II URN 31/96

Wyrok z dnia 24 października 1996 r.

II URN 31/96

Zakład pracy (pracodawca), stanowiący cześć wielozakładowego przed-

siębiorstwa użyteczności publicznej, na podstawie przepisów art. 2 ust. 2 oraz

art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracow-

niczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1) ma

obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra-

cowniczych.

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, SA:

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 października 1996 r. sprawy z

wniosku Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, Budownictwa Naftowego "N."

w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o składkę

ubezpieczeniową, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej [...]

od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie

z dnia 21 lutego 1995 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w J. z dnia 27 czerwca 1994 r. [...]

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w J. decyzją z dnia 27 czerwca 1994

r. zobowiązał Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo-Budownictwo Naftowe "N." w

K. do opłacania od 1 stycznia 1994 r. składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych działając na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r.

o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137

ze zm.) w związku z art. 2, 17 i 18 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1).

Powyższą decyzję zaskarżyło Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo-Bu-

downictwo Naftowe "N." w K., wskazując że jako przedsiębiorstwo użyteczności pub-

licznej nie może być postawione w stan upadłości wobec treści art. 3 § 2 rozporządze-

nia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe

(jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.).

Po rozpoznaniu odwołania Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 21 lutego 1995 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i

zwolnił z dniem 1 stycznia 1994 r., z obowiązku opłacania składek na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jednostkę organizacyjną Budownictwo

Naftowe "N." w K.

W uzasadnieniu wyroku, sporządzonym na żądanie Sądu Najwyższego, Sąd

Wojewódzki wskazał, że art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia

24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe wyłącza możliwość ogłoszenia upadłości

przedsiębiorstw państwowych użyteczności publicznej, które w świetle łącznych reguł

art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz.1 ze zm.) są wyłączone z

obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

skoro nie można ogłosić ich upadłości, a okoliczności określone w art. 2 ust. 2 ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy podlegają

łącznemu rozpatrywaniu.

Powyższy wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy i Polityki

Socjalnej, zarzucając mu rażące naruszenie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993

r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z

1994 r., Nr 1, poz. 1), art. 3 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz.

512 ze zm.), art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.) oraz naruszenie

interesu Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 422 § 1 KPC wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania Polskiego Górnictwa Naftowego i

Gazownictwa - Budownictwa Naftowego "N." w K. od decyzji Oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w J. z dnia 27 czerwca 1994 r. Rewidujący wskazując na

stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 14 września 1995 r., II UZP

16/95, twierdził że wnioskodawca - Budownictwo Naftowe "N." w K. ma warunkową

zdolność upadłościową według treści art. 3 § 2 Prawa upadłościowego. Obowiązek

dotowania przez organ założycielski państwowego przedsiębiorstwa użyteczności

publicznej nie stanowi przeszkody prawnej do ogłoszenia jego upadłości lub likwidacji,

albowiem ustanie społecznej potrzeby istnienia przedsiębiorstwa użyteczności

publicznej, wynikające z przyczyn technologicznych lub ekologicznych może

spowodować zaprzestanie dotowania oraz skutkować ogłoszenie jego likwidacji na

podstawie art. 19 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.

Równocześnie zaskarżony wyrok narusza interes Rzeczypospolitej Polskiej,

ponieważ bezpodstawne zwolnienie z obowiązku opłacania składek na Fundusz Gwa-

rantowanych Świadczeń Pracowniczych zmniejsza środki finansowe gromadzone przez

ten Fundusz oraz bezzasadnie wyłącza pracowników wnioskodawcy spod działania

przepisów ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy.

W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną wnioskodawca wniósł o jej oddalenie,

podtrzymując swoje wcześniejsze twierdzenia, że przepis art. 3 § 2 Prawa upadłoś-

ciowego wyłącza możliwość postawienia go w stan upadłości, co wobec konieczności

łącznego traktowania stanów określonych w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1994

r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy powoduje,

że przepisy tej ustawy nie mają do niego zastosowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie i dla porządku należało zwrócić uwagę, że przedmiot sporu wyznacza

rozstrzygnięcie problemu, czy wnioskodawca, będący częścią składową (Zakładem)

Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa z siedzibą w W., które ma status

prawny wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej o

ogólnokrajowym zasięgu działania, ma obowiązek opłacania składek na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Pominięto taki podmiotowy aspekt sprawy

w zaskarżonym rewizją nadzwyczajną wyroku, który zwalniał z takiego obowiązku

wnioskodawcę, ale motywy rozstrzygnięcia podmiotowo oparto na twierdzeniu o

wyłączeniu możliwości ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa państwowego

użyteczności publicznej jako całego organizmu prawnego, pomijając konieczne wywody

odnoszące się do części składowej takiej osoby prawnej, jaką jest wniosko-

dawca.Odmienna argumentacja prawna rewizji nadzwyczajnej odnosi się również do

całego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej, a nie do wnioskodawcy

będącego jego częścią składową.

Dokonane porządkujące spostrzeżenie należy usytuować na tle przepisów

ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypła-

calności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1) - powoływanej dalej jako ustawa z

29 grudnia 1993 r. lub ustawa, które obowiązkiem opłacania składki na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych obciążają pracodawców objętych

działaniem tej ustawy (art. 17 ust. 1). Trzeba mieć na uwadze, że pracodawcą w ujęciu

normatywnym art. 2 ust. 1 tej ustawy jest osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna

zatrudniająca pracowników w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, z

wyjątkiem zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych.

Jest to klasyczna ustawowa definicja pracodawcy, która dla potrzeb przedmiotowego

rozstrzygnięcia wymaga niezbędnego uzupełnienia przez wyjaśnienie, czy pracodawcą

w rozumieniu tej ustawy może być również podmiot nie mający osobowości prawnej,

jakim jest wnioskodawca będący częścią składową osoby prawnej. Tu odpowiedź

twierdząca nie może budzić wątpliwości, albowiem w sferze normatywnej prawa pracy,

do której bez wątpienia należy ochrona roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy, status prawny pracodawcy może mieć także jednostka

organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, pod warunkiem posiadania

zdolności do zatrudniania pracowników. Takie rozumienie prawne przyznaje się

pracodawcy w ujęciu art. 3 KP, który taki przymiot odnosi do jednostek organizacyjnych

zatrudniających pracowników także bez związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą, np. w celach niezarobkowych, i należy uznać jego oddziaływanie na

definicję pracodawcy zawartą w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., jedynie

zawężając ją w domenie prawnej tej ustawy do jednostek organizacyjnych, które

zatrudniają pracowników wyłącznie w związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą.

Transponując te wstępne uwagi na przedmiot sporu należy wskazać, że wnios-

kodawca ma status pracodawcy w ujęciu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r.,

będąc równocześnie częścią składową osoby prawnej - wielozakładowego

przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej o ogólnokrajowym zasięgu

działania (§ 1 i § 9 Statutu z dnia 15 września 1982 r. przedsiębiorstwa użyteczności

publicznej Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa). Wnioskodawca jest bowiem

statutowo wyposażony w niezbędne atrybuty pracodawcy zarówno w rozumieniu art. 3

KP, jak i w ujęciu art. 2 ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1993 r., co zresztą w sprawie nie jest

kwestyjne.

Według art. 17 ust. 1 i 3 ustawy z 29 grudnia 1993 r. każdy pracodawca objęty

działaniem tej ustawy ma obowiązek opłacania składki na Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, z wyjątkiem pracodawcy niewypłacalnego w rozumieniu art.

3 ust. 1 ustawy, a także zakładów pracy chronionej, określonych w odrębnych

przepisach (art. 17 ust. 3 ustawy). Krąg pracodawców objętych ustawą obejmuje

pracodawców będących osobami fizycznymi, a także pracodawców będących

jednostkami organizacyjnymi, jeżeli odrębne przepisy nie wyłączają możliwości

ogłoszenia ich upadłości i przewidują możliwość ich likwidacji (art. 2 ust. 2 ustawy). Z

uwagi na to, że wnioskodawca stanowi część składową wielozakładowego przedsię-

biorstwa użyteczności publicznej, możliwość ogłoszenia jego upadłości należy postrze-

gać w kontekście zdolności upadłościowej tego wielozakładowego przedsiębiorstwa

państwowego, ponieważ upadłość może być ogłoszona wobec całego przedsiębiorstwa

państwowego (art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. Prawo upadłościowe - jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz.

512 ze zm.), ze skutkami prawnymi dla tworzących je części składowych. Zagadnienie

zdolności upadłościowej przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej

zostało pozytywnie przesądzone w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

W szczególności w zasługujących w pełni na aprobatę motywach uchwały z dnia 14

września 1995 r., II UZP 16/95, (OSNAPiUS 1996 nr 9 poz. 130), wskazano że już

gramatyczna analiza treści art. 3 § 2 Prawa upadłościowego określa warunkową

zdolność upadłościową przedsiębiorstw państwowych użyteczności publicznej. W

świetle tej regulacji normatywnej możliwe jest ogłoszenie ich upadłości, jeżeli organ

uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa nie złożył dwóch oświadczeń: sprze-

ciwu przeciwko ogłoszeniu upadłości i oświadczenia o przejęciu zobowiązań

przedsiębiorstwa. Przy tym ogłoszenia upadłości w stosunku do przedsiębiorstwa

państwowego może żądać, oprócz wierzycieli, także organ założycielski oraz organ

uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa (art. 4 § 2 pkt 3 Prawa upadłościo-

wego). Równocześnie art. 3 Prawa upadłościowego wytycza jednakową sytuację

prawną wszystkich podmiotów prawnych w nim określonych, a skoro w szczególności

nie dopuszcza możliwości ogłoszenia upadłości państwowej jednostki organizacyjnej,

za której zobowiązania nie ponosi odpowiedzialności Skarb Państwa z mocy ustawy

(art. 3 ust. 1), przeto nie może wyłączać takiej potencjalnej możliwości wobec

państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, za którego zobowiązania

Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli organ uprawniony do

reprezentowania Skarbu Państwa nie zgłosi sprzeciwu i nie złożył oświadczenia o

przejęciu zobowiązań przedsiębiorstwa. Jeżeli zatem istnieje potencjalna prawna

możliwość ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa państwowego użyteczności pub-

licznej, to analizowane przepisy prawa upadłościowego explicite nie wyłączają moż-

liwości ogłoszenia upadłości pracodawcy, wchodzącego w skład wielozakładowego

przedsiębiorstwa państwowego użyteczności publicznej, albowiem postawienie w stan

upadłości całego przedsiębiorstwa odnosi się do jego części składowych.

Natomiast zagadnienie likwidacji można postrzegać zarówno w odniesieniu do

likwidacji całego przedsiębiorstwa wielozakładowego, co przesądzają regulacje

normatywne art. 19 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwo-

wych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.), jak również poszcze-

gólnych jego części składowych, co przewiduje postanowienia statutu Polskiego

Górnictwa Naftowego i Gazownictwa (§§ 11, 15 ust. 3, 34 ust. 4 i § 35 Statutu tego

przedsiębiorstwa). Trafnie przy tym argumentował Sąd Najwyższy w motywach po-

wołanej uchwały z dnia 14 września 1995 r., II UZP 16/95, że obowiązek dotowania

przez organ założycielski państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej

wyrażony w art. 6 ust. 3 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie jest prawną

przeszkodą ani w ogłoszeniu upadłości, ani w likwidacji tego przedsiębiorstwa, ponie-

waż ustanie społecznej potrzeby istnienia przedsiębiorstwa użyteczności publicznej

powinno spowodować w gospodarce rynkowej zaprzestanie dotowania, co może

prowadzić do ogłoszenia jego upadłości lub jego likwidację. Podkreśla się wprawdzie,

że prawdopodobieństwo wszczęcia takich procedur jest oczywiście mniejsze niż wys-

tąpienie tych zdarzeń w stosunku do innych podmiotów gospodarczych, gdzie nie

występuje obowiązek dotacji, jednakże ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych nie

różnicuje sytuacji prawnej pracodawców w zależności od stopnia prawdopodobieństwa

ogłoszenia ich upadłości i likwidacji.

Skoro zatem w stosunku do wnioskodawcy odrębne przepisy nie wyłączają

możliwości ogłoszenia jego upadłości wobec potencjalnej możliwości ogłoszenia

upadłości całego wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności

publicznej Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, a także przewidują możliwość

jego likwidacji, to ma on obowiązek opłacania składek na Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Uzasadnione jest zatem stanowisko, że pracodawca

wchodzący w skład wielozakładowego przedsiębiorstwa państwowego użyteczności

publicznej ma obowiązek opłacania składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, stosownie do przepisów art. 2 ust. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29

grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności praco-

dawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.). W takich okolicznościach bezpodstawne

zwolnienie pracodawcy z ustawowego obowiązku opłacania składek na Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych narusza również interes Rzeczypospolitej

Polskiej, albowiem bezzasadnie zmniejsza środki tego Funduszu kierowane na

zaspokajanie ustawowo określonych roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawców. W konsekwencji uwzględniając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji z mocy art. 422 § 1 KPC w związku z art. 11 ust. 5 ustawy z dnia

1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43, poz. 189).

========================================