I PRN 95/96

Wyrok z dnia 23 października 1996 r.

I PRN 95/96

Zasada z § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r.

zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 83,

poz. 374), że wynagrodzenie powinno być ustalone według przepisów

dotychczasowych, jeżeli jest to korzystniejsze dla twórcy projektu wynalazczego,

odnosi się zarówno do wynagrodzenia za okresy obliczenia już zakończone, za

które nie zostało ono wypłacone do dnia wejścia w życie wymienionego

rozporządzenia, jak i do wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze,

zgłoszone przed dniem wejścia w życie tego rozporządzenia, za okresy oblicze-

niowe, które kończą się po dniu jego wejścia w życie.

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie: SN Józef

Iwulski, SA Mieczysław Bareja.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 października 1996 r. sprawy z

powództwa Zygmunta S. przeciwko A.-B.-B. Zakładom Wytwórczym Urządzeń Syg-

nalizacyjnych S. Ltd. Spółce z o.o. w K. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej

Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 29

stycznia 1993 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

W pozwie z dnia 5 czerwca 1992 r. powód Zygmunt S. wniósł o zasądzenie od

A.-B. Zakładów Wytwórczych Urządzeń Sygnalizacyjnych S. Ltd. Spółki z o.o. w K.

kwoty 12.658.922 starych złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 1 marca 1992 r.,

należnej mu - według jego twierdzeń - za zastosowanie przez stronę pozwaną zgło-

szonego przez niego pracowniczego projektu wynalazczego [...] pt. "Zastosowanie

kondensatorów o bardziej zróżnicowanych właściwościach pojemności zmianowej w

zespołach elektrycznych MEP-103 i MER - 111802".

Powód powoływał się na przepis § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych

(Dz. U. Nr 83, poz. 374) uważając, że powinno być wypłacone wynagrodzenie według

przepisów poprzedniego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w

sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. z 1988 r., Nr 33, poz. 178, Nr 10, poz. 73 i Nr

43, poz. 338 oraz z 1990 r. Nr 9, poz. 51), gdyż byłoby ono wyższe przy jego

zastosowaniu niż to, które zostało ustalone przez jego zakład pracy. Przepis § 39 ust. 1

tego rozporządzenia przewidywał bowiem podwyższenie wynagrodzenia o 50% z tytułu

zmniejszenia zużycia energii, paliw, surowców i materiałów.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa twierdząc, że wynagrodzenie za

pierwszy okres obliczeniowy, tzn. od 1 stycznia do 31 grudnia 1991 r. obliczone od

uzyskanych efektów ekonomicznych w kwocie 11.021.000 starych zł zostało powodowi

wypłacone w całości. Nie przyjęto natomiast podwyżki wynagrodzenia o 50% z tytułu

oszczędności materiałowych, bowiem powołane wyżej rozporządzenie Rady Ministrów z

dnia 9 września 1991 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych

uchyliło m.in. przepis § 39 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca

1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (§ 1 ust. 2 rozporządzenia z 1991 r.).

Ponadto zdaniem pozwanej, użyte w § 2 pkt 1 rozporządzenia z 1991 r., które weszło w

życie dnia 3 października 1991 r., sformułowanie "chyba, że wynagrodzenie ustalone

według przepisów dotychczasowych byłoby wyższe" odnosi się do wynagrodzeń za

okresy obliczeniowe już zakończone w chwili wejścia w życie rozporządzenia, za które

wynagrodzenie nie zostało w całości lub w części wypłacone do dnia wejścia w życie

rozporządzenia, zaś w przedmiotowej sprawie pierwszy okres obliczeniowy ustalony

został od 1 stycznia do 31 grudnia 1991 r.

Wyrokiem z dnia 29 stycznia 1993 r. [...] Sąd Wojewódzki w Katowicach oddalił

powództwo. Sąd ten podzielił stanowisko wyrażone w Biuletynie Informacyjnym Urzędu

Patentowego Nr 1 z 1992 r., że przepisy tego rozporządzenia stosuje się do

wynagrodzeń za te okresy obliczeniowe, które zakończyły się po dniu wejścia w życie

tych przepisów. [...] Warunek zawarty w końcowej części przepisu § 2 pkt 1, że wy-

nagrodzenie nie może być niższe, dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy okresy obliczeniowe

zakończyły się przed wejściem w życie tego rozporządzenia, ale wynagrodzenie nie

zostało wypłacone do czasu wejścia w życie rozporządzenia.

Od wyroku tego rewizję nadzwyczajną wniósł Minister Sprawiedliwości za-

rzucając mu rażące naruszenie art. 98 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o

wynalazczości (Dz. U. z 1984 r., Nr 33, poz. 177 ze zm.) i § 2 pkt 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 83, poz. 374) oraz naruszenie interesu Rzeczypos-

politej Polskiej.

W ocenie rewidującego Sąd Wojewódzki dokonał wadliwej interpretacji § 2 pkt 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozpo-

rządzenie w sprawie projektów wynalazczych. Przepis ten stanowi, że "przepisy roz-

porządzenia stosuje się również do wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze,

zgłoszone przed dniem jego wejścia w życie, za okresy obliczeniowe, które kończą się

po dniu wejścia w życie tego rozporządzenia, a także za okresy obliczeniowe już

zakończone, za które wynagrodzenie nie zostało wypłacone w całości lub w części do

dnia wejścia w życie rozporządzenia, chyba że wynagrodzenie ustalone według

przepisów dotychczasowych byłoby wyższe". Z analizy gramatycznej § 2 pkt 1

rozporządzenia nie wynika, by zastrzeżenie uczynione na końcu tego przepisu miało

odnieść się tylko do przypadku, gdy wynagrodzenie przysługuje za okresy już zakoń-

czone (przed wejściem w życie rozporządzenia)".Skoro ustawodawca wyraźnie nie

zaznaczył, że w sposób korzystniejszy dla twórców ma być potraktowany przypadek,

gdy okres obliczeniowy już został zakończony, lecz za okres ten nie została wypłacone

w całości lub w części wynagrodzenie do dnia wejścia w życie nowych przepisów,

należy uznać, że sporny zwrot odnosi się zarówno do przypadku ustalenia wynagro-

dzenia za pracownicze projekty wynalazcze, zgłoszone przed dniem wejścia w życie

nowych przepisów (a więc pod rządami wcześniejszych przepisów), za okresy obli-

czeniowe, które kończą się po dniu ich wejścia w życie, jak i do wymienionego wyżej

stanu faktycznego". Na rzecz takiej wykładni - zdaniem Ministra Sprawiedliwości -

przemawia także merytoryczne, czy społeczno-gospodarcze podobieństwo tych dwu

sytuacji, które w związku z tym w zakresie regulacji prawa międzyczasowego powinny

być traktowane w sposób jednolity.

Zastrzeżenie znajdujące się na końcu tego przepisu wyraża regułę, że do

stosunków prawnych należy stosować prawo obowiązujące w chwili ich powstania,

jeżeli jest to korzystniejsze z punktu widzenia wysokości wynagrodzenia twórcy za

projekty wynalazcze. Pogorszenie lub osłabienie ochrony tych praw i interesów w

nowych regulacjach prawnych wymaga wyraźnych i jednoznacznych rozstrzygnięć

ustawowych, a tego warunku nie spełnia przepis § 2 pkt 1 rozporządzenia. Powyższe

względy dowodzą, że przewidziana w § 2 pkt 1 rozporządzenia z dnia 9 września 1991

r. reguła stosowania jego przepisów, gdy są one korzystniejsze dla twórcy (jego

wynagrodzenie nie jest niższe od obliczonego na podstawie poprzednio obowiązują-

cych przepisów), odnosi się także do sytuacji dotyczącej wynagrodzenia za pracow-

nicze projekty wynalazcze zgłoszone przed wejściem w życie tego rozporządzenia, za

okresy obliczeniowe, które kończą się po dniu jego wejścia w życie.

Wskazane przez rewidującego uchybienia Sądu Wojewódzkiego wskutek

wadliwej interpretacji przepisów, naruszają także interes Rzeczypospolitej Polskiej

wyrażający się w przestrzeganiu porządku prawnego szczególnie w zakresie ochrony

praw pracowniczych do wynagrodzeń z tytułu projektów wynalazczych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości jest zasadna i w związku z tym

powstałą konieczność uchylenia zaskarżonego przez nią wyroku Sądu Wojewódz-

kiego.Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela stanowisko, które znalazło

wyraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1993 r., I PZP 47/93 (OSNCP

1994 z. 4 poz. 88) stwierdzającej, że zawarte w przepisie § 2 pkt 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

projektów wynalazczych zastrzeżenie: "chyba, że wynagrodzenie ustalane według

przepisów dotychczasowych byłoby wyższe" odnosi się zarówno do wynagrodzenia za

okresy obliczeniowe już zakończone, za które nie zostało ono wypłacone do dnia

wejścia w życie wymienionego rozporządzenia, jak i do wynagrodzenia za pracownicze

projekty wynalazcze, zgłoszone przed dniem wejścia w życie tego rozporządzenia, za

okresy obliczeniowe, które kończą się po dniu jego wejścia w życie. Do wniosku takiego

prowadzi (przedstawiana w uzasadnieniu uchwały) analiza logiczno-językowa

(gramatyczna) jak i wykładnia historyczna. Na jej rzecz przemawiają także względy

natury społeczno-gospodarczej, doktrynalnej (wynikające z uznawanych przez

dogmatykę reguł "międzyczasowych"), jak i aksjologicznej, wyrażające się w idei

zwiększonej ochrony praw i interesów twórców (wynalazców i racjonalizatorów), w tym

zwłaszcza wynagrodzenia twórców pracowniczych projektów wynalazczych.

Bez powtarzania szczegółowej argumentacji zawartej w uchwale Sądu Najwyż-

szego z dnia 23 listopada 1993 r. dodatkowo warto uzupełnić zawarte w nich wywody

na rzecz tezy o podleganiu stosunków prawnych (zobowiązań) przepisom obo-

wiązującym w chwili ich powstania, co wiąże się z zasadą niedziałania prawa wstecz.

Znajduje bowiem ona wyraz także w przepisach ustaw z zakresu prawa wynalazczego.

W szczególności w myśl art. 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 1984 r. o zmianie ustawy o

wynalazczości (Dz. U. Nr 26, poz. 130) prawa w zakresie wynalazków, wzorów

użytkowych i projektów racjonalizatorskich istniejące w dniu jej wejścia w życie, po-

zostają w mocy (stosuje się do nich przepisy jakim podlegały przed dniem wejścia w

życie ustawy - ust. 1), natomiast do stosunków prawnych powstałych przed dniem jej

wejścia w życie stosuje się przepisy dotychczasowe (ust. 2), zaś skutki zdarzeń praw-

nych ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili, w której zdarzenia te

nastąpiły (z pewnymi wyjątkami, które jednakże nie dotyczyły wprost ustalania wyso-

kości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, a przy tym ich wpro-

wadzenie oznaczało polepszenie sytuacji prawnej twórców w stosunku do stanu praw-

nego sprzed nowelizacji z 1984 r. - ust. 3 pkt 10). W świetle tych przepisów - gdyby

hipotetycznie założyć, że mają one zastosowanie także przy ustalaniu wysokości

wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze, poddanych regulacji rozporządzenia

z dnia 9 września 1991 r. - należałoby także dojść do wniosku, iż do powoda powinny

znaleźć zastosowanie korzystniejsze dla niego reguły obowiązujące przed wejściem w

życie tego aktu prawnego. Podobną opinię w sprawie wniosków wypływających z

analizy art. 2 ust. 3 pkt 10 ustawy nowelizującej z 1984 r. wypowiada A.Szewc w glosie

do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1993 r., (OSP 1994 nr 12 poz. 228).

Sąd Wojewódzki dostrzegając wątpliwości na tle rozumienia § 2 ust. 1 roz-

porządzenia z dnia 9 września 1991 r. nie dokonał samodzielnie jego wykładni, og-

raniczając się jedynie do zaakceptowania poglądu opublikowanego w Biuletynie Infor-

macyjnym Urzędu Patentowego, co trudno zaaprobować, jeżeli się zważy, iż Sąd ten w

ogóle nie przedstawił argumentacji merytorycznej, która to stanowisko miałaby

wspierać. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skutkiem tego doszło do rażącego

naruszenia § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 9 września 1991 r., a ponadto także i do

naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej, w następstwie pogwałcenia szczególnej

ochrony przewidzianej dla wynagrodzeń twórców pracowniczych projektów wy-

nalazczych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 KPC orzekł

jak w sentencji.

========================================