wobec braku przewidzianego prawem zaświadczenia organu

wojskowego.

Wobec odwołania wnioskodawcy od tej decyzji, w którym podniósł on, że dnia 27

kwietnia 1949 r. został wcielony do 58 brygady organizacji "Służba Polsce" i skierowany

do pracy w kopalni, Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Bydgoszczy oddalił odwołanie.

W uzasadnieniu Sąd ustalił, że wobec wniosku Czesława S. z lipca 1995 r. o

przyznanie mu dodatku z tytułu przymusowej pracy jako żołnierza w kopalni węgla ka-

miennego w okresie od dnia 27 kwietnia 1949 r. do maja 1950 r., potwierdzonej pismem

Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w B. z dnia 16 czerwca 1995 r. oraz zeznaniami

świadków, organ rentowy decyzją z dnia 30 sierpnia 1995 r. obliczył wzrost świadczenia

rentowego za podany okres pracy przymusowej w formacji "Służba Polsce" na

podstawie art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.). W ocenie Sądu

dodatek dochodzony na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r., nie

może być wnioskodawcy przyznany, przysługuje on bowiem żołnierzom zastępczej

służby wojskowej, którzy w latach 1949-1956 byli przymusowo zatrudniani m.in. w

kopalniach węgla i wcielonym z poboru 1949 r.do ponadkontyngentowych brygad

"Służby Polsce" przymusowo zatrudnionym w kopalniach węgla i kamieniołomach, o ile

powyższe okoliczności zostały potwierdzone zaświadczeniem organu wojskowego

wydanym na podstawie art. 5 ust. 1 tej ustawy. Ponieważ takiego zaświadczenia

wnioskodawca nie przedłożył, jego roszczenie nie może zostać uwzględnione.

Wyrok powyższy zaskarżył rewizją wnioskodawca dochodząc zmiany decyzji i

przyznania dodatku.

Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości zawarte w przedstawionym w sentencji

uchwały zagadnieniu prawnym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego system ubezpieczenia rolników całościowo reguluje

prawo do dodatku, w tym z tytułu pracy przymusowej po 1 września 1939 r., gdy inne

systemy "takiego dodatku nie przewidują", co świadczy o "uprzywilejowaniu tej grupy

zawodowej".

Ustawa z dnia 2 września 1994 r. statuuje zasadę jednego dodatku przy zbiegu z

dodatkiem dla kombatantów i innych osób będących ofiarami represji wojennych i

okresu powojennego, bądź dodatku za tajne nauczanie, nie wymienia jednak dodatku z

art. 27 ust. 2 ustawy o u.s.r.

"Ogólne uregulowanie dodatku do świadczeń rolniczych pochłania szczególny dodatek

przewidziany art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 2 września 1994 r. i ten tylko dodatek... jest

świadczeniem przysługującym rolnikowi bez względu na fakt, czy praca przymusowa

świadczona była w czasie okupacji, czy też podczas odbywania zastępczej służby

wojskowej".

Według Sądu Apelacyjnego także i na drugie z przedstawionych pytań od-

powiedź winna być negatywna wobec treści przepisów, zaś "osoba zainteresowana

może dochodzić poświadczenia tego okresu wyłącznie w trybie postępowania admi-

nistracyjnego...".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jed-

nolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.) obowiązująca od dnia 1 stycznia

1991 r., wprowadziła w przepisie art. 27 ust. 1 dodatki do emerytur i rent z ubezpiecze-

nia, określając w pkt 1-3, iż są to dodatki: rodzinny, pielęgnacyjny oraz kombatancki lub

z tytułu tajnego nauczania.

Wskazując, iż powyższe dodatki przysługują do "emerytur i rent z ubezpieczenia"

ustawa ta ograniczyła przyznawanie ich do świadczeń przez nią regulowanych, tworząc

tym samym swego rodzaju "system zamknięty", tj. regulujący w całości świadczenia

należne osobom wymienionym w art. 1 ustawy. Jedynie w sprawach w niej nie

uregulowanych dotyczących składek na ubezpieczenie oraz przyznawania świadczeń z

ubezpieczenia i ich wypłaty, odsyła odpowiednio do przepisów o zobowiązaniach

podatkowych oraz przepisów regulujących przyznawanie analogicznych świadczeń

przysługujących pracownikom i członkom ich rodzin - art. 52 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy.

Przepis art. 27 ust. 1 w tym brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z

dnia 11 października 1991 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

(Dz. U. Nr 103, poz. 448) obowiązuje od dnia 1 stycznia 1992 r., poza pkt 3 dotyczącym

dodatku kombatanckiego lub z tytułu tajnego nauczania, który obowiązuje od dnia 15

listopada 1991 r., a wprowadzony został art. 41 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

W ust. 2 art. 27 ustawa z dnia 11 października 1991 r. wprowadziła nadto do-

datek z tytułu pracy przymusowej po 1 września 1939 r. w wysokości 2% emerytury

podstawowej za każdy rok takiej pracy. Wymienione dodatki są jedynymi jakie ustawa

przewiduje. Dla porównania ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w art. 46 ust. 1

przewidywała do emerytur i rent dodatki (rodzinne, pielęgnacyjny i z tytułu odznaczeń

państwowych) i w tym zakresie była zgodna z art. 30 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity

tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.), który to przepis tylko takie dodatki

przewidywał do świadczeń w ustawie określonych.

Modyfikacja ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p., dokonana została art. 21

ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent. Zgodnie

z tym przepisem poza dodatkami określonymi w ust. 1 art. 21, dodatkiem za tajne

nauczanie oraz dodatkiem określonym w przepisach o kombatantach oraz niektórych

innych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego do

emerytur i rent nie przysługują inne dodatki.

Porównanie stanu prawnego dotyczącego dodatków w obu systemach ubez-

pieczenia (rolniczym i pracowniczym), daje podstawę do stwierdzenia ich podobieńs-

twa, z tym tylko, że ubezpieczenie rolnicze przewiduje nadto dodatek z tytułu pracy

przymusowej po 1 września 1939 r. Okres tej pracy w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r.

o z.e.p. uznany został jako zaliczalny do okresu zatrudnienia - (art. 13 ust. 2), w ustawie

z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent..., jako składkowy - (art. 2

ust. 2 pkt 2 )z wyszczególnieniem, iż chodzi o: pracę przymusową na rzecz hi-

tlerowskich Niemiec w okresie II wojny światowej (od 1 września 1939 r. do 8 maja

1945 r.), pracę wykonywaną na obszarze ZSRR w okresie od dnia 17 września 1939 r.

do dnia 31 grudnia 1956 r., wykonywaną na rozkaz władz alianckich w okresie do dnia

31 grudnia 1945 r., wykonywaną w kopalniach pod ziemią podczas odbywania służby

wojskowej w Wojsku Polskim.

Fakt, iż ustawa o ubezpieczeniu rolników nie określa tak szczegółowo pracy

przymusowej, a podaje tylko jej datę początkową (1 września 1939 r.) daje podstawę do

potraktowania problemu pracy przymusowej jako "przyznawania świadczeń z ubez-

pieczenia i ich wypłaty" i wobec braku odpowiedniej regulacji w ustawie o ubez-

pieczeniu rolników, do stosowania przepisów dotyczących przyznawania analogicznych

świadczeń pracownikom i członkom ich rodzin - art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o u.s.r. - w

tym art. 2 ust. 2 pkt 2 lit. a-d ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent...

Daje to podstawę do stwierdzenia, że oba te "odrębne systemy ubezpieczeń"

gratyfikują pracę przymusową bądź to w formie dodatku, który dolicza się do części

składkowej emerytury lub renty (ustawa o u.s.r.), bądź też wprost przez traktowanie

tego okresu jako składkowego, co w sposób oczywisty wpływa na wysokość

świadczenia (ustawa o rewaloryzacji emerytur i rent).

Ustawa z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących

żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węg-

la, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu (Dz. U. Nr 111, poz. 537) -

późniejsza w stosunku do obu omawianych ustaw - wprowadziła "dodatek pieniężny do

emerytury lub renty" po uznaniu w preambule, że "przymusowe zatrudnianie... w

kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu, stanowiło

szczególny rodzaj represji...". Dodatek ten , należny do emerytur i rent (wszystkich) jako

niezależny od innych dodatków i zwiększeń, przysługuje tylko ze względu na określony

rodzaj świadczonej przymusowo pracy i tylko żołnierzom zastępczej służby wojskowej,

którzy w latach 1949-1956 byli tak zatrudniani w kopalniach węgla, kamieniołomach

oraz zakładach pozyskiwania i wzbogacania rud uranowych oraz żołnierzom jedynie z

poboru w 1949 r., którzy byli "wcielani do ponadkontyngentowych brygad "Służby

Polsce" i zatrudniani przymusowo w kopalniach węgla i kamieniołomach".

Ustawa wyłącza jedynie zbieg tego dodatku z dodatkiem określonym w prze-

pisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i

okresu powojennego i z dodatkiem za tajne nauczanie. Ten rodzaj dodatków jest

przewidziany i w ubezpieczeniu rolników - art. 27 ust. 1 pkt 3, i w ubezpieczeniu

pracowniczym - art. 21 ust. 4 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent. Pośrednio potwier-

dza to art. 3 ustawy z dnia 2 września 1994 r., który ogólnie stanowi o dodatku "obok

emerytury lub renty" przyznawanym i wypłacanym przez właściwy w sprawach emerytur

i rent organ rentowy, i w art. 8 który w sprawach nie uregulowanych odsyła do

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, i jest to jedyne

odesłanie do konkretnej ustawy, dotyczące jednak tylko spraw nie uregulowanych.

Wbrew też sugestii Sądu Apelacyjnego nie jest to uprzywilejowanie tylko rol-

ników, skoro powyższa regulacja dotyczy wszystkich emerytów i rencistów pobierają-

cych świadczenie, którzy w sposób i w okresie wskazanym w ustawie podlegali "szcze-

gólnemu rodzajowi represji".

Dlatego też Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że pobieranie przez rolnika

renty rolniczej wraz z dodatkiem przewidzianym w art. 27 ust. 2 ustawy o u.s.r. nie sta-

nowi przeszkody w jednoczesnym przyznaniu dodatku, o którym mowa w art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 2 września 1994 r. o dodatku i uprawnieniach przysługujących

żołnierzom...

Ta ostatnio wymieniona ustawa w art. 5 ust. 1 przewiduje, że dodatek przyz-

nawany jest na podstawie zaświadczenia organu wojskowego potwierdzającego rodzaj i

okres wykonywania przymusowego zatrudnienia w ramach zastępczej służby

wojskowej, upoważniając jednocześnie Ministra Obrony Narodowej do określenia

właściwych organów wojskowych oraz trybu postępowania przed tymi organami. Roz-

porządzenie wykonawcze z dnia 16 grudnia 1994 r. w sprawie organów wojskowych

właściwych do wydawania zaświadczeń żołnierzom zastępczej służby wojskowej

przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wy-

dobywania rud uranu oraz trybu postępowania przed tymi organami (Dz. U. Nr 136 poz.

707), określiło iż takie zaświadczenia wydaje się na podstawie ewidencji wojskowej, a w

razie jej braku na podstawie przedłożonych przez wnioskodawcę innych dowodów oraz

przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego w trybie określonym w Kodeksie

postępowania administracyjnego, przewidując tryb odwoławczy w wypadku odmowy

wydania właściwego zaświadczenia - § 2 ust. 2 rozporządzenia.

Podobnie regulowały sprawę dokumentowania uprawnień kombatanckich

przepisy poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym

zwiększaniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U.

Nr 34, poz. 186), jak i ustawy obecnie obowiązującej z dnia 27 stycznia 1991 r. o

kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu

powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.).

Na tle tej pierwszej ustawy, Sąd Najwyższy zajmował stanowisko (dalej aktual-

ne), ze sąd nie jest uprawniony do badania czy kombatant czy więzień obozu kon-

centracyjnego odpowiada warunkom uprawniającym do świadczeń w przypadku

odmowy wydania zaświadczenia, zaś brak takiego zaświadczenia, pozbawia te osoby

możności skutecznego dochodzenia uprawnień do świadczeń określonych w ustawie -

(uchwały z dnia 2 czerwca 1977 r. II UZP 2/77, z 23 sierpnia 1977 r. II UZP 10/77, z 7

listopada 1977 r. II UZP 18/77 - OSNCP 1978 z. 2 poz. 30 oraz postanowienie z 4

kwietnia 1979 r. IV CR 83/79 - OSNCP 1979 z. 10 poz. 203).

Analogiczna regulacja trybu postępowania zawarta w rozporządzeniu Ministra

Obrony Narodowej z dnia 16 grudnia 1994 r., daje podstawę do podzielenia przeds-

tawionej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach dotyczących kombatantów i

stwierdzenia, że nie jest dopuszczalne prowadzenie przez sąd powszechny ustaleń w

zakresie spełniania wymogów do dodatku określonego ustawą z dnia 2 września 1994

r. Decyzja w tej mierze należy do wojskowego komendanta uzupełnień właściwego ze

względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy, zaś jej niewydanie upoważnia

wnioskodawcę do wniesienia odwołania w trybie określonym w Kodeksie postępowania

administracyjnego.

Mając to wszystko na uwadze podjęto uchwałę jak w sentencji.

========================================