II UZP 20/96

Uchwała z dnia 24 października 1996 r.

II UZP 20/96

Przewodniczący SSN: Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie: SN Jerzy

Kuźniar, SA Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

w sprawie z wniosku Emilii Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w S. o prawo do emerytury niepełnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 24 października 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd

Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 18 czerwca 1996 r. [...] do

rozstrzygnięcia w trybie art. 391 KPC:

Czy ukończenie wieku emerytalnego w okresie prowadzenia działalności

gospodarczej, z tytułu której były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne, daje

prawo do przyznania emerytury na podstawie art. 28 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Nie nabywa prawa do emerytury w niepełnym wymiarze (art. 28 pkt 1

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) kobieta, która osiągnęła wymagany do

przyznania tego świadczenia wiek, w okresie podlegania ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.

U z a s a d n i e n i e

Przytoczone w sentencji zagadnienie prawne powstało w następującym stanie

faktycznym.

ZUS-Oddział w S. decyzją z 13 kwietnia 1995 r. odmówił Emilii Z., urodzonej w

1935 r., prawa do emerytury w niepełnym wymiarze. Decyzję swoją organ rentowy

uzasadnił brakiem wymaganego 15-to letniego okresu zatrudnienia oraz tym, że wnios-

kodawczyni ukończyła 60 lat w czasie prowadzenia działalności gospodarczej, a okres

ten jest jedynie zaliczalny do okresów zatrudnienia.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie, po roz-

patrzeniu odwołania wnioskodawczyni, wyrokiem z 4 stycznia 1996 r. zmienił

zaskarżoną decyzję i przyznał Emilii Z. prawo do niepełnej emerytury od dnia zgłosze-

nia wniosku o to świadczenie. Sąd ustalił na podstawie przeprowadzonego postę-

powania dowodowego, że udowodniony przez wnioskodawczynię okres składkowy

obejmuje czas od 1 sierpnia 1953 r. do 28 stycznia 1963 r., od 1 stycznia 1995 r. do 15

lutego 1995 r. a okres nieskładkowy od 29 stycznia 1963 r. do 28 stycznia 1966 r. i od 6

listopada 1967 r. do 5 listopada 1970 r.

Sąd przyjął, że wnioskodawczyni ukończyła 60 lat w okresie składkowym, w

okresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działal-

ności gospodarczej. Zdaniem Sądu nie można akceptować stanowiska ZUS, iż zgodnie

z ustawą o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników ukończenie wieku emerytalnego

musi nastąpić w czasie zatrudnienia lub okresu z nim równorzędnego. Sąd Wojewódzki

powołał się na art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji

emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego przepis ten stanowi o konieczności stosowania

przepisów tej ustawy do ustalania prawa do świadczeń. Dlatego nie można przy

ustalaniu prawa do niepełnej emerytury stosować pojęcia okresu zatrudnienia bądź

równorzędnego z nim, zawartych w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

obok okresu składkowego i nieskładkowego.

Sąd odwołał się także do celu i intencji ustawodawcy wprowadzającego ustawę o

rewaloryzacji, a mianowicie związania prawa do świadczeń z okresem składkowym.

Sąd Apelacyjny, do którego wniósł rewizję organ rentowy zwrócił uwagę w

uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia, że ustawa rewaloryzacyjna nie zmieniła

zasad przyznawania emerytury zarówno na podstawie przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, jak i na podstawie innych ustaw wymienionych w

art. 1. Sąd Apelacyjny podkreślił, że ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity

tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 46, poz. 250 ze zm.) nie przewiduje prawa do emerytury w

niepełnym wymiarze, natomiast ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

stawia między innymi warunek, aby pracownik ubiegający się o to świadczenie osiągnął

wiek emerytalny w okresie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z tym okresem.

Wyłącza to uprawnienie do omawianego świadczenia osób, które osiągnęły wiek

emerytalny w czasie prowadzenia działalności gospodarczej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można, jak to uczynił Sąd Wojewódzki,

rozpatrywać uregulowania zawartego w art. 2 ustawy rewaloryzacyjnej w oderwaniu od

art. 1 tej ustawy. Również przepis art. 6 ustawy rewaloryzacyjnej nie jest wystarczający

do uznania, iż wnioskodawczyni dysponując odpowiednią ilością okresów składkowych i

nieskładkowych nabyła prawo do niepełnej emerytury.

Sąd Najwyższy podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę rozważył, co

następuje:

Zgodnie z przepisem art. 28 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zwanej dalej ustawą

o z.e.p., pracownik, który nie osiągnął okresu zatrudnienia wymaganego przez art. 26

ust. 1 pkt 2, może przejść na emeryturę w niepełnym wymiarze. Prawo do emerytury w

niepełnym wymiarze kobieta nabywa, jeżeli osiągnęła wiek 60 lat w czasie zatrudnienia

lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia oraz ma okres zatrudnienia

wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia

co najmniej 15 lat (pkt 1 art. 28).

Przepis art. 13 w związku z art. 15 ustawy o z.e.p. za okresy zaliczalne do okre-

sów zatrudnienia uważa między innymi okresy objęte odrębnymi przepisami o ubez-

pieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu emerytalnym pod warunkiem, że nie zostały z

tytułu tej działalności spełnione warunki do świadczeń na podstawie tych odrębnych

przepisów.

Artykuł 6 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i

rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr

104, poz. 450 ze zm.), zwanej dalej ustawą o rewaloryzacji, stanowi, że przy ustalaniu

prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o z.e.p. (art. 1 pkt 1) warunek

posiadania wymaganego okresu zatrudnienia liczonego łącznie z okresami równorzęd-

nymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia uważa się za spełniony jeżeli pracownik

udowodni określoną w tych przepisach liczbę lat okresów składkowych uzupełnionych

okresami nieskładkowymi. Z treści tego przepisu wynika wprost, że odnosi się on

wyłącznie do samego stażu pracy wymaganego do przyznania emerytury i do tego

stażu odnosi pojęcie okresów składkowych i nieskładkowych. Z interpretacji

gramatycznej art. 6 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej nie można wyprowadzić wniosku, że

przepis ten likwiduje w ogóle pojęcie okresów zaliczalnych do okresów zatrudnienia, o

jakich mowa między innymi w art. 13 ustawy o z.e.p. i czyni je okresami składkowymi.

Zgodnie z treścią art. 6 ust. 3 przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio przy ustalaniu

prawa do świadczeń na podstawie przepisów, o których mowa w art. 1 pkt 2-8. W pkt 5

tego przepisu wymieniona jest ustawa o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin. Ustawa o z.e.p. wymieniona

jest w pkt 1 art. 1. Podobnie jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały

z dnia 8 marca 1995 r., II UZP 6/95 (OSNAPiUS 1995 nr 17 poz. 218), na którą to

uchwałę powołał się Sąd Apelacyjny w przedstawionym zagadnieniu, Sąd Najwyższy

podejmując niniejszą uchwałę uważa, że użycie słowa "odpowiednio" w art. 6 ust. 3

ustawy rewaloryzacyjnej nie oznacza, iż pozostałe warunki, od których zależy prawo do

niepełnej emerytury przewidzianej w ustawie o z.e.p. uległy zmianie poprzez

zastąpienie pojęcia okresu równorzędnego z zatrudnieniem, pojęciem okresu

składkowego.

Podobnie też, jak we wspomnianej uchwale, Sąd Najwyższy zauważa, że nie

uległo zmianie pojęcie "pracownik" użyte w art. 5 ustawy o z.e.p. oznaczające osobę

pozostającą w stosunku pracy w myśl Kodeksu pracy oraz "zatrudnienie" jako wyko-

nywanie pracy w ramach stosunku pracy (art. 5 pkt 1 i 2 ustawy o z.e.p.). Nie uległ

również zmianie art. 11 ust. 2 ustawy o z.e.p. wymieniający okresy równorzędne z

okresami zatrudnienia. Przepis ten nie wymienia wśród tych okresów - okresu podle-

gania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.

Okres ten jest wymieniony jako okres zaliczany do okresu zatrudnienia (art. 13 ust. 3

pkt 5 ustawy o z.e.p.).

W stanie faktycznym sprawy jest poza sporem, że wnioskodawczyni od 8

listopada 1972 r. do 14 stycznia 1995 r. nie była objęta żadnym systemem ubez-

pieczenia społecznego, albowiem nie pozostawała w zatrudnieniu i nie podlegała ubez-

pieczeniu z tytułu innej działalności. Od 15 stycznia 1995 r. do 15 lutego 1995 r.

prowadziła działalność gospodarczą. Wiek 60-ciu lat osiągnęła 13 lutego 1995 r. a więc

w okresie podlegania (zaledwie przez 28 dni) ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej. Okres ten jest okresem zaliczalnym do okresu

zatrudnienia w rozumieniu wymienionego art. 13 ust. 2 pkt 5 ustawy o z.e.p.

Jak już wspomniano, zgodnie z art. 28 ustawy o z.e.p. warunkiem otrzymania

przez pracownika emerytury w niepełnym wymiarze jest nie tylko posiadanie co

najmniej 15 lat zatrudnienia, okresów równorzędnych i zaliczalnych, do których odnoszą

się pojęcia okresów składkowych i nieskładkowych z art. 6 ust. 1 ustawy rewalo-

ryzacyjnej, ale osiągnięcie przez kobietę - pracownika 60 lat w czasie zatrudnienia lub w

okresie równorzędnym z zatrudnieniem. W przepisach art. 1, 2,6 ust. 1 i 3 ustawy

rewaloryzacyjnej brak podstaw pozwalających przyjąć, jak to uczynił Sąd Wojewódzki,

ze ustawodawca zmienił tymi przepisami, drugi niezbędny do przyznania niepełnej

emerytury warunek osiągnięcia wieku emerytalnego w okresie zatrudnienia lub okresie

z nim równorzędnym.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 4 czerwca 1996 r. Sąd Najwyższy odniósł się do

problemu, występującego i w niniejszej sprawie, odrębności systemów ubezpieczenia

społecznego oraz tego, że regulacja jednego systemu nie mogła być bez wyraźnej

podstawy prawnej w razie niespełnienia warunków wymaganych do przyznania

świadczeń przez dany system, zastępowane warunkami innego systemu, w tym przede

wszystkim systemu pracowniczego, jako stwarzającego najdalej idące gwarancje.

Skoro wnioskodawczyni osiągnęła wiek emerytalny w okresie ubezpieczenia

społecznego z tytułu działalności gospodarczej, który to okres jest jedynie okresem

zaliczalnym do systemu ubezpieczenia społecznego pracowników, nie spełnia warunku

do uzyskania niepełnej emerytury przewidzianej przepisem art. 28 ustawy o z.e.p. Jak

to już zostało omówione, wprowadzenie przez ustawę rewaloryzacyjną okresów

składkowych i nieskładkowych, nie wyeliminowało z ustawy o z.e.p. pojęcia okresu

zaliczalnego do okresu zatrudnienia i nie zmieniło tych przepisów ustawy o z.e.p., w

których wyłączono prawo do świadczeń, jeżeli prawo to powstało w okresie zaliczalnym

do okresu zatrudnienia. Wnioskodawczyni mogłaby uzyskać prawo do niepełnej

emerytury w oparciu o przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzą-

cych działalność gospodarczą, gdyby spełniała warunki z tamtego systemu ubezpiecze-

nia społecznego. Zgodnie z art. 9 tej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą (jednolity tekst: Dz. U. z 1989

r., Nr 46, poz. 250 ze zm.) świadczenia emerytalne przysługują na zasadach i w

wysokości określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników pod

warunkiem, że z okresu ubezpieczenia wymaganego do przyznania emerytury co

najmniej pięć lat powinien stanowić okres ubezpieczenia, o którym mowa w art. 15 ust.

2. Przepis art. 9 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą odsyła do świadczeń emerytalnych przewidzianych w ustawie o z.e.p., a

więc także do niepełnej emerytury.

Niezależnie od powyższych rozważań Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że speł-

nienie warunków do świadczenia z ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

działalności gospodarczej, wyklucza uwzględnienie okresów podlegania temu ubez-

pieczeniu dla celów świadczeń z ustawy o z.e.p. (art. 15 ustawy o z.e.p.).

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy na mocy art. 391 KPC orzekł

jak w sentencji.

========================================