I PKN 19/96

Wyrok z dnia 20 listopada 1996 r.

I PKN 19/96

Społeczno-gospodarczym przeznaczeniem odprawy dla dyrektora przedsię-

biorstwa państwowego, z którym stosunek pracy wygasł w trybie art. 2 ust. 1

ustawy z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach pańs-

towych (Dz. U. Nr 17, poz. 99 ze zm.) było umożliwienie mu adaptacji w nowej

sytuacji życiowej polegającej na utracie stanowiska i konieczności poszukiwania

nowego zatrudnienia.

Sprzeczne z tym przekonaniem byłoby przyznanie odprawy dyrektorowi,

który po wygaśnięciu stosunku pracy z powołania, w dalszym ciągu pełnił takie

same obowiązki na podstawie umowy o pracę, a następnie został z nim na-

wiązany stosunek pracy w charakterze członka zarządu spółki, w którą przeksz-

tałciło się przedsiębiorstwo (art. 8 KP).

Przewodniczący SSN: Maria Mańkowska, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra-

wozdawca), Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 1996 r. sprawy z powództwa

Kazimierza S. przeciwko Komunalnej Energetyce Cieplnej "K." Sp. z o.o. w K. o

zapłatę, na skutek kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 26 marca

1995 r. [...]

o d d a l i ł kasację

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 1995 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kętrzynie za-

sądził od pozwanej Spółki z o.o. Komunalna Energetyka Cieplna "K." w K. na rzecz

powoda Kazimierza S. kwotę 4 123,14 zł z odsetkami, oddalając powództwo w

pozostałym zakresie.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód został z dniem 1 lipca 1988 r. powołany na sta-

nowisko dyrektora Miejskiego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w K., którego

następcą prawnym jest strona pozwana. Stosunek pracy powoda wygasł z dniem 21

marca 1992 r. Następnie Burmistrz Miasta K. zawarł z powodem umowę o pracę na

czas określony, do momentu wykreślenia Przedsiębiorstwa z rejestru. Na mocy tej

umowy powód pełnił obowiązki tymczasowego kierownika przedsiębiorstwa. Ten sto-

sunek pracy uległ rozwiązaniu z dniem 30 kwietnia 1992 r.

Sąd Rejonowy uznał, że stosunek pracy z powodem wygasł 21 marca 1992 r. na

podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsię-

biorstwach państwowych (Dz. U. Nr 17, poz. 99). W takim przypadku powodowi

przysługiwała odprawa na zasadach określonych w art. 39

4

ustawy o przedsiębiors-

twach państwowych. Odprawa ta nie przysługiwałaby tylko w przypadku, gdyby powód

był powołany na okres 5 lat i jego stosunek pracy uległ rozwiązaniu z upływem tego

okresu lub gdyby bezpośrednio po ustaniu stosunku pracy powód został powołany na to

samo stanowisko. Sąd Rejonowy stwierdził, że powód po ustaniu stosunku pracy nie

został powołany na stanowisko dyrektora Przedsiębiorstwa. Zdaniem tego Sądu powód

został wyznaczony na stanowisko tymczasowego kierownika do czasu wykreślenia

Przedsiębiorstwa z rejestru, co powoduje, że brak podstaw do wyłączenia jego prawa

do odprawy.

Rewizję od tego wyroku złożyła strona pozwana. Jej zdaniem powód został

powołany na stanowisko pełniącego obowiązki dyrektora i wobec tego "w zasadzie"

pełnił tę samą funkcję co poprzednio. Strona pozwana podniosła, że w sprawie za-

działały niezależne od woli stron mechanizmy prawne, w wyniku których powód nie

mając zmienionych w żadnym zakresie obowiązków przeszedł z funkcji dyrektora

Przedsiębiorstwa na funkcję prezesa zarządu spółki. Przyznanie mu w takiej sytuacji

odprawy strona pozwana uważała za jaskrawe naruszenie art. 8 KP.

Wyrokiem z dnia 26 września 1995 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Olsztynie [...] zmienił wyrok Sądu Rejonowego i powództwo oddalił w

całości. Sąd Wojewódzki przyjął, że zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 marca 1990

r. stosunek pracy dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, powołanego w okresie 3 lat

przed wejściem w życie tej ustawy z zachowaniem art. 39 ust. 1 ustawy o

przedsiębiorstwach państwowych, jeżeli nie ustał wcześniej, wygasł z upływem 5 lat od

daty powołania. Ponieważ ustawa weszła w życie 21 marca 1990 r., a powód został

powołany na stanowisko dyrektora w dniu 1 lipca 1988 r., to stosunek pracy powoda

zgodnie z tym przepisem, ustałby - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - w dniu 1 lipca 1993

r. Tym samym Sąd Wojewódzki uznał, że Sąd Rejonowy błędnie przyjął datę 21 marca

1992 r. za datę wygaśnięcia stosunku pracy powoda. Sąd Wojewódzki zauważył

jednak, że zgodnie z przepisem art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.) stosunek

pracy pracownika zatrudnionego na podstawie powołania ustaje z mocy prawa z dniem

wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru. Stosunek pracy powoda wygasł

więc zdaniem Sądu Wojewódzkiego, z mocy tego przepisu z dniem 30 kwietnia 1992 r.

Jednakże zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy o prywatyzacji dyrektorowi przekształconego

przedsiębiorstwa państwowego nie przysługuje odprawa, jeżeli został on zatrudniony

jako członek zarządu spółki powstałej w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa. Tak

było w przypadku powoda, co zdaniem Sądu Wojewódzkiego wyłącza jego prawo do

odprawy.

Kasację od tego wyroku wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich. Zarzucił on rażące

naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9

marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 17, poz.

99) i art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298), zamiast zastosowania art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z

dnia 9 marca 1990 r. w związku z art. 39

4

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o

przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze

zm.). Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił także rażące naruszenie art. 387 i 390 § 1

KPC oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej i wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz oddalenie rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu

Rejonowego.

Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł w kasacji, że powód był powołany bez

przeprowadzenia konkursu. Jego stosunek pracy wygasł więc z dniem 21 marca 1992

r., co słusznie przyjął Sąd Rejonowy. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd

Wojewódzki błędnie uznał, że sytuację powoda regulował przepis art. 2 ust. 2 ustawy z

dnia 9 marca 1990 r., gdyż przeoczył, iż przepis ten dotyczył wygaśnięcia stosunku

pracy dyrektorów przedsiębiorstw państwowych powołanych w drodze konkursu.

Stosunek pracy na podstawie umowy na czas określony, nawiązany z powodem po

wygaśnięciu jego stosunku pracy z powołania, nie był z nim tożsamy. Nie było więc

podstawy do wyłączenia prawa powoda do odprawy pieniężnej, ani z uwagi na

powołanie na to samo stanowisko, ani z uwagi na zatrudnienie w charakterze członka

zarządu w spółce, w którą przekształciło się przedsiębiorstwo państwowe.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich pozbawienie powoda odprawy należnej

w związku z wygaśnięciem stosunku pracy z powołania narusza także interes

Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż jest równoznaczne z naruszeniem interesów Państwa i

konstytucyjnej zasady praworządności oraz ochrony wynagrodzeń pracowniczych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach pańs-

twowych (Dz. U. Nr 17, poz. 99 ze zm.) wprowadziła dwa przypadki wygaśnięcia sto-

sunku pracy dyrektora przedsiębiorstwa państwowego powołanego przed dniem jej

wejścia w życie, tj. przed dniem 21 marca 1990 r. Zgodnie z jej art. 2 ust. 1 stosunek

pracy tak powołanego dyrektora wygasał z upływem dwóch lat, czyli z dniem 21 marca

1992 r., chyba że ustał wcześniej. Wyjątek od tej zasady wprowadzał jednak przepis

art. 2 ust. 2 tej ustawy. Zgodnie z nim, jeżeli dyrektor przedsiębiorstwa państwowego

został powołany w okresie trzech lat przed wejściem w życie tej ustawy z zachowaniem

wymagań art. 39 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, to taki stosunek

pracy wygasał z upływem 5 lat od daty powołania. Dla rozróżnienia tych dwóch sytuacji

istotne (poza datą powołania) było to, czy dyrektor został powołany "z zachowaniem

wymagań art. 39 ust. 1" ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, czyli z

zachowaniem trybu przeprowadzenia konkursu. Ponieważ niesporne było, że powód

został powołany bez przeprowadzenia konkursu, to słusznie stwierdził Sąd Rejonowy i

słusznie podnosi Rzecznik Praw Obywatelskich, że miał do niego zastosowanie przepis

art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 9 marca 1990 r. Prawidłowo więc strony uznały, że stosunek

pracy powoda wygasł w dniu 21 marca 1992 r. i dlatego po tym dniu zawarły umowę o

pracę na czas określony. Niesłusznie więc Sąd Wojewódzki uznał, że zachodził

przypadek zastosowania art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 marca 1990 r. i stosunek pracy

powoda z powołania trwał po tej dacie oraz uległ rozwiązaniu dopiero z datą

wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru.

Zgodnie z przepisem art. 2 ust. 3 cyt. ustawy z dnia 9 marca 1990 r. w razie

ustania stosunku pracy dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, zarówno w trybie art.

2 ust. 1, jak i art. 2 ust. 2, przysługiwała mu odprawa na zasadach określonych w

ówczesnym przepisie art. 39

4

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Odprawa ta

nie przysługiwała jednak w przypadku powołania na okres 5 lat oraz w przypadku, gdy

bezpośrednio po ustaniu stosunku pracy dyrektor został ponownie powołany na to

samo stanowisko. Słusznie w tej sytuacji przyjął Sąd Rejonowy i prawidłowo podnosi to

Rzecznik Praw Obywatelskich, że formalnie nie występował przypadek wyłączenia

prawa powoda do omawianej odprawy. Powód nie został bowiem powołany na

stanowisko dyrektora po dniu 21 marca 1992 r. Zawarto z nim umowę o pracę na czas

określony, powierzając mu obowiązki dyrektora (Sąd Rejonowy ocenia, że były to

obowiązki tymczasowego kierownika przedsiębiorstwa państwowego). Słusznie w tym

zakresie Sąd Rejonowy podkreślił, że istotne jest, że podstawą nawiązania nowego

stosunku pracy z powodem była umowa o pracę, a nie powołanie (por. w tym zakresie

wyrok z dnia 5 maja 1993 r., I PRN 33/93, nie publikowany, zgodnie z którym

stanowisko równorzędne pod względem rodzaju i charakteru, ale w innym zakładzie

pracy niż dotychczasowy, może być stanowiskiem "takim samym", ale nie "tym samym"

stanowiskiem, o którym mowa w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu podanym w Obwieszczeniu

Ministra Przemysłu z dnia 22 lutego 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - Dz. U. Nr 18,

poz. 80).

Sąd Wojewódzki błędnie przyjmując, że wobec powoda miał zastosowanie prze-

pis art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 marca 1990 r., w konsekwencji błędnie zastosował do

niego przepis art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), wyłączający prawo do odprawy w

przypadku zatrudnienia dyrektora jako członka zarządu spółki powstałej w wyniku

przekształcenia przedsiębiorstwa.

Mimo tego Sąd Najwyższy oddalił kasację, gdyż zaskarżony wyrok Sądu Wo-

jewódzkiego, choć z błędnym uzasadnieniem, odpowiada prawu (art. 393

12

KPC w

brzmieniu nadanym ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o

postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. Nr 43,

poz. 189 w związku z jej art. 12 ust. 1).

Podnieść w tym zakresie należy, że w rewizji od wyroku Sądu Rejonowego

strona pozwana zarzuciła w istocie naruszenie przepisu art. 8 KP, uznając, że byłoby

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i społeczno-gospodarczym przezna-

czeniem prawa, aby powód otrzymał omawianą odprawę. Bezpośrednio po wygaśnięciu

stosunku pracy z powołania, przy niezmienionym zakresie obowiązków i uprawnień

zawarto z nim umowę o pracę, a następnie został zatrudniony jako członek zarządu

spółki, w którą przekształciło się przedsiębiorstwo państwowe. Zarzut ten należało

uznać za słuszny. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 24

stycznia 1992 r., I PZP 5/92 (OSNCP 1992 z. 9 poz. 150) odprawa dla dyrektora była

gratyfikacją (podziękowaniem) za pracę, służącą adaptacji w nowej sytuacji życiowej,

polegającej na utracie stanowiska i konieczności poszukiwania nowego zatrudnienia.

Tymczasem powód po wygaśnięciu jego stosunku pracy z powołania pełnił w dalszym

ciągu, na podstawie innego tytułu prawnego takie same obowiązki, przy takich samych

uprawnieniach. Wkrótce też został z nim nawiązany nowy stosunek pracy w

charakterze członka zarządu spółki, w którą przekształciło się przedsiębiorstwo. Rację

miała więc strona pozwana, twierdząc, że w takiej sytuacji nie byłoby spełnione

społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa do odprawy, a jej przyznanie byłoby

wynikiem szczególnego zbiegu okoliczności faktycznych przy zmianie stanu prawnego i

oznaczałoby usankcjonowanie nadużycia prawa, a więc byłoby sprzeczne z art. 8 KP.

Dodatkowo można tylko dodać, że w tym stanie faktycznym z całą pewnością nie

można twierdzić, aby zaskarżony wyrok naruszał interes Rzeczypospolitej Polskiej.

Wobec tego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================