II URN 58/95

Wyrok z dnia 21 sierpnia 1996 r.

II URN 58/95

Ponownie rozpoznanie wniosku o emeryturę górniczą, dokonane na mocy

art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 1994 r, o zmianie ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 84, poz. 385) nie narusza powagi rzeczy osądzonej prawomocnego orzeczenia

sądowego, wydanego przed wejściem w życie tej ustawy.

Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Józef Iwulski,

Maria Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w

dniu 21 sierpnia 1996 r. sprawy z wniosku Czesława F. przeciwko Zakładowi Ubez-

pieczeń Społecznych w Ch. o wysokość świadczenia emerytalnego, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 27 lutego 1995 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych-Oddział w Ch. z dnia 5 grudnia 1994 r. [...] i sprawę przekazał

temuż Oddziałowi do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawca Czesław F., urodzony 6 kwietnia 1933 r., zwrócił się w dniu 17

listopada 1994 r. do organu rentowego o przeliczenie według nowego wskaźnika

okresów pracy wykonywanej pod ziemią w Przedsiębiorstwie Montażu Urządzeń

Elektrycznych PW w K.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ch., decyzją z dnia 5 grudnia 1994

r. odmówił wnioskodawcy zastosowania korzystniejszego przelicznika w oparciu o art. 2

ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 czerwca 1994 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

84, poz. 385) ponieważ, zdaniem organu rentowego, ubezpieczony nie udowodnił co

najmniej 5 lat pracy górniczej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pod

ziemią, a tylko 1 rok 11 miesięcy i 12 dni.

W odwołaniu wnioskodawca domagał się "zmiany decyzji i przyznania emerytury

górniczej z zastosowaniem przelicznika 1,4 za okres od 1 września 1948 r. do 26

grudnia 1990 r. z wyłączeniem lat: 1958, 1959, 1963, 1965, 1969, 1974, w których nie

pracował pod ziemią".

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy podtrzymał stanowisko zajęte w

zaskarżonej decyzji, że wnioskodawca nie udowodnił minimum 5 lat pracy górniczej

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze pod ziemią oraz wnosił o oddalenie odwołania

w zakresie podwyższenia wskaźnika. Natomiast w części dotyczącej przyznania prawa

do górniczej emerytury wnosił o odrzucenie odwołania, ponieważ to roszczenie zostało

już rozstrzygnięte prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 czerwca 1993 r., [...] który nosi cechy powagi rze-

czy osądzonej.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem

z dnia 27 lutego 1995 r.:

1) odrzucił odwołanie w części dotyczącej przyznania prawa do górniczej emerytury,

2) oddalił odwołanie odnośnie korzystniejszego przelicznika.

W uzasadnieniu tego wyroku, sporządzonym na żądanie Sądu Najwyższego na

podstawie przepisu art. 419 § 3 KPC, Sąd orzekający wskazał, że: " W sprawie gór-

niczej emerytury organ emerytalny wydał decyzję odmowną dnia 13 lutego 1992 r., a

odwołanie od tej decyzji zostało prawomocnie oddalone przez tut. Sąd [...] wyrokiem z

dnia 24 czerwca 1993 r. Ubezpieczony nie złożył nowego wniosku o emeryturę

górniczą, organ emerytalny nie wydawał kolejnej decyzji w przedmiocie emerytury

górniczej. Odwołanie ubezpieczonego zawierające wniosek o prawo do emerytury gór-

niczej jest odwołaniem od nie istniejącej decyzji. Sprawa emerytury górniczej, wobec

braku nowych dowodów, nowego wniosku i kolejnej decyzji została prawomocnie

zakończona. Odwołanie ubezpieczonego w tej części należało odrzucić na podstawie

art. 199 § 1 pkt 2 KPC". Sąd podkreślił również, że zgodnie z ustawą z dnia 30 czerwca

1994 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 385) pozostały - w zasadzie - w

mocy przepisy dotyczące warunków przyznania górniczej emerytury, określone w art. 9

ust. 1 pkt 1 i 3 oraz art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.).

Uzasadniając natomiast oddalenie odwołania od decyzji organu rentowego z

dnia 5 grudnia 1994 r., zawierającej odmowę "przeliczenia świadczenia z zastosowa-

niem korzystniejszego przelicznika..." Sąd Wojewódzki wskazał, że: "Postępowanie

przed organem rentowym odbywa się w oparciu o rozporządzenie Rady Ministrów z

dnia 27 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i

zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. z 1983 r., Nr 10, poz. 49 ze zm.), stanowiącego,

iż postępowanie w sprawie świadczeń emerytalnych i rentowych wszczyna się na

podstawie wniosku, do którego powinny być dołączone odpowiednie dokumenty st-

wierdzające okoliczności uzasadniające przyznanie świadczeń, również ich wysokość.

W chwili zgłoszenia wniosku organ rentowy nie dysponował dokumentami dającymi

podstawę do zmiany przelicznika. Jak wyżej ustalono, były i są w aktach emerytalnych

zaświadczenia o okresie zatrudnienia, przyczynie rozwiązania umowy, pracy w

szczególnych warunkach i wykaz zjazdów za okres od 1956 r. do 1961 r. poświad-

czający pracę stale pod ziemią przez 23 miesiące, wyjaśnienia dotyczące zaliczenia

pracy ubezpieczonego do pracy górniczej, zatwierdzenie O.U.G. Akta emerytalne (t. I i

II) nie zawierają jakiejkolwiek wzmianki o wykonaniu zjazdów przez ponad 23 miesiące.

Treść decyzji wydanej przez organ rentowy dnia 5 grudnia 1994 r. w oparciu o

dokumenty zawarte w aktach posiadanych przez ZUS jest prawidłowa, zgodna ze

stanem faktycznym wynikającym z tych akt. Sąd nie uwzględnił odwołania ubezpie-

czonego od decyzji z dnia 5 grudnia 1994 r., gdyż nie stwierdził jakichkolwiek naruszeń

prawa, w wyniku których doszło do wydania decyzji odmownej. Na dzień jej wydania, na

podstawie akt emerytalnych, decyzja jest prawidłowa. Ubezpieczony otrzymuje

emeryturę pod symbolem "EW". Faktycznie wykonywał też pracę górniczą z art. 5 ust. 1

ustawy z dnia 1 grudnia 1983 r. o z.e.g. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 30

czerwca 1994 r. Ustawa ta do emerytury m.in. "EW" przewiduje możliwość

zastosowania przeliczników 1,5 i 1,8 pod warunkiem wykonywania pracy z art. 10 ust. 1

lub art. 6 ust. 1 co najmniej przez 5 lat (art. 2 powołanej ustawy z 30 czerwca 1994 r.).

Należy więc wykazać zatrudnienie przez co najmniej 5 lat w warunkach z art. 10 ust. 1

lub art. 6 ust. 1 ustawy o z.e.g. dla uzyskania przeliczników 1,5 lub 1,8. Przelicznik 1,4,

o którym pisze ubezpieczony w odwołaniu, z art. 10a ust. 1 pkt 3 wg brzmienia

nadanego ustawą z dnia 30 czerwca 1994 r. stosuje się do wyliczenia wysokości

górniczych rent i emerytur pod symbolem "Kge", której ubezpieczony nie posiada.

Rzeczą ubezpieczonego jest wykazać organowi emerytalnemu, że spełnia warunki

niezbędne do zastosowania przeliczników 1,5 lub 1,8 przez przedstawienie dokumentu

zjazdów za cały okres pracy w PMUE PW".

Rewizję nadzwyczajną od tego wyroku złożył Minister Sprawiedliwości, który

zarzucając, że wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności

art. 3 § 2 KPC oraz art. 2 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 czerwca 1994 r. o zmianie us-

tawy o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie niektórych in-

nych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 385), a nadto z naruszeniem interesu Rzeczypospolitej

Polskiej, wnosił o jego uchylenie w części oddalającej odwołanie wnioskodawcy i

przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Katowicach do ponownego rozpoznania. Pismem z dnia 6 marca

1996 r. Minister Sprawiedliwości rozszerzył rewizję nadzwyczajną poprzez objęcie jej

zakresem również pkt 1 zaskarżonego wyroku, odrzucającego odwołanie w części

zawierającej żądanie przyznania górniczej emerytury zarzucając, że została naruszona

również ustawa z dnia 30 czerwca 1994 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin, która uchylając art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i

rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) wprowadziła

nowe zasady obliczania stażu pracy przy wymiarze górniczej emerytury.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wydając zaskarżony wyrok Sąd orzekający w jego uzasadnieniu powołał się

między innymi na rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (a nie - jak

błędnie napisano - z dnia 27 lutego) w sprawie postępowania o świadczenia emery-

talno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49 ze zm.), zwane

dalej rozporządzeniem, przytaczając treść wynikającą z przepisu § 4, pomiął jednakże

treść innych przepisów, istotnych w niniejszej sprawie. Podzielając stanowisko Sądu

Wojewódzkiego, że wnioskodawca nie zgłosił nowego wniosku o przyznanie górniczej

emerytury, ani też nie dołączył nowych dowodów, Sąd Najwyższy zauważa, że w myśl

przepisu § 3 powołanego rozporządzenia, organy rentowe są obowiązane do

informowania o warunkach i dowodach wymaganych do uzyskania świadczeń emery-

talno-rentowych oraz do udzielania pomocy przy ubieganiu się o te świadczenia.

Przepis § 33 ust. 2 tegoż rozporządzenia zezwala organowi rentowemu na

prowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego. Skoro więc wniosek z dnia

15 listopada 1994 r. "o przeliczenie w/g nowego wskaźnika okresu pracy ..." budził

wątpliwości co do jego rzeczywistej treści, obowiązkiem organu rentowego było

wezwanie wnioskodawcy do sprecyzowania żądania i przeprowadzenie postępowania

wyjaśniającego. Również Sąd, rozpatrujący odwołanie wnioskodawcy, był nie tylko

uprawniony, ale i zobowiązany do przeprowadzenia - na podstawie art. art. 467, 468

KPC - wstępnego badania sprawy i postępowania wyjaśniającego. Przepisy te, zgodnie

z art. 459 KPC stosuje się bowiem również do spraw z zakresu ubezpieczeń

społecznych.

Słusznie podniesiono w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, że w aktach sprawy

Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach [...],

zakończonej prawomocnym wyrokiem z dnia 24 czerwca 1993 r. oddalającym

odwołanie od decyzji odmawiającej wnioskodawcy przyznania górniczej emerytury,

znajduje się wykaz dniówek przepracowanych przez wnioskodawcę pod ziemią w latach

1957-1990, wskazujący, że ilość miesięcy przepracowanych przez wnioskodawcę pod

ziemią znacznie przekracza 5 lat. W protokole rozprawy z dnia 24 czerwca 1993 r. Sąd

ten stwierdził, że wnioskodawcy na podstawie tego wykazu można zaliczyć 19 lat i 5

miesięcy pracy górniczej. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku natomiast Sąd

orzekający ustalił, że wnioskodawca wykazał jedynie 23 miesiące pracy pod ziemią nie

wyjaśniając, dlaczego pominął zarówno ten wykaz dniówek pracy dołowej

wnioskodawcy, jak i stwierdzenie Sądu zawarte w protokole z dnia 24 czerwca 1993 r.,

chociaż przeprowadził dowód z powołanych akt [...] i odwołał się do nich w swoim

uzasadnieniu. Ta rozbieżność pomiędzy zebranym materiałem dowodowym, a

ustaleniami i wnioskami Sądu stanowi rażące naruszenie art. 233 § 1 KPC, uzasad-

niające uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy podziela również pogląd zawarty w uzasadnieniu rewizji nadz-

wyczajnej, że ustawa z dnia 30 czerwca 1994 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

84, poz. 385), zwana dalej ustawą o zmianie z.e.g., przepisem art. 1 pkt 4 nadała

kolejne, nowe brzmienie przepisowi art. 10 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrze-

niu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.), zwanej dalej

ustawą o z.e.g., a mianowicie: w ust. 1 tego przepisu stanowi, że prawo do górniczej

emerytury, bez względu na wiek i zajmowane stanowisko, przysługuje górnikom, którzy

pracę górniczą wykonywali pod ziemią stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przez

okres wynoszący co najmniej 25 lat. Przepis ten obejmuje górników wymienionych w

art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.g., tj. zatrudnionych jak wnioskodawca, pod ziemią w

przedsiębiorstwach wymienionych w tym punkcie.

Wnioskodawca w całym okresie pracy zatrudniony był na stanowisku elektro-

montera, posiadał zatwierdzenie Okręgowego Urzędu Górniczego w K. z dnia 22

sierpnia 1961 r. na stanowisko brygadzisty - elektromontera z odpowiedzialnością

dozorcy urządzeń elektrycznych. Wykonując pracę na tym stanowisku, wykonywał

pracę górniczą, jaka została wymieniona w wykazie D pkt 5 załącznika Nr 2 do zarzą-

dzenia Nr 9 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia

stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu pod ziemią, w kopalniach siarki i ko-

palniach węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą. Tych

okoliczności Sąd Wojewódzki również nie wziął pod uwagę stwierdzając w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że decyzja organu rentowego jest zgodna ze

stanem faktycznym wynikającym z akt rentowych, a przy jej wydaniu nie doszło do

jakichkolwiek naruszeń prawa.

Sąd Najwyższy, w składzie orzekającym, nie podziela tego stanowiska ponieważ

- jak wyżej wskazano - w aktach rentowych brak jest pełnego materiału dowodowego

dotyczącego ilości miesięcy przepracowanych przez wnioskodawcę pod ziemią (część

tego materiału znajduje się w ww. aktach Sądu) a ponadto, nastąpiła zmiana stanu

prawnego poprzez rozszerzenie, ustawą o zmianie ustawy o z.e.g., kręgu osób

uprawnionych do świadczeń z tego zaopatrzenia.

W myśl przepisu art. 3 pkt 2 ustawy o zmianie ustawy o z.e.g. jej przepisy

stosuje się do wniosków zgłoszonych przez osoby, które nie spełniały warunków wy-

maganych do uzyskania prawa do emerytury lub renty na podstawie przepisów do-

tychczasowych, jeżeli osoby te odpowiadają warunkom do uzyskania świadczeń,

wprowadzonym tą ustawą. Przepis ten, z woli ustawodawcy, pozwala więc na ponowne

rozpoznanie wniosków o przyznanie świadczeń emerytalno-rentowych przysługujących

górnikom, którym uprzednio odmówiono prawa do takich świadczeń, w niczym nie

naruszając instytucji powagi rzeczy osądzonej prawomocnych wyroków sądowych. W

rozpatrywanej sprawie wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach z dnia 24 czerwca 1993 r., w sprawie [...] jest wyrokiem

prawomocnym, posiadającym - z mocy art. 366 KPC - powagę rzeczy osądzonej.

Przymiot ten, zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 KPC, stanowi wówczas podstawę odrzucenia

odwołania od decyzji organu rentowego, gdy sprawa o to samo roszczenie pomiędzy

tymi samymi stronami została prawomocnie osądzona. Tożsamość roszczenia istnieje

natomiast wówczas, gdy identyczny jest nie tylko przedmiot sporu, ale i jego podstawa.

Stwierdzenie tożsamości roszczenia może więc nastąpić, gdy istnieje tożsamość

podstawy faktycznej i prawnej, czyli normy prawnej stanowiącej podstawę roszczenia.

Wobec zmiany stanu prawnego brak było podstaw do zastosowania art. 199 § 1 pkt 2

KPC i odrzucenia odwołania wnioskodawcy w przedmiocie przyznania prawa do

górniczej emerytury. Postanowienie tej treści, zawarte w zaskarżonym wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, również zostało

więc wydane z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności art. art. 199 § 1 pkt 2 i

366 KPC co uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej wraz z wnioskiem z dnia 6

marca 1996 r. o rozszerzenie jej zakresu.

Uchylając zaskarżony wyrok w całości Sad Najwyższy uznał, że ze względów

ekonomii procesowej celowe jest uchylenie także decyzji organu rentowego dnia 5

grudnia 1994 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temuż organowi.

Rozpoznając sprawę ponownie organ rentowy zgromadzi pełną dokumentację

dotyczącą charakteru zatrudnienia wnioskodawcy w Przedsiębiorstwie Montażu

Urządzeń Elektrycznych Przemysłu Węglowego w K., z uwzględnieniem w szczegól-

ności wykazu przesłanego Sądowi Wojewódzkiemu do sprawy [...] oraz zatwierdzenia

Okręgowego Urzędu Górniczego w K. W razie potrzeby lub wątpliwości należy

wyjaśnić, przez jaki okres to zatwierdzenie zachowało swą ważność, czy były również

zatwierdzenia późniejsze. Organ rentowy weźmie też pod uwagę, że za pracę wykony-

waną stale i w pełnym wymiarze czasu pracy uznaje się pracę wykonywaną do 31

grudnia 1980 r. przez 25 dni, zaś od 1 stycznia 1981 r. przez 22 dni w miesiącu, zgod-

nie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie

szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta górnika (Dz. U. z 1982 r.,

Nr 2, poz. 13 ze zm.). Słusznie podkreślono w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, że

wprowadzenie systemu czterobrygadowego spowodowało jednakże, iż pracownicy

zatrudnieni stale i w pełnym wymiarze pod ziemią, nie wykonywali jej przez określony

wyżej czas z uwagi na rotację, nadto w niektórych miesiącach zgodnie z kalendarzem

przypadało mniej niż 25 lub 22 dni roboczych, co w konsekwencji oprócz

wykazywanych dni usprawiedliwionej nieobecności w pracy mogłoby spowodować

zwiększenie okresu, od którego - na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 czerwca

1994 r. o zmianie ustawy o z.e.g. - zależy prawo wnioskodawcy do górniczej emerytury

lub mogło mieć wpływ na wysokość pobieranego świadczenia. Dopiero, po dokładnym

ustaleniu stanu faktycznego organ rentowy oceni, czy wnioskodawca spełnia warunki

do przyznania górniczej emerytury, względnie zwiększenia świadczenia pobieranego na

podstawie przepisów obowiązującej aktualnie ustawy z dnia 30 czerwca 1994 r. o

zmianie ustawy o z.e.g. oraz załącznika Nr 2 do zarządzenia Ministra Przemysłu i

Handlu z dnia 23 grudnia 1994 r. (Nr 9) i wyda stosowną decyzję.

Sąd Najwyższy podziela też zarzut wyrażony w rewizji nadzwyczajnej, że

zaskarżony wyrok został wydany nie tylko z rażącym naruszeniem wyżej wskazanych

przepisów, ale również z naruszeniem interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd

Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że ewentualne pozbawienie obywatela prawa do

przysługującego mu świadczenia emerytalno-rentowego lub przyznanie go w nieprawid-

łowej wysokości jest sprzeczne zarówno z konstytucyjną zasadą państwa prawnego, jak

również z zasadą zaufania do organów Państwa, a w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie

podważa zaufanie do organów wymiaru sprawiedliwości.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy z mocy powołanych przepisów oraz

art. 421 § 2, 422 § 2 w związku z art. 477

14a

KPC orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================