I PZP 20/96

Uchwała z dnia 7 listopada 1996 r.

I PZP 20/96

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra, Sędzia SN: Józef Iwulski

(sprawozdawca), Sędzia SA: Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Teresy P. przeciwko [...] Hurtowni Materiałów

Budowlanych "B." w P. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 7 lis-

topada 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu

postanowieniem z dnia 30 maja 1996 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 KPC:

Czy przywróconemu do pracy pracownikowi korzystającemu z ochrony trwałości

stosunku pracy w okresie roku od zakończenia pełnienia funkcji wymienionej w art. 32

ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 236

ze zm.) przysługuje wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy (art. 57 § 2

KP), także wówczas, gdy wyłączną przyczyną przywrócenia do pracy było naruszenie

art. 53 § 1 pkt 1 KP, przy istnieniu zgody organu związkowego na rozwiązanie umowy o

pracę ze skutkiem natychmiastowym bez winy pracownika ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Pracownikowi korzystającemu ze szczególnej ochrony trwałości stosunku

pracy w okresie roku po zakończeniu pełnienia funkcji związkowej wymienionej w

art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr

55, poz. 236 ze zm.), który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy,

przysługuje wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy (art. 57 § 2 KP)

także wówczas, gdy wyłączną przyczyną przywrócenia do pracy było naruszenie

art. 53 § 1 pkt 1 w związku z art. 53 § 3 KP, przy istnieniu zgody organu

związkowego na rozwiązanie umowy o pracę.

U z a s a dn i e n i e

Powódka Teresa P., zatrudniona w pozwanej [...] Hurtowni Materiałów Bu-

dowlanych "B." w okresie od 20 września 1990 r. do 6 maja 1991 r., była wiceprze-

wodniczącą Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność".

W związku z chorobą powódki trwającą od 28 maja 1991 r. do 29 listopada 1991

r. strona pozwana postanowiła rozwiązać z powódką stosunek pracy w trybie art. 53 § 1

pkt 1 KP i uzyskała na tę czynność zgodę zarządu zakładowej organizacji związkowej.

Po rozwiązaniu stosunku pracy toczyło się postępowanie sądowe o przywrócenie do

pracy, zakończone wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 24 listopada 1994 r. przywrócił

powódkę do pracy. Sąd Wojewódzki stwierdził, że dokonując rozwiązania stosunku

pracy pracodawca naruszył przepis art. 53 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 53 § 3 KP, gdyż

powódka wiadomość o rozwiązaniu stosunku pracy powzięła dopiero w dniu stawienia

się do pracy. Nie zostały natomiast naruszone przepisy o szczególnej ochronie

trwałości stosunku pracy w tym znaczeniu, że pracodawca posiadał zgodę właściwego

organu związkowego na rozwiązanie stosunku pracy z powódką.

Powódka podjęła pracę w następstwie przywrócenia do niej i wystąpiła z rosz-

czeniem o zasądzenie wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy, tj. za

okres od 28 listopada 1991 r. do 28 listopada 1994 r.

Rozpoznając to roszczenie Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 lutego 1996 r. [...] oddalił powództwo uznając, że

pracodawca nie naruszył przepisu o zakazie rozwiązywania umów o pracę z członkiem

zarządu zakładowego związku zawodowego bez zgody tego zarządu. Zdaniem Sądu

Wojewódzkiego roszczenie powódki ulega ograniczeniu do wysokości wynagrodzenia

za okres wypowiedzenia (które powódka otrzymała), skoro pracodawca dysponował

wyraźną zgodą zarządu zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie stosunku

pracy po okresie pobierania zasiłku chorobowego.

Rozpoznając rewizję powódki od tego wyroku, Sąd Apelacyjny w Poznaniu

przedstawił Sądowi Najwyższemu rozpatrywane zagadnienie prawne. Sąd Apelacyjny

podniósł, że nie ma wątpliwości, iż niezwrócenie się pracodawcy do właściwego organu

związkowego o wyrażenie zgody na rozwiązanie stosunku pracy i dokonanie

rozwiązania bez takiej zgody jest naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o

pracę i pociąga za sobą skutki przewidziane w Kodeksie pracy. Wówczas zgodnie z

przepisem art. 57 § 2 KP przysługuje przywróconemu do pracy roszczenie o wynagro-

dzenie za cały czas pozostawania bez pracy. Jednakże w stanie faktycznym sprawy

istniała zgoda zarządu zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie umowy o

pracę w trybie art. 53 § 1 KP, a tylko zgoda ta została wykorzystana przez pracodawcę

w sytuacji sprzecznej z przepisem art. 53 § 3 KP, gdyż rozwiązania dokonano już po

stawieniu się powódki do pracy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego w tych okolicznościach wątpliwe jest, czy istnienie

zgody organu związkowego na rozwiązanie umowy o pracę może chronić pracodawcę

przed obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należało rozważyć kwestię wstępną, dotyczącą moż-

liwości podjęcia uchwały w trybie art. 391 Kodeksu postępowania cywilnego w brz-

mieniu obowiązującym przed nowelizacją tego Kodeksu, dokonaną ustawą z dnia 1

marca 1996 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 189). Sąd Apelacyjny przedstawiając zagadnienie

prawne działał wprawdzie przed wejściem w życie tej nowelizacji, ale Sąd Najwyższy

rozpoznawał sprawę w dniu 7 listopada 1996 r., czyli po jej wejściu w życie. Zgodnie z

przepisem art. 11 ust. 1 tej ustawy, sprawy wszczęte przed dniem jej wejścia w życie

toczą się od dnia 1 lipca 1996 r. według przepisów znowelizowanych, chyba że

zachodzą wyjątki określone w dalszych przepisach. Z wyjątków tych można rozważać

zastosowanie przepisu art. 11 ust. 2. Zgodnie z nim do złożenia i rozpoznania rewizji od

orzeczenia sądu pierwszej instancji wydanego przed dniem 1 lipca 1996 r. stosuje się

przepisy dotychczasowe. Interpretując ten przepis ściśle Sąd Najwyższy powinien

stosować nowe prawo, gdyż podjęcie uchwały w przedmiocie zagadnienia prawnego

przedstawionego przez sąd drugiej instancji nie jest "rozpoznaniem rewizji". Jest to

szczególne postępowanie, w którym nie dochodzi do merytorycznego rozpoznania

rewizji, o ile oczywiście Sąd Najwyższy nie przejmie sprawy do rozpoznania.

Stosowanie nowych przepisów oznaczałoby istnienie luki prawnej, gdyż ściśle odczy-

tując nowe przepisy brak jest normy określającej możliwość przedstawiania Sądowi

Najwyższemu zagadnień prawnych powstałych przy okazji rozpoznawania rewizji. W

nowym brzmieniu Kodeksu instytucję tę reguluje norma art. 390 § 1 KPC, ale dotyczy

ona rozpoznawania apelacji przez sąd drugiej instancji. Lukę tę należałoby wypełnić

przez stosowanie tego przepisu w drodze analogii, co prowadziłoby do uznania, że

przedstawienie zagadnienia prawnego byłoby możliwe tylko w sprawie, w której nie

przysługuje kasacja. Ponieważ w przedmiotowej sprawie kasacja, z uwagi na wartość

przedmiotu sporu, byłaby dopuszczalna, to należałoby uznać, iż nie jest możliwe

przedstawienie zagadnienia prawnego przez sąd drugiej instancji, a tym samym Sąd

Najwyższy powinien odmówić podjęcia uchwały. Byłoby to jednak rozwiązanie para-

doksalne, gdyż jest oczywiste, że postanowienie o przedstawieniu zagadnienia

prawnego Sąd Apelacyjny podejmował przed wejściem w życie ustawy nowelizującej

Kodeks postępowania cywilnego, a więc całkowicie prawidłowo, w oparciu o obowią-

zujący wówczas przepis art. 391 KPC. Rozwiązanie tego paradoksu jest trudne także w

płaszczyźnie innych metod wykładni, zwłaszcza wykładni funkcjonalnej. Nie można

bowiem pominąć, że zasadą jest bezpośrednie stosowanie ustawy w brzmieniu

znowelizowanym, a wyjątkiem dalsze stosowanie ustawy dotychczasowej (art. 11 ust.

1). Ze znowelizowanego brzmienia Kodeksu (art. 390 § 1 KPC) wynika natomiast

zasada, że w sprawie, w której przysługuje kasacja (a więc sprawa i tak będzie mogła

być poddana kontroli Sądu Najwyższego) nie jest dopuszczalne uprzednie

przedstawienie sprawy do oceny Sądu Najwyższego w zakresie zagadnienia prawnego.

Sąd Najwyższy uznał jednak, że należy dać pierwszeństwo funkcjonalnej wykładni

przepisu art. 11 ust. 2 ustawy nowelizującej Kodeks. Przepis ten wprawdzie stosowanie

"starych" przepisów odnosi tylko do "złożenia i rozpoznania" rewizji, ale należy uznać,

że dotyczy on przebiegu całego postępowania rewizyjnego. Taka jest bowiem istota tej

regulacji. Sprowadza się ona do uznania, że skoro orzeczenie pierwszej instancji

zapadło przed nowelizacją Kodeksu, to do całego postępowania rewizyjnego należy

stosować przepisy dotychczasowe. Ostatecznie Sąd Najwyższy uznał, że możliwe jest

podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne z

zastosowaniem dotychczasowego brzmienia przepisu art. 391 KPC (tak też nie

publikowana dotychczas uchwała z dnia 21 sierpnia 1996 r., I PZP 15/96).

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania zagadnienia prawnego Sąd

Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 56 § 1 i art. 57 § 1 Kodeksu pracy pracownikowi, z którym roz-

wiązano umowę o pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu

umów o pracę w tym trybie, przysługuje po podjęciu pracy w wyniku przywrócenia do

pracy wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, nie więcej jednak niż za 3

miesiące i nie mniej niż za 1 miesiąc. Od tej zasady wyjątek przewiduje art. 57 § 2 KP,

zgodnie z którym, jeżeli umowę o pracę rozwiązano z pracownikiem wymienionym w

art. 39 (pracownik w wieku przedemerytalnym) albo z pracownicą w okresie ciąży lub

urlopu macierzyńskiego, wynagrodzenie przysługuje za cały czas pozostawania bez

pracy; dotyczy to także przypadku, gdy rozwiązanie umowy o pracę podlega

ograniczeniu z mocy przepisu szczególnego. Inaczej mówiąc jest zasadą, że

wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy podlega limitowaniu, ale w przypadku

pracownika, którego trwałość stosunku pracy jest szczególnie chroniona, wy-

nagrodzenie to należy się za cały okres pozostawania bez pracy. W żaden sposób nie

są zróżnicowane sytuacje, w których następuje naruszenie przepisów o rozwiązywaniu

umów o pracę bez wypowiedzenia (w tym przypadku bez winy pracownika). W

szczególności przepisy nie różnicują naruszenia polegającego na złamaniu zasad

dotyczących szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy i naruszenia innych prze-

pisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie. Z treści tych przepisów nie sposób

więc wyprowadzić wniosku, że art. 57 § 2 KP będzie miał zastosowanie tylko w

przypadku, gdy naruszone zostają przepisy o szczególnej ochronie trwałości stosunku

pracy. Nie można tym samym uznać, że w stanie faktycznym, w którym zostaną

naruszone inne przepisy o rozwiązywaniu umów o pracę (np. art. 53 § 3 KP), będzie

miał zastosowanie art. 57 § 1 KP, a tym samym następować będzie ograniczenie

wysokości wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy. Przepis art. 57 § 2 KP

powinien być wprawdzie jako wyjątkowy interpretowany ściśle, ale brak przesłanek do

jego zwężającej wykładni. Przesłanek takich nie wskazuje zresztą także Sąd Wo-

jewódzki, dokonując takiej zwężającej wykładni, ani Sąd Apelacyjny przedstawiający

rozpatrywane zagadnienie prawne.

Jeden z przypadków szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy jest okreś-

lony w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr

55, poz. 234 ze zm.). Zgodnie z nim pracodawca nie może bez zgody zarządu

zakładowej organizacji związkowej wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pra-

cownikiem będącym członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji

związkowej w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu.

Przepisu tego nie można interpretować w ten sposób, że po uzyskaniu zgody zarządu

zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie umowy o pracę z jego członkiem,

pracownik ten przestaje być pracownikiem szczególnie chronionym. Jest przecież

oczywiste, że jeśli pracodawca po uzyskaniu omawianej zgody z jakichkolwiek przyczyn

nie rozwiąże stosunku pracy, to w przyszłości będzie musiał uzyskać ponownie zgodę

zarządu zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie stosunku pracy. Brak też

podstaw do rozumowania, iż po uzyskaniu omawianej zgody pracownik-członek

zarządu zakładowej organizacji związkowej przestaje być pracownikiem szczególnie

chronionym w zakresie konkretnie zamierzonego rozwiązania stosunku pracy i może

być traktowany jako pracownik nie podlegający szczególnej ochronie w rozumieniu art.

57 KP. Przepis art. 57 § 2 KP należy bowiem rozumieć jako przepis odnoszący się do

pracowników szczególnie chronionych w ogólności, a nie jako przepis mający na

względzie tylko pracowników, względem których w konkretnym przypadku nie uzyskano

zgody właściwego organu na rozwiązanie stosunku pracy. Jak wyżej wskazano

odmienna wykładnia miałaby charakter wykładni zwężającej i sprzecznej z zasadą

nieróżnicowania sytuacji prawnej w stanach faktycznych objętych normą prawną, w

której treści brak takiego zróżnicowania.

Brak rozróżnienia omawianych sytuacji w hipotezie przepisu art. 57 § 2 KP

można wytłumaczyć względami funkcjonalności. Pracodawca rozwiązujący stosunek

pracy z pracownikiem podlegającym szczególnej ochronie powinien dołożyć najwyższej

staranności w przestrzeganiu norm prawnych regulujących sposób rozwiązania umowy

o pracę. Wynika to ze specjalnej, przyznanej przez przepisy prawa pracy, a

uzasadnionej między innymi wykonywaną funkcją społeczną, pozycją pracowników

szczególnie chronionych. Sankcją nieprzestrzegania tych norm jest między innymi

obowiązek zapłaty wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy, przy

spełnieniu oczywiście pozostałych przesłanek z art. 57 § 2 KP w związku z art. 57 § 1 i

56 § 1 KP. Nie sposób przyjąć, aby od dołożenia wskazanej staranności zwalniało

pracodawcę uzyskanie zgody niezbędnej na rozwiązanie stosunku pracy. Pracodawca,

który rozwiązał stosunek pracy z pracownikiem szczególnie chronionym, wdając się z

nim w spór o przywrócenie do pracy, ryzykuje, że w przypadku przywrócenia do pracy

będzie musiał wypłacić wynagrodzenie za cały czas pozostania bez pracy. Chcąc

uniknąć takiej sytuacji powinien szczególnie wnikliwie przeanalizować kwestię

przestrzegania przepisów dotyczących rozwiązania stosunku pracy i rozważyć możli-

wość uznania powództwa.

Biorąc to pod rozwagę Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w sentencji.

========================================