II UKN 1/96

Wyrok z dnia 30 października 1996 r.

II UKN 1/96

Osobie, która w okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r. pobierała

rentę inwalidzką z tytułu choroby zawodowej i równocześnie opłacała składkę na

ubezpieczenie społeczne rolników przysługuje zwiększenie emerytury lub renty,

przewidziane w przepisie art. 15 ust. 3a i 3b ustawy z dnia 17 października 1991 r.

o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Kazimierz

Jaśkowski, Jerzy Kuźniar (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, po rozpoznaniu w dniu 30 października 1996 r. sprawy z wniosku

Bernarda P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o wzrost

świadczenia rentowego, na skutek kasacji Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 30 stycznia

1996 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 7 lipca 1981 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R.

przyznał wnioskodawcy Bernardowi P. urodzonemu 7 stycznia 1943 r. rentę inwalidzką

z tytułu choroby zawodowej, od dnia wyczerpania zasiłku chorobowego, to jest od 18

lipca 1981 r.

W dniu 6 maja 1994 r. wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie zwiększenia

świadczenia z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników w okresie

od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1988 r., natomiast w dniu 4 października 1994 r.

wniosek o przeliczenie świadczenia na podstawie ustawy z dnia 30 czerwca 1994 r. o

zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 385).

Uwzględniając ten pierwszy wniosek, decyzją z dnia 15 lipca 1994 r., organ

rentowy podwyższył pobieraną rentę inwalidzką do 60% podstawy wymiaru, natomiast

decyzją z dnia 25 grudnia 1994 r. i z dnia 10 kwietnia 1995 r. przeliczył świadczenie

uwzględniając 35-letni okres składkowy i ustalił, że jego wysokość byłaby niższa niż

60% podstawy wymiaru renty, stąd też postanowił wypłacać rentę w dotychczasowej

wysokości.

Decyzje te zaskarżył wnioskodawca. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach-Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku wyrokiem z dnia 25

sierpnia 1995 r., zmienił decyzje i ustalił, że wnioskodawcy "przysługuje prawo do

zwiększenia z tytułu opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników w wysokości

odpowiadającej 138 miesiącom opłacania składek... ponad kwotę renty inwalidzkiej z

tytułu choroby zawodowej w wysokości 60% podstawy wymiaru". W uzasadnieniu Sąd

przyjął, że przyznane zwiększenie ma charakter dodatku z tytułu opłacania składek na

ubezpieczenie rolnicze i przysługuje obok świadczenia rentowego.

Rewizję organu rentowego od tego wyroku, Sąd Apelacyjny w Katowicach

oddalił, podzielając pogląd Sądu I instancji, iż zwiększenie jest niezależne od świad-

czenia pracowniczego.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją Minister Sprawiedliwości i zarzucając rażące

naruszenie prawa, a to art. 11, art. 15 ust. 3-3b i art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i

rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) wniósł o jego

uchylenie oraz uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie

odwołania wnioskodawcy. Opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne rolników

stanowi podstawę do dokonania zwiększenia świadczenia, jednakże świadczenie winno

być obliczone według zasad określonych w przepisach art. 10 i 11 ustawy

rewaloryzacyjnej, a to - w rozpoznawanej sprawie - nakazuje obliczenie renty inwa-

lidzkiej z tytułu choroby zawodowej w wymiarze nie niższym niż 60% podstawy wymiaru

renty dla inwalidy III grupy. Przyjęcie przez Sądy, że zwiększenie określone w art. 15

ustawy rewaloryzacyjnej, jest niezależne od świadczenia podstawowego i ma charakter

dodatku do emerytury lub renty, jest sprzeczne z art. 21 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej

wymieniającej taksatywnie dodatki do emerytur i rent.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dodatek do emerytury lub renty z tytułu tak zwanego podwójnego ubezpieczenia,

czyli z tytułu podlegania ubezpieczeniu pracowniczemu oraz z tytułu prowadzenia

gospodarstwa rolnego wprowadzony został na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24

lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53). W

myśl tego przepisu, osobom, które do dnia wejścia w życie tej ustawy (do 31 grudnia

1989 r.) podlegały podwójnemu ubezpieczeniu, przysługiwał w razie nabycia prawa do

emerytury lub renty na podstawie innych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym lub o

ubezpieczeniu społecznym - dodatek w wysokości 0,5% podstawy wymiaru za każdy

rok takiego ubezpieczenia. Była to rekompensata z tytułu opłacania obowiązkowych

składek związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (obowiązek ten istniał do

dnia 31 grudnia 1988 r.) mimo podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

zatrudnienia lub - mówiąc ogólnie - prowadzenia działalności gospodarczej.

Od 1 stycznia 1989 r. obowiązek ten ustał, o ile osoba prowadząca gospo-

darstwo rolne, pozostawała w stosunku pracy w wymiarze czasu pracy nie niższym niż

połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie albo była objęta innymi przepisami

o ubezpieczeniu społecznym lub zaopatrzeniu emerytalnym (art. 3 ust. 2 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich

rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 268 - w brzmieniu nadanym art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24

lutego 1983 r., wyżej cytowanej). Zasada ta - niepodlegania podwójnemu

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu - utrzymana została w obecnie obowiązującej

ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst:

Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.). Ustawa nie przewidywała początkowo - od

dnia 1 stycznia 1991 r. dodatku z tytułu podwójnego ubezpieczenia, a zmiana tego

stanu rzeczy nastąpiła na podstawie nowelizacji ustawy z dnia 17 października 1991 r.

o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) dokonanej art. 5 pkt 1 ustawy z dnia

15 lutego 1992 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zatrudnienia oraz

zaopatrzenia emerytalnego (Dz. U. Nr 21, poz. 84) i dodania w art. 15 ustępu 3a.

Przepis ten stanowi, że w razie zbiegu okresów opłacania składek na Fundusz

Emerytalny Rolników i Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników od dnia 1 lipca

1977 r. z innym ubezpieczeniem społecznym, świadczenie ulega zwiększeniu, za okres

opłacania tych składek, nawet jeśli ustalone okresy składkowe i nieskładkowe, nie

wymagały uzupełnienia w celu nabycia prawa do świadczenia. Po kolejnej zmianie

ustawy rewaloryzacyjnej i ustaleniu nowego brzmienia art. 15 ust. 3a oraz po dodaniu

ust. 3b (art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zmianie niektórych ustaw

dotyczących zaopatrzenia emerytalnego - Dz. U. Nr 129, poz. 602), świadczenie ulega

zwiększeniu także w razie zbiegu okresów opłacania składek z tytułu ubezpieczenia

rolniczego z okresami pobierania emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego.

O ile w art. 15 ust. 3 ustawy o rewaloryzacji ... uregulowano o zwiększenie świad-

czenia o składkową część emerytury rolniczej z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym lub

jego prowadzenia w okresach nie pokrywających się z okresami podlegania ubez-

pieczeniu z innych tytułów, o tyle ust. 3a ustanawia zwiększenie świadczenia o część

składkową w zależności od przypadających po 1 lipca 1977 r. okresów równoczesnego

podlegania ubezpieczeniu społecznemu "rolniczemu" z podleganiem innemu

ubezpieczeniu społecznemu. Wynika to także ze stanowiska Sądu Najwyższego

przyjętego w uchwale z dnia 12 stycznia 1995 r., III UZP 24/94, OSNAPiUS 1995 nr 9

poz. 112, w myśl którego zwiększenie świadczenia określone w art. 15 ust. 3 ustawy o

rewaloryzacji... przysługuje za okresy podwójnego ubezpieczenia przypadające od dnia

1 lipca 1977 r. także tym osobom, którym przy ustalaniu prawa do emerytury

uwzględniono okresy pracy w gospodarstwie rolnym nie pokrywające się z okresami

zatrudnienia, i którym z tego tytułu przyznano zwiększenie emerytury o część

składkową emerytury rolniczej (art. 15 ust. 3a i ust. 3b ustawy).

Treść przepisów art. 15 ust. 3a i 3b ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent daje

podstawę do przyjęcia, że emerytom i rencistom, którym przy ustalaniu prawa do

świadczeń nie uwzględniono okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w

nim (nie doliczając części składkowej emerytury lub renty rolniczej), przysługuje

zwiększenie świadczeń za cały okres opłacania składek na ubezpieczenie społeczne

rolników, ze względu na fakt równoczesnego podlegania innemu ubezpieczeniu lub

pobierania emerytury lub renty.

Opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne rolników jest dostateczną

podstawą do dokonania zwiększenia świadczenia o kwotę odpowiadającą części

składkowej emerytury lub renty rolniczej obliczonej stosownie do przepisów o ubez-

pieczeniu społecznym rolników, przy uwzględnieniu całego wykazanego okresu pracy w

gospodarstwie rolnym. Zwiększenie to jest niezależne od świadczenia pracowniczego i

ma rekompensować "podwójne ubezpieczenie", stanowiąc swego rodzaju odrębny

składnik świadczenia. Należy też zauważyć, że wniosek o zwiększenie emerytury w

trybie art. 15 ust. 3a ustawy o rewaloryzacji nie jest wnioskiem o doliczenie dalszych

okresów. Okresy opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników i Fundusz

Ubezpieczenia Społecznego Rolników w razie trwania ubezpieczenia społecznego z

innego tytułu, nie są okresami składkowymi lub nieskładkowymi dotąd nie

uwzględnionymi w wymiarze świadczenia i nie podlegają w związku z tym doliczeniu do

już ustalonych okresów, ale stanowią podstawę do uzyskania stosownego zwiększenia

świadczenia w sposób określony w art. 15 ust. 3a ustawy rewaloryzacyjnej (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 maja 1995 r., II URN 11/95, OSNAPiUS 1995 nr 21 poz. 267).

W takiej sytuacji nie ma prawnego uzasadnienia dla ponownego obliczania świadczenia

i ustalania okresów składkowych i nieskładkowych, nie jest to bowiem wniosek o

doliczenie nieuwzględnionych okresów, ale wniosek o zwiększenie świadczenia stosow-

nie do przedstawionych wyżej reguł.

W rozpoznawanej sprawie należało więc obliczyć należne świadczenie na

podstawie art. 29 ustawy o rewaloryzacji, z zastosowaniem ewentualnych gwarancji co

do wysokości renty (renta inwalidzka z tytułu wypadku przy pracy lub choroby

zawodowej... nie może być niższa niż... 60% podstawy wymiaru renty - dla inwalidy III

grupy), o których mowa w art. 29 ust. 3 pkt 2 ustawy i doliczyć zwiększenie z tytułu

opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników. Takie stanowisko zajęły Sądy

Apelacyjny i Wojewódzki i nie budzi ono wątpliwości prawnych. Odmienne poglądy

zawarte w kasacji nie są uzasadnione.

Z tych więc względów na podstawie art. 393

12

KPC w związku z art. 12 ust. 1

ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporzą-

dzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu

układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189) orzeczono

jak w sentencji.

========================================