I PRN 101/96

Wyrok z dnia 7 listopada 1996 r.

I PRN 101/96

Swoboda dokonywania zmian organizacyjnych przez pracodawcę nie może

być wykorzystana w celu obejściu przepisów o szczególnej ochronie trwałości

stosunku pracy pracowników pełniących w zakładzie pracy funkcje związkowe.

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra, Sędzia SN: Józef Iwulski, Sędzia SA:

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 1996 r. sprawy z powództwa

Jerzego B. przeciwko Fabryce Fortepianów i Pianin "C." w K. o uznanie wypowiedzenia

warunków pracy i płacy za bezskuteczne, na skutek rewizji nadzwyczajnej

Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" [...] od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu

z dnia 24 sierpnia 1994 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego-

Sądu Pracy w Kaliszu z dnia 29 kwietnia 1994 r. [...] i sprawę przekazał temu Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kaliszu wyrokiem z dnia 29 kwietnia 1994 r. [...]

oddalił powództwo Jerzego B. przeciwko [...] Fabryce Fortepianów i Pianin AC.@ w K. o

uznanie wypowiedzenia warunków pracy i płacy za bezskuteczne. W uzasadnieniu

orzeczenia Sąd ten wskazał, że powód pracował u pozwanej od dnia 2 grudnia 1987 r.

na stanowisku Kierownika Działu Zbytu i Transportu. Od dwóch lat był tam również

członkiem Zarządu Komisji Zakładowej NSZZ ASolidarność@, a od dnia 20 grudnia

1993 r. jest przewodniczącym Zarządu Komisji Zakładowej tego Związku. Powód jest z

wykształcenia technikiem - technologiem drewna- meblarzem, ale nigdy nie pracował w

tym zawodzie. Legitymuje się 20-letnim stażem pracy.

W związku z trudną sytuacją finansową pozwanej były podejmowane rozmaite

działania naprawcze. Wstępnie zamierzano zlikwidować Fabrykę. Na tym etapie do

działań naprawczych włączył się Związek Zawodowy ASolidarność@ oraz Wojewoda K.

Następnie Minister Kultury i Sztuki, jako organ założycielski, wstrzymał działania

likwidacyjne i zobowiązał kierownictwo do opracowania planu uzdrowienia ekonomicz-

nego zakładu. Jednakże między organami zarządzającymi fabryką [...], a NSZZ

Solidarność@ doszło do sprzeczności w wyborze drogi naprawczej. W takich

okolicznościach w dniu 25 stycznia 1994 r. Dyrektor Naczelny [...] Fabryki Fortepianów i

Pianin wydał zarządzenie [...] w sprawie zmian organizacyjnych w KFFiP AC.@,

wchodzące w życie z dniem 1 lutego 1994 r. Zarządzenie to wydano w związku z

obniżeniem wielkości produkcji i koniecznością racjonalizacji zatrudnienia. Podjęcie

działań restrukturyzacyjnych było warunkiem uzyskania dotacji kierunkowej z Minis-

terstwa Kultury i Sztuki na produkcję instrumentów dla szkół i instytucji kulturalnych. W

wyniku podjętych zmian zreformowano dotychczasowy system zarządzania produkcją,

likwidując między innymi stanowisko Kierownika Oddziału II, którego pozbawiono

kompetencji do kierowania produkcją na tym Oddziale. Następnie podjęto również

decyzję o likwidacji stanowiska Kierownika Działu Zbytu i Transportu, zajmowanego

przez powoda oraz o utworzeniu w miejsce obu zlikwidowanych stanowisk , jednego

stanowiska - Kierownika Obiektu II, Zbytu i Transportu o szerokich kompetencjach,

stanowiących kombinację zakresów działania dotychczasowych kierowników (z

wyłączeniem spraw produkcji). Nowy kierownik miał się zajmować kierowaniem

sprzedażą instrumentów, nadzorem nad wykorzystywaniem taboru samochodowego,

organizacją transportu wewnętrznego i całością spraw dotyczących administrowania

Oddziałem II. Zmiany organizacyjne zostały wprowadzone w porozumieniu z Radą

Pracowniczą, która zatwierdziła nowy schemat organizacyjny przedsiębiorstwa uchwałą

[...] z dnia 28 grudnia 1993 r. Pozwana Fabryka składa się z dwóch odrębnych

obiektów, a Kierownik Obiektu II administruje nim oraz wykonuje obowiązki należące

dawniej do Kierownika Zbytu i Transportu. W zakładzie istnieje również stanowisko

kierownika administracji, któremu podlegają portierzy i kierownicy remontowi. Nowo

utworzone stanowisko Kierownika Obiektu II, Zbytu i Transportu powierzono poprzed-

niemu Kierownikowi zlikwidowanego Oddziału II, który pracuje w Fabryce dłużej od

powoda. Natomiast oświadczeniem z dnia 31 stycznia 1994 r. powodowi wypowie-

dziano warunki pracy i płacy, proponując mu zatrudnienie na stanowisku

samodzielnego technologa z prawem do dodatku wyrównawczego, należnego w

związku z pełnioną funkcją związkową. O zamiarze wypowiedzenia zmieniającego była

powiadomiona Komisja Zakładowa ASolidarności@, która negatywnie zaopiniowała

zamierzone działanie.

Na tle dokonanych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy przyjął, że w pozwanej

Fabryce doszło do rzeczywistych zmian organizacyjnych i redukcji etatów. W takiej

sytuacji wobec powoda miały zastosowanie dyspozycje art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z

1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.), umożliwiające dokonanie wypowiedzenia warunków

pracy i płacy pracownikom, których stosunek pracy podlega szczególnej ochronie przed

wypowiedzeniem lub rozwiązaniem z mocy przepisów Kodeksu pracy lub przepisów

szczególnych, jeżeli z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 nie jest możliwe dalsze ich

zatrudnianie na dotychczasowych stanowiskach pracy. Sąd ten uznał, że stanowisko

powoda zostało zlikwidowane, a wypowiedzenie warunków pracy i płacy było

uzasadnione, skoro zaproponowano mu pracę samodzielnego technologa w dziale

technologicznym, uwzględniając posiadane kwalifikacje zawodowe zainteresowanego,

który z wykształcenia jest technikiem - technologiem drewna - meblarzem. Sąd

Rejonowy nie znalazł też podstaw prawnych do uznania twierdzeń powoda, że jako

pracownik chroniony miał pierwszeństwo w objęciu nowo utworzonego stanowiska

pracy.

Rewizję powoda od tego wyroku oddalił Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Kaliszu wyrokiem z dnia 24 sierpnia 1994 r. [...], który podzielił

ustalenia faktyczne i konstatacje prawne Sądu Rejonowego, podkreślając w uzasad-

nieniu, że powód nie wykazał fikcyjności zmian organizacyjnych dokonanych w

pozwanej Fabryce, a wypowiedzenie mu warunków pracy i płacy nie było szykaną za

działalność związkową.

Od tego wyroku rewizję nadzwyczajną wniósł Niezależny Samorządny Związek

Zawodowy ASolidarność@, podnosząc zarzuty rażącego naruszenia prawa oraz

naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej przez podjęcie działań sprzecznych z

przepisami Konstytucji oraz ustawy o związkach zawodowych, dotyczącymi szczególnej

ochrony praw pracowniczych zatrudnionych działaczy związków zawodowych. Na tych

podstawach domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku

Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Kaliszu z dnia 29 kwietnia 1994 r. [...] oraz orzeczenia

bezskuteczności dokonanego powodowi wypowiedzenia warunków pracy i płacy lub

przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zdaniem

rewidującego Sądy obu instancji błędnie zastosowały przepis art. 10 ust. 4 ustawy o

tzw. zwolnieniach grupowych w związku z art. 32 ust. 2 ustawy o związkach za-

wodowych, nie dokonując wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności fak-

tycznych, a przede wszystkim nie zweryfikowały zarzutu pozorności zmian organiza-

cyjnych w pozwanej Fabryce. Nawet gdyby nie były to zmiany pozorne, to nowo utwo-

rzone stanowisko powinno być powierzone powodowi jako pracownikowi pełniącemu

funkcję przewodniczącego KZ NSZZ ASolidarność@, zgodnie z duchem ochrony takich

pracowników, wynikającym z ustawy o związkach zawodowych. Uzasadnienie rewizji

nadzwyczajnej, powołując się na poglądy Sądu Najwyższego zawarte w motywach

wyroku z dnia 3 października 1995 r. (I PRN 62/95), wskazuje, że pracodawca nie może

połączyć czynności wykonywanych na stanowisku zajmowanym przez członka zarządu

zakładowej organizacji związkowej i czynności przydzielonych innym stanowiskom

pracy w celu zwolnienia z pracy pracownika szczególnie chronionego z powołaniem się

na likwidację jego stanowiska pracy. Przysługująca bowiem pracodawcy swoboda

dokonywania zmian organizacyjnych nie może być wykorzystywana w celu obejścia

przepisów o szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy. Tymczasem Sądy obu

instancji nie zbadały, czy utworzenie stanowiska Kierownika Obiektu II, Zbytu i

Transportu oraz powierzenie go pracownikowi, którego stosunek pracy nie podlega

szczególnej ochronie, nie było obejściem przepisów o szczególnej ochronie stosunku

pracy powoda. Sądy te nie weryfikowały nadto zarzutu powierzenia stanowiska

samodzielnego technologa, o którym z góry było wiadomo, że jest nie do przyjęcia

przez powoda, który nigdy na takim lub podobnym stanowisku nie pracował.

W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną pozwana domagała się jej oddalenia,

podtrzymując twierdzenia o rzeczywistym charakterze zmian organizacyjnych

przeprowadzonych w KFFiP, które objęły wiele stanowisk pracy, w tym likwidację sta-

nowiska powoda, wobec którego zastosowano uzasadnione wypowiedzenie zmie-

niające. Ponadto na powierzanych stanowiskach powód odmawia współdziałania z

pracodawcą, ignorując obowiązki pracownicze, co burzy spokój społeczny w zakładzie

pracy, którego załoga zgłasza ustne i pisemne protesty zmierzające do zwolnienia

powoda z pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna podlega rozpoznaniu na tle intertemporalnych dyspozycji

proceduralnych określonych w art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

- Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189) i jest uzasadniona, gdyż w sprawie nie zostały

wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne niezbędne do wydania prawidłowego

wyroku.

Wstępnie należało zwrócić uwagę, że - według ustaleń Sądu Rejonowego - do

podjęcia przez Dyrektora Naczelnego zmian organizacyjnych doszło wobec sprzecz-

ności pomiędzy koncepcjami pracodawcy i związków zawodowych co do wyboru drogi

zmierzającej do naprawy sytuacji w pozwanej Fabryce. Takie różnice stanowisk mogły

być dodatkowym podłożem realnego konfliktu między pracodawcą a powodem,

pełniącym funkcję przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ ASolidarność@ i

prezentującym związkowe widzenie przyczyn wymagających podjęcia działań

restrukturyzacyjnych, zmierzających do rozwiązania problemów ekonomicznych poz-

wanej. Pozbawione waloru prawnego i równocześnie nieporozumieniem było sądowe

ustalenie wprowadzenia zmian organizacyjnych w porozumieniu z radą pracowniczą

pozwanej, która zatwierdziła nowy schemat organizacyjny przedsiębiorstwa uchwałą nr

63/93 z dnia 28 grudnia 1993 r. , skoro stosowne zarządzenie [...] w sprawie zmian

organizacyjnych w KFFiP AC.@ wydał Dyrektor Naczelny pozwanej dopiero w dniu 25

stycznia 1994 r. W pierwszym rzędzie reorganizowało ono system zarządzania pro-

dukcją, w wyniku czego pozbawiono Kierownika Oddziału II kierowania produkcją na

tym Oddziale, co zostało określone jako @równoznaczne de facto z likwidacją tego sta-

nowiska pracy@. W powiązaniu z tym podjęto także decyzję o likwidacji stanowiska

Kierownika Działu Zbytu i Transportu, które zajmował powód oraz utworzono, w miejsce

obydwu likwidowanych stanowisk, nowe stanowisko Kierownika Obiektu Oddziału II,

Zbytu i Transportu. Sądy obu instancji nie rozważyły w tym zakresie, czy ze wskazanej

kolejności dokonanych zmian organizacyjnych nie wynikało jedynie przekształcenie

stanowiska powoda, poprzedzone likwidacją stanowiska Kierownika Oddziału II, zmie-

rzające do zorganizowania nowego stanowiska pracy dla pracownika, którego stanowis-

ko pracy zostało rzeczywiście zlikwidowane. Sądy nie odniosły się do porównania

zakresów czynności stanowiska zajmowanego przez powoda i nowo tworzonego sta-

nowiska Kierownika Oddziału II, Zbytu i Transportu, które w istocie rzeczy stanowiło

rozszerzenie dotychczasowego zakresu obowiązków powoda o całość spraw

organizacyjnych dotyczących administrowania Oddziałem II. Ujmując rzecz z innej

strony, realna likwidacja dotyczyła stanowiska Kierownika Oddziału II, wobec odjęcia z

zakresu jego czynności zasadniczej materii kierowania produkcją na tym Oddziale.

Natomiast stanowisko powoda w istocie rzeczy nie podlegało likwidacji, a tylko

swoistemu przekształceniu, albowiem nowo utworzone stanowisko Kierownika Obiektu

Oddziału II, Zbytu i Transportu objęło cały dotychczasowy zakres czynności powoda

jako Kierownika Działu Zbytu i Transportu, poszerzając jedynie jego obowiązki o admi-

nistrowanie Oddziałem II i to w sytuacji, gdy - według ustaleń Sądu Rejonowego - w

zakładzie istnieje też stanowisko kierownika administracji, któremu podlegają, np.

portierzy i kierownicy remontowi.

W takich okolicznościach przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy dokładnie

rozważyć, czy w stosunku do powoda zachodziły realne przesłanki wypowiedzenia mu

warunków pracy i płacy, które wobec pracowników szczególnie chronionych jest

dopuszczalne z przyczyn dotyczących pracodawcy pod warunkiem, że nie jest możliwe

dalsze zatrudnianie powoda na dotychczasowym stanowisku pracy (art. 10 ust. 4

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracowni-

kami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw - Dz. U. z 1990 r., Nr 4. poz. 19 ze zm.). Taka Aniemożliwość@, jak trafnie

wywiódł Sąd Najwyższy w motywach wyroku z dnia 3 października 1995 r., I PRN 62/95

(OSNAPiUS 1996 nr 7 poz. 101), występuje zawsze w razie likwidacji danego

stanowiska pracy, jeżeli przypisane mu czynności zostają wyłączone z zakresu

statutowych zadań zakładu pracy. Generalnie jednak pracodawca nie może łączyć

czynności wykonywanych na stanowisku zajmowanym przez członka zarządu zakłado-

wej organizacji związkowej i czynności przydzielonych innym stanowiskom takiego

samego lub podobnego rodzaju po to, aby szczególnie chronionego pracownika prze-

sunąć do innej pracy, z powołaniem się na likwidację jego stanowiska pracy. Swoboda

dokonywania zmian organizacyjnych nie może być bowiem wykorzystana w celu

obejścia przepisów o szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy. Tymczasem Sądy

orzekające nie rozpoznały w sprawie dwóch zakresów zagadnień. Po pierwsze, czy

zatrudnienie powoda na przekształconym stanowisku, rozszerzającym zakres jego do-

tychczasowych czynności jedynie o ogólne administrowanie Oddziałem II-im, stanowiło

istotną zmianę warunków pracy lub płacy, a zatem czy było taką zmianą, która w ogóle

wymagała wypowiedzenia zmieniającego. A po wtóre, czy niemożliwe było zatrudnienie

powoda na tak przekształconym stanowisku pracy z przyczyn pozostających poza sferą

jego działalności związkowej. Działaczowi związkowemu, którego trwałość stosunku

pracy podlega wzmożonej ochronie z mocy art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r.

o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), przysługuje preferencja w

otrzymaniu stanowiska pracy, które w ramach działań restrukturyzacyjnych pracodawcy

podlega organizacyjnemu połączeniu z innym stanowiskiem pracy, przed pracownikiem

zajmującym takie łączone stanowisko pracy, lecz nie korzystającym ze szczególnej

ochrony stosunku pracy. Natomiast w rozpoznawanej sprawie sądy przyjęły swobodę

pracodawcy w dokonywaniu podobnych zmian organizacyjnych, ale także uproszczoną

ocenę pierwszeństwa do zatrudnienia na przekształconym stanowisku pracy

dotychczasowego Kierownika Oddziału II, zwracając uwagę jedynie na jego dłuższy, niż

w przypadku powoda, niekonfliktowy zakładowy staż pracy, który nie ma rangi

ustawowej przesłanki wzmożonej ochrony stosunku pracy. Równocześnie ustalenia

zawarte w motywach zakwestionowanych wyroków nie wyodrębniają oraz nie zawierają

prawnej oceny jakichkolwiek dalszych elementów przydatności tych pracowników do

pracy na przekształconym stanowisku pracy. Wykluczało to możliwość weryfikacyjnej

analizy prawnej, zmierzającej do rzetelnego i wiarygodnego porównania przydatności

obu kandydatów do objęcia przekształconego stanowiska pracy. W szczególności

aktualny stan faktyczny sprawy, ujawniony w motywach zakwestionowanych orzeczeń,

uniemożliwia rzeczywistą ocenę jakoby ewidentnie większej przydatności pracownika,

który objął przekształcone stanowisko pracy, przed powodem korzystającym jako

zakładowy działacz związkowy z ustawowo wzmożonych gwarancji nienaruszalności

stosunku pracy. Dla potwierdzenia ewentualnej zasadności dokonanego wyboru

pozwany pracodawca powinien wykazać dalsze elementy ewidentnie większej

przydatności innego pracownika zatrudnionego na przekształconym stanowisku pracy,

które mogłyby przeważyć ustawowe gwarancje ochrony stosunku pracy powoda, pełnią-

cego funkcję związkową w zakładowej strukturze związku zawodowego.

Uzupełniając ustalenia faktyczne, Sąd Rejonowy powinien dokonać rzetelnego

zweryfikowania zarzutu, że sposób organizacyjno-prawnych przekształceń stanowisk

pracy w pozwanej Fabryce był skierowany na obejście przepisów o szczególnej ochro-

nie stosunku pracy powoda, zwłaszcza że w stosunku do niego potwierdził się zarzut

naruszenia przez stronę pozwaną art. 42 § 4 KP [...] oraz zarzut, że bezpodstawnie

przyjęła, iż doszło do definitywnego ustaniu stosunku pracy w związku ze złożonym

przez powoda odwołaniem od wypowiedzenia zmieniającego [...], co wynika z wyroku z

dnia 24 sierpnia 1994 r. [...]

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 11 ust. 5 ustawy z

dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego , rozporządzeń

Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu

układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189), orzekł jak w

sentencji wyroku.

========================================