I PKN 35/96

Wyrok z dnia 13 grudnia 1996 r.

I PKN 35/96

Zmiana regulaminu premiowania polegająca na zmianie podstawy

obliczania premii lub wprowadzeniu nowych przesłanek warunkujących nabycie

prawa lub określających jej wysokość, wymaga wypowiedzenia zmieniającego

(art. 42 § 1 KP), jeżeli prawo do premii wynika z umowy o pracę.

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski, Sędziowie: SN Kazimierz Jaśkowski

(sprawozdawca), SA Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 1996 r., sprawy z powództwa

Edwarda K. przeciwko F.-S. Zespołowi Doradców Finansowo-Księgowych Spółka z o.o.

w W. o wynagrodzenie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 24 lipca 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt 1 oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 25 marca

1996 r. [...] w odniesieniu do zasądzonej w pkt 1 kwoty 23.584,72 zł (dwadzieścia trzy

tysiące pięćset osiemdziesiąt cztery zł 72 gr) i sprawę w tym zakresie przekazał temu

Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powód Edward K., po zmodyfikowaniu swoich żądań, wnosił o wyrównanie

wynagrodzenia za okres od dnia 1 lipca 1994 r. do dnia 30 listopada 1994 r. według

średniego wynagrodzenia, jakie otrzymywał od dnia 1 stycznia 1994 r. do dnia 30

czerwca 1994 r. - z uwzględnieniem premii regulaminowej (prowizji) i o nagrodę z zysku

za okres 11 miesięcy 1994 r.

Pozwana "F.-S." - Zespół Doradców Finansowo-Księgowych Sp. z o.o. wniosła o

oddalenie powództwa.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem

z dnia 25 marca 1996 r. zasądził na rzecz powoda od pozwanej kwotę 25.684,72 zł z

odsetkami. Sąd Wojewódzki ustalił, że powód od dnia 28 maja 1990 r. pełnił w

pozwanej Spółce funkcję członka Zarządu, zatrudnionego od dnia 1 października 1992

r. w pełnym wymiarze czasu pracy. Na wynagrodzenie powoda składało się

wynagrodzenie zasadnicze, od dnia 1 października 1992 r. do dnia 30 czerwca 1994 r.

w kwocie 6.500.000 st. zł i od dnia 1 lipca 1994 r. do dnia 30 listopada 1994 r. w kwocie

15.000.000 st. zł; dodatek funkcyjny od dnia 1 października 1992 r. do dnia 30 czerwca

1994 r. w kwocie 2.200.000 st. zł, od dnia 1 lipca 1994 r. do dnia30 lipca 1994 r. w

kwocie 9.000.000 st. zł i premia od dnia1 października 1992 r. do dnia 30 czerwca 1994

r. średnia wysokość premii wyniosła 33.783.559 st. zł, w okresie od dnia 1 stycznia

1994 r. do dnia 30 czerwca 1994 r. średnia wysokość premii wyniosła 63.719.450 st. zł,

od dnia 1 lipca 1994 r. do dnia 30 listopada 1994 r. premię wypłacono tylko jeden raz w

kwocie 6.500.000 st. zł.

Do dnia 1 lipca 1994 r. zasady wynagradzania pracowników pozwanej regulo-

wała Uchwała Zgromadzenia Wspólników z dnia 11 października 1993 r., której załącz-

nik stanowił Zakładowy Regulamin Premiowania członków Zarządu i pracowników. W

dniu 25 lipca 1994 r. Zgromadzenie Wspólników pozwanej uchwaliło z mocą od dnia 1

lipca 1994 r. w miejsce dotychczasowej regulacji Regulamin Wynagradzania

Pracowników Spółek z Kapitałem Stowarzyszenia Księgowych w Polsce, stanowiący

Załącznik nr 1 do uchwały Prezydium Zarządu Głównego Stowarzyszenia z dnia 11

lipca 1994 r. Jednocześnie Zgromadzenie Wspólników odwołało powoda ze składu

Zarządu z dniem 25 lipca 1994 r. W związku ze zmianą zasad wynagradzania, pozwany

zakład pracy pismem datowanym 1 lipca 1994 r., doręczonym 3 sierpnia 1994 r.,

poinformował powoda o powierzeniu mu obowiązków Wiceprezesa Zarządu i

przyznaniu od dnia 25 lipca 1994 r. wynagrodzenia zasadniczego zgodnie z zaszere-

gowaniem do grupy XIII oraz dodatku funkcyjnego zgodnie z grupą 4. Następnie, pis-

mem z dnia 22 sierpnia 1994 r. zakład pracy wypowiedział powodowi umowę o pracę z

dniem 30 listopada 1994 r., jednocześnie zwalniając go od obowiązku świadczenia

pracy w okresie 3-miesięcznego wypowiedzenia.

Sąd Wojewódzki mając powyższe na uwadze uznał, że pozwany zmieniając z

dniem 1 lipca 1994 r. zasady wynagradzania powoda naruszył przepisy o wypowiadaniu

warunków płacy i pracy w rozumieniu przepisu art. 42 KP. Bezzasadne są, zdaniem

tego Sądu, podnoszone przez pozwanego argumenty, że nowa decyzja pracodawcy

odnośnie do warunków płacowych nie pociąga za sobą wobec powoda obowiązku

dokonania wypowiedzenia zmieniającego. Przeczy temu treść § 3 Regulaminu

Wynagradzania Pracowników Spółek z Kapitałem Stowarzyszenia Księgowych w

Polsce. W zaistniałym stanie faktycznym doszło bowiem do zmiany zaszeregowania

powoda i nowo ustalone łączne wynagrodzenie było faktycznie niższe od wynagro-

dzenia otrzymywanego na warunkach dotychczasowych. Za łączne wynagrodzenie

należy, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, uważać nie tylko wynagrodzenie zasadnicze i

dodatek funkcyjny, ale także premię. Przepis § 3 ustęp 3 tego regulaminu

wprowadzający dwa różne określenia: "łączne wynagrodzenie" i "nowe zaszeregowa-

nie" dokonał tym samym wyraźnego i jednoznacznego podziału. Zaszeregowanie doty-

czy wynagrodzenia zasadniczego i dodatku stażowego, zaś łączne wynagrodzenie

oznacza wszelkie inne dodatkowe składniki wynagrodzenia przewidziane w regula-

minie, w tym premię. W porównywalnym okresie pracy dotyczącym I półrocza 1994 r.

różnica w średnim wynagrodzeniu powoda wyniosła 47.169.450 st. zł. Ponieważ od 1

lipca 1994 r. do końca upływu okresu wypowiedzenia, tj. do 30 listopada 1994 r. powód

otrzymywał znacznie niższe wynagrodzenie łączne, przeto przysługuje mu wynagrodze-

nie za 5 miesięcy w wysokości 235.847.250 st. zł.

Z tytułu nagrody z zysku Sąd I instancji zasądził na rzecz powoda kwotę

21.00.000 st. zł.

Wyrok ten został zaskarżony przez stronę pozwaną, która w rewizji zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego, a w szczególności art. 80 i 81 § 1 KP, po-

legające na pominięciu zasad określonych w tych przepisach w odniesieniu do ustaleń

wysokości wynagrodzenia powoda za okres wypowiedzenia umowy o pracę od 1

września 1994 r. do 30 listopada 1994 r.,

2) sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału

przez:

a) przyjęcie, że powód nabył prawo do nagrody z zysku za I półrocze 1994 r.,

b) przyjęcie, że powód otrzymał zaniżone wynagrodzenie (premię) w miesiącach

lipcu i sierpniu 1994 r. w sytuacji, gdy od dnia 1 lipca 1994 r. obowiązywał w Spółce

nowy regulamin wynagradzania pracowników i powodowi wypłacono wynagrodzenie

zgodnie z zasadami tego Regulaminu.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zas-

karżonym wyrokiem zmienił wyrok Sądu I instancji co do kwoty 23.584,72 zł i w tej

części oddalił powództwo oraz oddalił rewizję w pozostałej części. Zdaniem tego Sądu

nie można podzielić poglądu Sądu Wojewódzkiego, że strona pozwana wprowadzając

nowe zasady wynagradzania od 1 lipca 1994 r. powinna wypowiedzieć dotychczasowe

warunki pracy i płacy. Sąd Wojewódzki wywiódł to z wykładni § 3 pkt 3 regulaminu.

Stosownie do tego postanowienia, przy wprowadzaniu zasad wynagradzania

określonych regulaminem ustala się nowe zasady zaszeregowania bez wypowiedzenia

warunków pracy i płacy, o ile nowo ustalone łączne wynagrodzenie pracownika nie

będzie niższe od wynagrodzenia otrzymywanego na warunkach dotychczasowych w

porównywalnym czasie pracy. Według Sądu Apelacyjnego przez ustalenie nowego

zaszeregowania należy rozumieć określenie grupy wynagrodzenia zasadniczego, zaś

przez "wynagrodzenie łączne" - wynagrodzenie zasadnicze wraz ze składnikami

wynagrodzenia, których wysokość wynika z umowy o pracę (dodatkiem funkcyjnym).

Omawiany § 3 regulaminu nie może - według Sądu Apelacyjnego - dotyczyć premii. Ze

względu na charakter premii, specyfikę i sposób jej ustalania nie można było określić z

góry prawa do premii i jej wysokości. Prawo do premii zależy od wyników finansowych

uzyskiwanych przez Spółkę oraz od bezpośredniego przyczynienia się pracownika do

przychodu Spółki. W dacie wprowadzenia regulaminu wysokość ewentualnych premii

nie była możliwa do ustalenia. Dlatego wprowadzenie nowych zasad wynagradzania nie

wymagało wypowiedzenia zmieniającego w odniesieniu do premii. Ponadto błędnie

przyjęto wynagrodzenie za podstawę wyliczenia premii, gdyż jej wysokość była

uzależniona od zysków, jakie osiągnęła Spółka.

Powód w okresie wypowiedzenia umowy o pracę nie świadczył pracy, gdyż był

zwolniony od tego obowiązku przez pracodawcę. W tym stanie sprawy powodowi

należało się - zdaniem Sądu Apelacyjnego - wynagrodzenie przewidziane art. 81 § 1

KP. Stosownie do tego przepisu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie wynikające z

jego osobistego zaszeregowania za czas niewykonywania pracy, jeżeli był gotów do jej

wykonania, a doznał przeszkód z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Z powyższych względów w tej części zaskarżony wyrok został zmieniony i

powództwo o wyrównanie wynagrodzenia za okres od 1 lipca 1994 r. do 30 listopada

1994 r. oddalono. Natomiast rewizja w części dotyczącej nagrody z zysku została od-

dalona.

Od tego wyroku w części oddalającej powództwo co do kwoty 23.584,72 zł

wniósł kasację powód, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 42 KP i art. 81

KP - przez przyjęcie, że zmiana premiowania nie powoduje zmiany umowy o pracę.

Skarżący wniósł o zasądzenie spornej kwoty z odsetkami i kosztami postępowania

względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do

ponownego rozpoznania. Podniesiono w kasacji, że prawo do premii było określone w

umowie o pracę z dnia 1 października 1992 r., a istotna zmiana regulaminu

premiowania wprowadzona od dnia 1 lipca 1994 r. wymagała wypowiedzenia

zmieniającego na podstawie art. 42 KP.

Pozwany wniósł o oddalenie kasacji i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona. W spornym okresie występowały dwa przedziały

czasowe, w których sytuacja faktyczna i prawna były zróżnicowane.

1. W pierwszym okresie, obejmującym lipiec i sierpień 1994 r., podstawą nabycia

przez powoda prawa do wynagrodzenia było wykonywanie pracy (art. 80 zd. 1 KP).

Sporna jest wysokość części tego wynagrodzenia, tzn. premii. Sąd Najwyższy podziela

pogląd Sądu I instancji, że wprowadzenie nowych zasad premiowania w lipcu 1994 r.

wymagało wypowiedzenia zmieniającego. Nie jest bowiem uzasadniony argument Sądu

Apelacyjnego, że skoro w dacie wprowadzenia nowego regulaminu wysokość

przyszłych premii nie była możliwa do ustalenia (gdyż zależała od wyników

gospodarczych pozwanej Spółki), to pracodawca mógł ten regulamin wprowadzić

samodzielnie, bez zgody pracownika.

Zmiany regulaminów premiowania mogą mieć różny charakter. Niejednokrotnie

są one jednoznacznie korzystne lub niekorzystne dla pracownika (np. w razie

podwyższenia lub obniżenia stawki procentowej od tej samej podstawy). W drugim

przypadku bez wątpienia wymagają one wypowiedzenia zmieniającego, w pierwszym

natomiast to wypowiedzenie jest zbędne (gdyż przyjmuje się domniemaną zgodę pra-

cownika) i pracownik nie może skutecznie powoływać się na naruszenie prawa także i

wówczas, gdy po zmianie regulaminu faktycznie uzyska niższą premię z powodu

znacznego zmniejszenia się podstawy jej obliczania, zależnej od wyników gos-

podarczych.

Natomiast jeżeli zmiana regulaminu premiowania polega na zmianie podstawy jej

obliczania lub wprowadzeniu nowych czynników warunkujących nabycie prawa do

premii lub jej wysokość, to wymaga ona wypowiedzenia zmieniającego, jeżeli prawo do

premii wynika z umowy o pracę. Jest to bowiem istotna zmiana warunków umowy o

pracę i jako taka może być wprowadzona tylko za zgodą pracownika (wyrażoną wprost

wobec pracodawcy w ramach porozumienia zmieniającego umowę o pracę lub poprzez

nieodrzucenie wypowiedzenia zmieniającego - art. 42 § 3 KP). Zmiana taka może

okazać się korzystna lub niekorzystna dla pracownika i powinien on mieć możliwość

dokonania oceny skutków tej zmiany, ponosząc samemu ryzyko błędu. Należy także

zauważyć, iż w tym kierunku - zmierzającym do upodmiotowienia pracownika przez

przyznanie mu prawa do decydowania o pozostaniu w stosunku pracy w razie

niekorzystnych zmian przepisów wynagrodzeniowych - poszły ostatnie nowelizacje

Kodeksu pracy. Dotyczy to układów zbiorowych pracy (art. 241

13

KP) i regulaminów

wynagradzania (art. 77

2

§ 5 KP). Z przepisów tych wynika, że niekorzystna zmiana

układu zbiorowego lub regulaminu wynagradzania wymaga wypowiedzenia

zmieniającego.

Przepisy regulaminu premiowania nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa

pracy. Skoro zatem z art. 42 § 1 KP wynikał obowiązek złożenia powodowi wypo-

wiedzenia zmieniającego, to analizy co do sposobu rozumienia § 3 nowego regulaminu

nie są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z powyższego wynika, że prawo do premii w lipcu i sierpniu 1994 r. powinno być

oceniane według regulaminu premiowania obowiązującego u strony pozwanej do końca

czerwca 1994 r. Nie ma podstawy prawnej do obliczania tej premii z uwzględnieniem

przeciętnego wynagrodzenia powoda w I półroczu 1994 r. Przy ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd I instancji oceni, czy i w jakiej wysokości powód nabył prawo do premii za

lipiec i sierpień 1994 r., stosując do tego regulamin premiowania obowiązujący do

końca czerwca tego roku, z ewentualnym odliczeniem wypłaconej powodowi premii w

kwocie 6.250.000 st. zł (jeżeli była ona wypłacona w lipcu lub sierpniu 1994 r., nie jest

to bowiem w sprawie ustalone).

2. Sytuacja jest inna we wrześniu, październiku i listopadzie 1994 r. Powód nie

świadczył wówczas pracy, gdyż był w okresie wypowiedzenia i został przez pracodawcę

zwolniony z tego obowiązku. Pracodawca na podstawie art. 81 KP wypłacał mu

wynagrodzenie wynikające z jego osobistego zaszeregowania, a Sąd Apelacyjny uznał

to za zgodne z prawem. Nie jest to stanowisko słuszne.

Sąd Najwyższy orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1992 r., I PZP 26/92 (OSNCP 1993 z. 1-2

poz. 8). Według tej uchwały pracownikowi, któremu wskutek bezpodstawnego odsu-

nięcia od wykonywania pracy w okresie wypowiedzenia umowy o pracę faktycznie

skrócono ten okres, przysługuje wynagrodzenie na podstawie art. 49 KP. W uzasad-

nieniu Sąd Najwyższy wskazał, że art. 22 § 1 KP zobowiązuje zakład pracy do zatrud-

niania pracownika i nie ma przepisu, który zwalniałby go z tego obowiązku w okresie

wypowiedzenia. Tylko w przypadku odwołania ze stanowiska, praca w okresie

wypowiedzenia zależy od zgody obu stron stosunku pracy, jednakże w tym okresie

pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości przysługującej przed

odwołaniem (art. 70 § 2 i art. 71 KP). Podobnie w przypadku skrócenia okresu wypo-

wiedzenia na podstawie art. 36

1

KP, pracownik ma prawo do odszkodowania, które

powinno odpowiadać wysokości wynagrodzenia za pozostałą część okresu wypowie-

dzenia. Przepis art. 81 § 1 KP nie może mieć zastosowania w razie odsunięcia pra-

cownika od pracy w okresie wypowiedzenia - gdyż pracownik otrzymywałby niższe

wynagrodzenie w przypadku tego bezprawnego zachowania zakładu pracy, niż w

przypadkach działań zakładu pracy zgodnych z prawem, podejmowanych na podstawie

art. 36

1

i art. 70 KP

Wynagrodzenie powoda za trzy omawiane miesiące powinno być obliczone

według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop, co

wynika z § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia

1974 r. w sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, odsz-

kodowań, dodatków wyrównawczych oraz niektórych innych należności ze stosunku

pracy (Dz. U. Nr 51, poz. 334 ze zm.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd ustali

wysokość tego wynagrodzenia mając na uwadze, że w razie znacznych wahań

wysokości zmiennych składników wynagrodzenia, podstawą obliczenia wysokości

przeciętnego wynagrodzenia może być okres ostatnich 12 miesięcy (art. 172 KP) i

zasądzi na rzecz powoda stosowną kwotę po odliczeniu wynagrodzeń (premii)

faktycznie wypłaconych za wrzesień, październik i listopad 1994 r.

Z tych względów na podstawie art. 393

13

§ 1 KPC i art. 108 § 2 KPC orzeczono

jak w sentencji.

========================================