III ARN 17/96

Wyrok z dnia 5 lipca1996r.

III ARN 17/96

W myśl art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu

powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) Główna Komisja Badania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej uprawniona jest

tylko do wyrażania opinii co do charakteru miejsc odosobnienia, o których mowa

w art. 3 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i pkt 3. Natomiast nie jest uprawniona do

określania wieku osób przebywających w tych miejscach jako przesłanki prawa

do świadczeń przewidzianych w tej ustawie.

Przewodniczący SSN: Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Janusz Łętowski,

Walerian Sanetra, Maria Tyszel (sprawozdawca), Andrzej Wróbel,

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Waldemara Grudzieckiego, po roz-

poznaniu w dniu 5 lipca 1996 r. sprawy ze skargi Jana L. na decyzję Kierownika Urzędu

do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 26 października 1994

r., [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie [...] od

wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia

10 listopada 1995 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Naczelnemu Sądowi Ad-

ministracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 26 października 1994 r. Kierownik Urzędu d/s Kombatantów i

Osób Represjonowanych odmówił Janowi L., urodzonemu 16 maja 1929 r., przyznania

uprawnień kombatanckich, gdyż na podstawie wykazu jednolitego obozów, sporzą-

dzonego przez Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu -

Instytut Pamięci Narodowej wraz z uzupełnieniem z dnia 11 marca 1993 r., wydanego z

upoważnienia art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz

niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.

U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) uznał, że uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w

obozach dla wysiedlonych w Zamościu i Zwierzyńcu przysługują jedynie osobom, które

w nich przebywały jako dzieci do lat 14. Wnioskodawca natomiast był osadzony w obu

tych obozach mając ukończone 14 lat życia.

W skardze, wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący wnosił

o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając, że przed ukończeniem 14 lat życia był

represjonowany wraz z rodzicami; na skutek obławy niemieckiej w 1943 r. ukrywał się,

następnie od 20 czerwca był osadzony w obozie w Zwierzyńcu, przewieziony do obozu

w Zamościu, skąd w lipcu 1943 r., po oddzieleniu od rodziców, został wywieziony na

roboty do Rzeszy Niemieckiej. Podczas pobytu w obozach miał więc zaledwie 14 lat i

półtora miesiąca.

Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie wyrokiem z dnia

10 listopada 1995 r. [...] oddalił skargę.

W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Prezes Naczelnego Sądu Adminis-

tracyjnego zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem

prawa, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych

i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) oraz art. 207 § 2 pkt 1 Kodeksu

postępowania administracyjnego, wnosił o jego uchylenie.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skład orzekający w sprawie w całej rozciągłości podziela zarzuty zawarte w

rewizji nadzwyczajnej oraz ich uzasadnienie.

W szczególności Sąd Najwyższy podziela pogląd, że przyznanie uprawnień

kombatanckich osobom, które podlegały represjom wojennym uzależnione zostało, w

myśl przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego

(Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach, od spełnienia

dwóch warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny

polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe, 2) przebywania z tych właśnie przyczyn

w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w

innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków

w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji

hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Stosownie natomiast do art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, to Kierownik

Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie opinii Głównej

Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytutu Pamięci Narodowej określa

te miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w

obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji

hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Umocowanie zawarte w art. 8 ust. 1 pkt 2 dało

Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uprawnienie

do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym

uprawnień osób tam przebywających; żadnych dodatkowych warunków podmiotowych

nie przewiduje bowiem przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. Oznacza

to, że uprawnienia te przysługują wszystkim osobom osadzonym w miejscach

odosobnienia określonych w tym przepisie, których wykaz sporządza Główna Komisja

Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej, o ile nie

zachodzą przesłanki negatywne z art. 21 ust. 2 ustawy o kombatantach.

Sąd Najwyższy zauważa również, że powołany wyżej przepis art. 8 ust. 1 pkt 2

ustawy o kombatantach nie upoważnił Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich

(obecnie Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) - Instytutu Pamięci Narodowej do

wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy o kombatantach, a jedynie do

wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc

odosobnienia. Opinia ta, jak każdy inny dowód podlega kontroli i ocenie organu orze-

kającego w konkretnej sprawie. Tak więc adnotacja zawarta w pkt IV wykazu jedno-

litego obozów, obejmującym obozy dla wysiedlonych na Zamojszczyźnie: "Uprawnienia

przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14, osadzonym w tych obozach", wyraźnie

wykracza poza umocowanie ustawowe, jakie dla tej Komisji przewidziano w ustawie o

kombatantach. Ustawa ta również wobec osób, które jako dzieci zostały odebrane

rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia, nie

wprowadziła kryterium wieku. Na podstawie przepisu art. 8 ust. 2 pkt 3 Główna Komisja

potwierdza jedynie okoliczność odebrania dzieci rodzicom w określonym celu,

wskazanym w art. 4 ust. 2, natomiast Komisja w uzupełnieniu wykazu jednolitego

obozów [...] kryterium wieku ustanowiła bez umocowania prawnego.

Jak już wspomniano, opinia Komisji nie jest wiążąca ani dla Kierownika Urzędu

do Spraw Kombatantów ani dla Sądu orzekającego w sprawie, tym bardziej nie jest

wiążąca w części, w której Komisja przekroczyła kompetencje zakreślone ustawą. [...]

Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, że:"Kryterium wieku 14 lat zostało przyjęte przez Kierownika Urzędu d/s

Kombatantów odpowiednio do powszechnie obowiązujących w tym względzie prze-

pisów prawa polskiego. Granica wieku musiała być ustalona jednoznacznie aby nie

stwarzać dowolności co do jej przestrzegania. Z tych powodów decyzja odmowna jest

poprawna". Taka ocena, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, nie

może mieć zastosowania do stanów faktycznych, które zdarzyły się podczas okupacji

hitlerowskiej. Jest bowiem faktem historycznym powszechnie znanym, że władze oku-

pacyjne w stosunku do obywateli polskich nie przestrzegały prawa, nawet ustano-

wionego przez siebie, a zwłaszcza prawa polskiego. Tak jednoznaczne ustalenie gra-

nicy wieku, jak to uczyniła Główna Komisja w stosunku do dzieci represjonowanych w

rozumieniu przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz w art. 4 ust. 2 może wskazywać na

przywiązywanie zbyt dużej wagi do przepisów wydanych podczas okupacji oraz na

założenie, a priori, że były one ściśle przestrzegane.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że rewizja nadzwyczajna jest

w pełni uzasadniona, bowiem zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem

prawa materialnego, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b w związku z art.

8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach oraz art. 207 Kodeksu postępowania

administracyjnego i na podstawie przepisów art. 210, 211 KPA i 422 § 2 KPC orzekł,

jak w sentencji wyroku.

N o t k a

Uprawnienia dzieci przebywających w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w

Zamościu, były przez Sąd Najwyższy rozważane już w uchwale z dnia 4 listopada 1982 r., III

UZP 5/82 (OSNCP 1993 z.5-6 poz. 67). Sąd Najwyższy stwierdził, iż pobyt dzieci w wieku do 14

lat w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w Zamościu uprawnia do świadczeń rentowych

określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększaniu

świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186).

========================================