II UKN 27/96

Wyrok z dnia 6 grudnia 1996 r.

II UKN 27/96

Wymierzenie dodatkowej składki na ubezpieczenie społeczne jest dopusz-

czalne w sytuacji, gdy w zakładzie pracy doszło do wzrostu liczby wypadków przy

pracy z przyczyn powtarzających się bez względu na to, czy nastąpiło

pogorszenie warunków pracy według innych czynników określonych w § 5 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne., zgłaszania do

ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia

społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 68, poz. 330 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska, Sędziowie: SN Jerzy Kuźniar, SA

Mieczysław Bareja (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 1996 r. sprawy z wniosku

Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych w B. o wysokość składek, na skutek kasacji pozwanego Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych-Oddziału w B. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 11 września 1996 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 29 kwietnia 1996 r.

[...] i odwołanie Zakładów Naprawy Taboru Kolejowego w Ł. z dnia 21 września 1995 r.

oddalił.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzją z dnia 29 sierpnia 1995

r. obciążył Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego SA w Ł. od dnia 1 września 1995 r.

dodatkową składką w wysokości 7% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie

społeczne pracowników zakładu pracy, stwierdzając pogorszenie warunków pracy

wyrażające się wzrostem liczby wypadków przy pracy, w tym wypadków spowo-

dowanych powtarzającymi się przyczynach. Organ ubezpieczeniowy jako podstawę

prawną decyzji wskazał art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r., Nr 25 poz. 137 ze zm.) oraz §

5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 68

poz. 330 ze zm.). Wydając decyzję oparł się na wniosku Okręgowego Inspektora Pracy

w B. oraz ustaleniach Państwowej Inspekcji Pracy stwierdzających wzrost ilości

wypadków w zakładzie pracy z 13 wypadków w I-szym półroczu 1994 r. do 27

wypadków w pierwszym półroczu 1995 r. oraz wykazanych, powtarzających się przy-

czynach wypadków przy pracy.

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego

SA w Ł. wnosiły o zmianę decyzji administracyjnej i stwierdzenie braku obowiązku

opłacania dodatkowej składki na ubezpieczenie społeczne. Twierdziły, że ilość

wypadków w zakładzie pracy w latach 1992, 1993 i 1995 jest w zasadzie identyczna; w

zakładzie pracy w 1995 r. nastąpiła wyraźna poprawa w porównaniu do poprzednich lat

w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, szczególnie w zakresie występowania

chorób zawodowych oraz wypadków przy pracy ze skutkiem śmiertelnym, jak i w ogóle

ciężkich wypadków. Porównywanie ilości wypadków w pierwszym półroczu 1995 r. w

stosunku do pierwszego półrocza 1994 r. nie oddaje stanu poprawy warunków

bezpieczeństwa pracy w zakładzie, bowiem rok 1994 był wyjątkowy i nietypowy [...].

Obciążenie dodatkową składką spowoduje brak środków finansowych zakładu pracy na

dalszą poprawę bezpieczeństwa pracy w zakładzie pracy, jak też utrudnić może

terminowe opłacanie składki ubezpieczeniowej w ogóle. Podniesiono wzrost wydatków

na poprawę warunków pracy, jak też twierdzono, że wzrost ilości wypadków dotyczy

wypadków lekkich, przy uznawaniu których występować mogą nieprawidłowości, w tym

też mogą występować okoliczności fikcyjne, trudne do eliminacji.

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 1996 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Białymstoku zaskarżoną decyzję zmienił i ustalił, że Zakłady

Naprawcze Taboru Kolejowego w Ł. nie są zobowiązane do opłacania podwyższonej

składki na ubezpieczenia społeczne w okresie od 1 września 1995 r. do 29 lutego 1996

r. Sąd Wojewódzki ustalając, że istotnie w pierwszym półroczu 1995 r. w zakładzie

pracy wzrosła ilość wypadków przy pracy w porównaniu z analogicznym okresem 1994

r. stwierdził jednocześnie, że zmniejszyło się zagrożenie chorobami zawodowymi,

zmniejszeniu w porównaniu do lat ubiegłych uległa ilość rent z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych oraz nie było wypadków ze skutkiem śmiertelnym i

wypadków ciężkich. Opierając się na tych ustaleniach Sąd Wojewódzki stwierdził, że

skoro spośród wielu czynników wymienionych w § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 29 stycznia 1990 r. tylko jeden z tych czynników wskazuje na pogorszenie

warunków bezpieczeństwa pracy, a pozostałe wykazują poprawę tych warunków, to

obciążenie zakładu pracy dodatkową składką na ubezpieczenie społeczne byłoby

niewspółmierne, zaś działanie inspektoratu pracy - wystąpienie z wnioskiem o

wymierzenie dodatkowej składki ubezpieczeniowej - nie może być dowolne i opierać się

tylko na badaniu jednego ze współczynników pogorszenia się warunków bez-

pieczeństwa pracy.

Wyrokiem z dnia 11 września 1995 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Białymstoku rewizję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-

dział w B. oddalił, uznając ustalenia i ocenę stanu warunków bezpieczeństwa pracy w

zakładzie pracy oraz ocenę prawną dokonaną przez Sąd Wojewódzki, za trafne.

Wymieniając przyczyny wypadków stwierdził, ..."niewłaściwe składowanie i dojście do

materiałów (8 wypadków) oraz brak nadzoru (3 wypadki). Te ostatnie przyczyny nie

stanowią naruszenia obowiązku dbałości o zdrowie i życie pracowników". Nadto

stwierdził zwiększenie wydatków finansowych na bezpieczeństwo i higienę pracy w

zakładzie pracy, a co zatem idzie - dbałość zakładu o warunki pracy.

Od tego wyroku kasację wniósł Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.

zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. § 5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 1993 r., Nr 68 poz. 330). Powołując się na

bezsporny w sprawie fakt wzrostu ilości wypadków przy pracy w pierwszym półroczu

1995 r. wywodził, że przepis § 5 rozporządzenia nie uwzględnia podziału wypadków na

wypadki zbiorowe, ze skutkiem śmiertelnym i ciężkie. Dotyczy wzrostu ilości wypadków

przy pracy, w tym w szczególności wypadków o powtarzających się przyczynach. Skoro

taki wzrost ilościowy miał miejsce i jest bezsporny, to ocena stanu bezpieczeństwa

pracy dokonana przez inspektora pracy i znajdująca wyraz w zaskarżonej decyzji, nie

tylko nie była dowolna, lecz zgodna z prawem i stanowiła wykonanie prawa. W związku

z tym skarżący wnosił o zmianę wyroków obu instancji sądowych i oddalenie odwołania

zakładu pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna.

Jak wynika z dokumentów kontroli przeprowadzonych przez państwową ins-

pekcję pracy w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego SA w Ł., stan warunków

bezpieczeństwa pracy w tym zakładzie pracy był przedmiotem wielokrotnych kontroli.

Okręgowy inspektor pracy, wobec braku poprawy warunków bezpieczeństwa pracy i

utrzymujących się zagrożeń, już w 1992 r. wskazywał na nieprawidłową sytuację, lecz

decyzję w przedmiocie wystąpienia z wnioskiem o obciążenie zakładu pracy dodatkową

składką ubezpieczeniową wówczas cofnął wobec zobowiązań zakładu pracy doty-

czących poprawy stanu bezpieczeństwa pracy w zakładzie. W 1994 r. w zakładzie

pracy stwierdzono 33 wypadki przy pracy, w tym w pierwszym półroczu 1994 r. - 13

wypadków. Kontrola państwowej inspekcji pracy przeprowadzona w lipcu 1995 r. st-

wierdziła 27 wypadków przy pracy w pierwszym półroczu 1995 r. Analiza przyczyn

wypadków wskazywała na powtarzające się przyczyny wypadków zależne wyłącznie od

organizacji pracy. Stan ten jest w sprawie bezsporny i takie w gruncie rzeczy są

ustalenia faktyczne Sądów obu instancji. Stosownie do § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z

1993 r., Nr 68, poz. 330 ze zm.) okręgowy inspektor pracy Państwowej Inspekcji Pracy

może wystąpić z wnioskiem do oddziału ZUS o wymierzenie dodatkowej składki w

wysokości 7% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne pracowników

zakładu pracy, w którym stwierdzono pogorszenie warunków pracy wyrażające się

wzrostem co najmniej jednego z czterech wymienionych w punktach czynników. Dwa

pierwsze z tych punktów dotyczą zagrożeń chorobami zawodowymi oraz liczby

zachorowań na choroby zawodowe. Przepis § 5 ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia dotyczy

liczby wypadków przy pracy, w tym w szczególności wypadków o powtarzających się

przyczynach.

Sformułowania zawarte w § 5 ust. 1 "pogorszenie warunków pracy wyrażające

się wzrostem co najmniej jednego z następujących czynników", wiąże się niewątpliwie z

charakterem czynników, jakie zostały wymienione w rozporządzeniu. Wzrost liczby

zatrudnionych w warunkach przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i

natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia oraz przy pracach szczególnie uciążliwych -

w liczbie zatrudnionych bezpośrednio w produkcji, jeżeli wzrost tego udziału nie wynika

wyłącznie ze zmniejszenia zatrudnienia na stanowiskach bezpośrednio produkcyjnych

(§ 5 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia), to jeden z tych czynników. Sam fakt wzrostu

liczbowego pracowników narażonych na zagrożenie chorobą zawodową lub

zagrożonych wypadkiem stanowi już czynnik uzasadniający stosunkowe pogorszenia

warunków pracy. Następstwa zwiększonego zagrożenia w postaci wzrostu zachorowań

na choroby zawodowe (§ 5 ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia) oraz wzrost ilości rent z tytułu

chorób zawodowych (pkt 4) rozkładają się w czasie. Dotyczy to wzrostu liczby

wypadków przy pracy, w szczególności wypadków o powtarzających się przyczynach

(pkt 3) i ilości rent przyznanych z tytułu wypadków (pkt 4). Wymienione czynniki

wywołujące pogorszenie się warunków pracy są ze sobą ściśle powiązane. Wzrost

liczby rent przyznanych z tytułu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych, jako

następstwo zagrożeń występujących w zakładzie pracy, nie musi oznaczać pogorszenia

warunków bezpieczeństwa pracy. Może stanowić następstwo warunków pracy, które

poprzednio istniały i które już nie istnieją. To samo może dotyczyć chorób zawodowych,

które ujawniły się po dłuższym czasie w terminie, w którym już zakład pracy nie stosuje

technologii narażającej pracowników na choroby zawodowe. Odmiennie traktować

należy czynniki wymienione w pkt 1 i 3. Ich wystąpienie - wzrost ilości osób

zatrudnionych w warunkach zagrożenia chorobą zawodową lub zwiększoną

możliwością wystąpienia wypadku przy pracy (pkt 1), wzrost ilości wypadków

spowodowanych w szczególności tymi samymi przyczynami (pkt 3), to potencjalny

wzrost ilości zachorowań na choroby zawodowe oraz potencjalny wzrost ilości rent

inwalidzkich z tytułu chorób zawodowych lub wypadków przy pracy. Dlatego też w

rozporządzeniu zawarte jest sformułowanie "wzrostem co najmniej jednego z

następujących czynników". Zwrot ten w świetle dokonanej analizy uzasadnia

stwierdzenie pogorszenia warunków pracy w przypadku stwierdzenia wzrostu, o którym

mowa w § 5 ust. 1 pkt 1 lub 3 rozporządzenia oraz w pkt 2, o ile występują nadal

zagrożenia, a także w przypadku wzrostu liczby przyznanych rent, o ile nadal występują

zagrożenia warunków pracy wynikające z pkt 1 i 3. Dokonana analiza § 5

rozporządzenia prowadzi do wniosku, że ponad dwukrotny wzrost ilości wypadków w

pierwszym półroczu 1995 r. w porównaniu do 1994 r., przy czym dotyczący wypadków

przy pracy spowodowanych powtarzającymi się przyczynami związanymi z wadliwą

organizacją pracy, w pełni uzasadnia zarzut naruszenia prawa materialnego przez

orzekające w sprawie Sądy i czyni kasację zasadną.

Jedną z podstawowych zasad prawa pracy (art. 15 K.P.) jest obowiązek zakładu

pracy zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Obowiązek ten nakłada dodatkowo na zakład pracy i konkretyzuje art. 207 K.P. Dlatego

też uznanie przez Sąd Apelacyjny nieodpowiedniej organizacji pracy - niewłaściwego

składowania i dostępu do materiałów oraz braku nadzoru, stanowiących przyczyny

wypadków przy pracy - za przyczyny nie stanowiące zasadniczego naruszenia

obowiązku dbałości o zdrowie i życie pracowników, jest w oczywisty sposób sprzeczne

z wyżej wskazanymi przepisami. Również niezrozumiałe są i sprzeczne z liczbami w

sprawie argumenty dotyczące wzrostu nakładów finansowych zakładu pracy na po-

prawę bezpieczeństwa warunków pracy. Skoro nakłady te w 1995 r. w porównaniu do

1994 r. (1.622.514 zł) wzrosły o kwotę 212.613 zł, to ten nominalny wzrost, uwzględ-

niając trwającą inflację i jej stopień, oznacza faktycznie zmniejszenie nakładów na

poprawę warunków pracy. Powoływanie się przez Sądy orzekające w sprawie na te

argumenty, tak jak to czynił również zakład pracy w swoich pismach procesowych, nie

tylko nie odpowiada stanowi faktycznemu wynikającemu z dokumentów i ustalonemu

przez Sądy, ale nie znajduje również uzasadnienia prawnego. Dla oceny, czy w

zakładzie pracy nastąpiło pogorszenie warunków bezpieczeństwa pracy istotne jest to,

czy zachodzą w zakładzie pracy warunki określone w § 5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia,

czy też nie. Brak następstw określonych w § 5 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia możliwy jest

do oceny w innym czasie. Przepis § 5 rozporządzenia - stosowanie dodatkowej składki

ubezpieczeniowej - istotnie ma charakter restrykcyjny i ma zastosowanie do zakładów

pracy, w których doszło do naruszenia obowiązków dotyczących zapewnienia

bezpiecznych warunków pracy [,,,]. Celem działania tego przepisu nie jest tylko

zwiększenie dochodów ZUS w związku ze zwiększeniem ryzyka ubezpieczeniowego,

lecz także i przede wszystkim wymuszanie na kierownictwie zakładu pracy

przestrzegania obowiązku wynikającego z art. 207 § 1 K.P., tj. ochrony pracowników. W

sytuacji występującej w sprawie zdecydowana większość wypadków przy pracy, wzrost

ilości tych wypadków wiąże się z nieprawidłową organizacją pracy, nieprzykładaniem

wagi do warunków bezpieczeństwa pracy przez nadzór, a zatem naprawienie sytuacji

jest możliwe poprzez działania nie wymagające szczególnych nakładów finansowych.

Do zaniedbań ze strony kierownictwa zakładu pracy w tym zakresie doszło pomimo

intensywnego działania inspektora pracy, a zatem działania tak inspekcji pracy, jak i

oddziału ZUS są w sprawie w pełni uzasadnione i zgodne z § 5 wyżej wskazanego

rozporządzenia. Tak Sąd Wojewódzki, jak i Sąd Apelacyjny, orzekające w sprawie

dokonały błędnej oceny prawnej stanu faktycznego, dopatrując się dla zastosowania §

5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia konieczności wystąpienia pogorszenia warunków

bezpieczeństwa pracy, wyrażającego się także we wzroście innych czynników

wywołujących pogorszenie warunków pracy określonych w tym przepisie.

Z tych wszystkich przyczyn, uznając kasację za zasadną, stosownie do art. 393

15

KPC orzeczono jak w sentencji.

========================================