II PR 2/96

Wyrok z dnia 17 grudnia 1996 r.

II PR 2/96

Przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracow-

niczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze

zm.) mają zastosowanie do nie zaspokojonych przez pracodawcę roszczeń o

jednorazowe odszkodowanie przysługujące na podstawie przepisu ustawy o

świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, o ile prawo

do nich powstało po dniu 31 marca 1994 r. i jeżeli faktyczne zaprzestanie

działalności przez pracodawcę miało miejsce również po tej dacie.

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria

Mańkowska, Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 1996 r. sprawy z powództwa Haliny D.

przeciwko Wojewódzkiemu Urzędowi Pracy - Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych w Z.G. o jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej, na

skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Zielonej Górze z

dnia 30 stycznia 1996 r. [...]

o d d a l i ł rewizję.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Halina D. dochodziła zasądzenia od pozwanego Funduszu Gwaran-

towanych Świadczeń Pracowniczych kwoty 4.413 zł tytułem jednorazowego od-

szkodowania w związku z uszczerbkiem na zdrowiu spowodowanym chorobą zawodo-

wą - brucelozą przewlekłą. W uzasadnieniu podała, że w okresie od 1 lipca 1981 r. do

15 kwietnia 1984 r. była zatrudniona w Wojewódzkim Zrzeszeniu Hodowców i

Producentów Bydła w Z.G. - społeczno-zawodowej organizacji rolników, które faktycz-

nie zaprzestało działalności od 31 marca 1990 r., mimo iż formalnie w dalszym ciągu

jest zarejestrowane w rejestrze prowadzonym przez Sąd Rejonowy w Zielonej Górze

pod numerem [...].

Decyzją z dnia 4 stycznia 1995 r. Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny w

Z.G. stwierdził u powódki chorobę zawodową - brucelozę przewlekłą, zaś Obwodowa

Komisja do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w N.S. orzeczeniem z dnia 11 maja 1995

r. ustaliła 30% uszczerbek na zdrowiu pozostający w związku z rozpoznanym

schorzeniem. Ta sama Komisja orzeczeniem z dnia 6 marca 1995 r. zaliczyła powódkę

do II grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia oraz III grupy z tytułu choroby zawodo-

wej, ustalając, że inwalidztwo istnieje od dnia 1 listopada 1994 r.

W dniu 19 czerwca 1995 r. powódka złożyła wniosek do Dyrektora Wojewódz-

kiego Urzędu Pracy o wypłatę jednorazowego odszkodowania, powołując art. 7 ust. 3

ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.).

Decyzją z dnia 27 czerwca 1995 r. odmówiono jej wypłaty świadczenia z Fun-

duszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych przy uzasadnieniu, że zakład pracy

faktycznie zlikwidowany 31 marca 1990 r., nie może być uznany za niewypłacalny w

rozumieniu ustawy, nadto zaś dla skutecznego dochodzenia świadczenia

niewypłacalność pracodawcy musiałaby powstać w czasie obowiązywania ustawy, tj. po

dniu 1 stycznia 1994 r.

Wniosek o wypłatę jednorazowego odszkodowania został ponowiony w dniu 21

sierpnia 1995 r. na podstawie art. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy

o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. Nr 87,

poz. 435), ale Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy ponownie odmówił wypłaty

świadczenia, skoro uprawnienie do niego powstało po pięciu latach od faktycznej

likwidacji zakładu pracy, a więc z przekroczeniem terminu z art. 6 ust. 3 ustawy.

Stanowisko to podzielił Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Zielonej Górze, który

wyrokiem z dnia 30 stycznia 1996 r. powództwo oddalił.

Rozpoznając rewizję powódki, Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Zielonej Górze przedstawił zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości: "czy przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze

zmianami w Dz. U. z 1995 r., Nr 87, poz. 435 i z 1996 r., Nr 5, poz. 34) mają zas-

tosowanie także do niezrealizowanych przez zakład pracy świadczeń z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych, do których uprawnienia pracownik nabył po dniu 1

kwietnia 1994 r., jeżeli zakład pracy faktycznie zaprzestał działalności przed wejściem w

życie ustawy", skoro uprawnienie powódki do jednorazowego odszkodowania z tytułu

choroby zawodowej powstało pod rządem ustawy z dnia 23 grudnia 1993 r., natomiast

niewypłacalność pracodawcy powstała przed wejściem ustawy w życie, tj. przed 1

stycznia 1994 r. Przepisy tej ustawy stosuje się do świadczeń określonych w art. 6, do

których uprawnienie powstało po upływie trzech miesięcy od wejścia w życie ustawy, to

jest po 1 kwietnia 1994 r. Warunkiem zaspokojenia roszczeń pracowniczych ze

środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych była niewypłacalność

pracodawcy, zaś faktyczne zaprzestanie działalności przez Wojewódzkie Zrzeszenie

Hodowców i Producentów Bydła w Z.G., nie mogło być uznane za niewypłacalność

pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy. "Zakład pracy powódki przestał

funkcjonować... przed wejściem w życie ustawy, a jej uprawnienie do jednorazowego

odszkodowania nie mogło być zrealizowane nie z tego względu, że zabrakło środków

finansowych, lecz dlatego, ze powstało 5 lat po likwidacji zakładu pracy".

Sąd Najwyższy postanowił przejąć sprawę do rozpoznania i zważył, co

następuje:

Rewizja jest nieuzasadniona i jako taka podlega oddaleniu.

Ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.) reguluje zasady i

zakres ochrony roszczeń pracowniczych w razie niemożności ich zaspokojenia z po-

wodu niewypłacalności pracodawcy (art. 1 ustawy), stanowiąc w przepisach końcowych

(art. 25 ustawy), że znajduje ona zastosowanie do świadczeń objętych przepisem art. 6,

do których uprawnienie powstało po upływie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie

ustawy. Innymi słowy, art. 25 ustawy wyłączył możliwość skorzystania z zaspokojenia

roszczeń pracowniczych, nawet jeżeli uprawnienie do świadczeń powstało w czasie

obowiązywania ustawy w okresie od 1 stycznia do dnia 1 kwietnia 1994 r. Było to

związane z faktem, że dochody nowopowstałego Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, pochodzące głównie ze składek płaconych przez

pracodawców w okresach miesięcznych i przekazywane Funduszowi w terminie do 15

dnia następnego miesiąca, mogłyby okazać się niewystarczające w pierwszym okresie

działania Funduszu dla sfinansowania tych roszczeń powstałych wcześniej.

Świadczenia więc, do których prawo powstało przed tą datą, mogły być dochodzone w

zwykłym trybie od niewypłacalnego pracodawcy.

Jednym z roszczeń objętych zaspokojeniem przez Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych jest jednorazowe odszkodowanie pieniężne przysługujące

pracownikowi albo członkom rodziny zmarłego pracownika na podstawie przepisów o

świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, które

podlega zaspokojeniu w pełnej wysokości (art. 6 ust. 2 pkt 1).

Prawo do takiego odszkodowania realizowanego z Funduszu powstaje - w myśl

ustawy - w razie niewypłacalności pracodawcy i niezaspokojenia w związku z tym

roszczenia pracownika, jeżeli uprawnienie do tego świadczenia powstało w terminie

określonym w art. 25 ustawy. Ze względu na rodzaj świadczenia (jednorazowe

odszkodowanie z ustawy wypadkowej), prawo do niego powstaje z momentem speł-

nienia przesłanek do jego nabycia, a więc także po prawomocnym ustaleniu uszczerbku

na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, albo

związku śmierci pracownika z takim zdarzeniem. Chwila taka stanowi o wymagalności

roszczenia w myśl stanowiska Sądu Najwyższego zawartego w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 17 października 1984 r., III PZP 29/84 (OSNCP 1985 z. 1 poz. 21) i

niepublikowanym wyroku z dnia 4 października 1990 r., II PR 36/90.

Jeżeli niewypłacalność pracodawcy powstała przed dniem wejścia w życie

ustawy, to nie istniała możliwość skorzystania przez pracowników z zaspokojenia nie

zrealizowanych roszczeń, nawet jeżeli uprawnienie do świadczeń powstało w terminie

określonym art. 25 ustawy.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 17 stycznia 1995 r., I PZP 55/94 (OSNAPiUS

1995 nr 12 poz. 157), Sad Najwyższy wskazał, że ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r.

ustanawia ochronę roszczeń pracowniczych tylko w razie niemożliwości ich

zaspokojenia z powodu niewypłacalności pracodawcy, a pojęcie to ujęte jest inaczej w

art. 3 ust. 1 ustawy, a inaczej w jej art. 3 ust. 2. W myśl tego drugiego przepisu

elementem składowym pojęcia niewypłacalności jest stan niezaspokojenia roszczeń

pracowniczych, czego nie uwzględnia pojęcie niewypłacalności z art. 3 ust. 1 ustawy.

Nadto według art. 3 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, o niewypłacalności pracodawcy można

mówić, gdy niezaspokojenie roszczeń pracowniczych następuje z powodu braku

środków finansowych po wszczęciu postępowania likwidacyjnego. Oznacza to, że brak

środków, a także niezaspokojenie roszczeń z tego powodu muszą się ujawnić po

wszczęciu postępowania likwidacyjnego (chociaż mogą istnieć już wcześniej) i dopiero

wtedy można stwierdzić, że istnieje niewypłacalność pracodawcy. Przyjął też, że

"roszczenia przewidziane w ustawie... związane zostały z niewypłacalnością praco-

dawcy, który opłaca składki na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych".

Pojęcie niewypłacalności pracodawcy zostało zdefiniowane dla potrzeb ustawy w

jej art. 3, przy czym do dnia 12 sierpnia 1995 r. (tj. daty wejścia w życie ustawy z dnia

28 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy - Dz. U. Nr 87, poz. 435), nie obejmowało faktycznego

zaprzestania działalności przez pracodawcę.

Ostatnio wymieniona ustawa poszerzyła pojęcie niewypłacalności pracodawcy

zawarte w art. 3 ust. 2 obejmując, między innymi, niezaspokajanie roszczeń pracow-

niczych z powodu braku środków finansowych w przypadku faktycznego zaprzestania

działalności przez pracodawcę (art. 3 ust. 2 pkt 3 ustawy w nowym brzmieniu), uznając

w art. 3 ust. 2a za dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy dzień faktycznego

zaprzestania przez niego działalności. Jednocześnie jednak zaostrzono kryteria

zaspokojenia ze środków Funduszu należności głównej z tytułu jednorazowego

odszkodowania przysługującego na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy) poprzez podanie

okresu, w którym uprawnienie do tego świadczenia powstało (art. 6 ust. 3 ustawy),

łącząc je z niewypłacalnością pracodawcy.

W myśl ostatnio cytowanego przepisu, jednorazowe odszkodowanie podlega

zaspokojeniu, o ile uprawnienie do niego powstało w okresie 3 miesięcy poprzedzają-

cych dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy albo w okresie poprzedzającym

ustanie stosunku pracy przypadającym w czasie nie dłuższym niż 9 miesięcy

poprzedzających dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub następujących po

tym dniu. Świadczenia te podlegają także zaspokojeniu z Funduszu, jeżeli uprawnienie

do nich powstanie w dniu wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub w dniu ustania

stosunku pracy (art. 6 ust. 7 ustawy). Obecnie więc (po 12 sierpnia 1995 r.) dla

uzyskania zaspokojenia z Funduszu konieczne jest, aby uprawnienie do jednorazowego

odszkodowania powstało po 31 marca 1994 r. (art. 25 ustawy), w okresie trzech

miesięcy poprzedzających dzień niewypłacalności pracodawcy albo w okresie

poprzedzającym ustanie stosunku pracy, przypadającym w czasie nie dłuższym niż

dziewięć miesięcy, które poprzedzają dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy

lub następujących po takim dniu. Oznacza to, że także niewypłacalność pracodawcy

powodująca niezaspokojenie roszczeń pracowniczych z powodu braku środków

finansowych winna nastąpić po tej dacie, a więc najwcześniej w dniu 1 kwietnia 1994 r.

Wynika to, z jednej strony, ze zmienionego ustawą z dnia 28 czerwca 1995 r. art.

6 określającego podlegające zaspokojeniu z Funduszu roszczenia pracownicze oraz

przesłanki ich zaspokojenia, z drugiej natomiast, pozostawienie art. 25 ustawy w

dotychczasowym brzmieniu. Nowe zasady wprowadzone ustawą obowiązują od 12

sierpnia 1995 r. (art. 3 ustawy), natomiast w okresie przejściowym do 31 grudnia 1997

r. wprowadzono możliwość dochodzenia przez osobę uprawnioną świadczeń

pracowniczych wskazanych w art. 6, jeśli nie zostały one zaspokojone przez niewypła-

calnych pracodawców, jednak tylko takich, do których uprawnienie powstało między

dniem 21 marca 1990 r. a dniem, w którym świadczenie to może być zaspokojone ze

środków Funduszu na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r., najwcześniej 1

kwietnia 1994 r., pod warunkiem, że nie mogło być ono zaspokojone zgodnie z

przepisami ustawy przed nowelizacją lub rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 11 stycznia 1995 r. w sprawie rozszerzenia zakresu świadczeń pracow-

niczych podlegających zaspokojeniu ze środków Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych (art. 2 ust. 1 i 3 ustawy).

Art. 2 ust.3 określa zastosowanie tej przejściowej regulacji do świadczeń "wy-

mienionych w art. 6 ustawy" (bliżej i wyczerpująco określonych w art. 6 ust. 2), ale

wprowadza też "odesłanie" do warunków jakie muszą być spełnione (data powstania

uprawnień związana z niewypłacalnością pracodawcy - art. 6 ust. 3) przez użycie

sformułowania, że chodzi o świadczenia, które mogą być zaspokojone..."na podstawie

niniejszej ustawy". Oznacza to, że do dnia 31 grudnia 1997 r. można będzie dochodzić

ze środków Funduszu niezaspokojonych świadczeń pracowniczych z zamkniętego

okresu (21 marca 1990 r. - 1 kwietnia 1994 r.), w którym powstało do nich uprawnienie.

Wszystko to daje podstawę do stwierdzenia, że przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993

r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z

1994 r., Nr 1, poz. 1), po zmianach dokonanych ustawą z dnia 28 czerwca 1995 r. o

zmianie ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności

pracodawcy (Dz. U. Nr 87, poz. 435), mają zastosowanie do nie zrealizowanych przez

pracodawcę jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych, do których uprawnienie powstało po dniu 31 marca 1994 r., jeżeli do

niewypłacalności pracodawcy doszło również po tej dacie.

Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy przyjąć należy za

Sądem pierwszej instancji, że uprawnienie powódki do świadczenia nie powstało w

terminach określonych w art. 6 ust. 3 ustawy, a jednorazowe odszkodowanie nie

zostało wypłacone nie z braku środków finansowych, ale dlatego, że powstało w 5 lat

po "likwidacji" zakładu pracy (zaprzestaniu przez niego działalności) i 9 lat po zaprzes-

taniu przez powódkę pracy w Zrzeszeniu.

W tym więc stanie rzeczy rewizja nie jest uzasadniona i jako taka została od-

dalona po myśli art. 387 KPC (przed jego zmianą) w związku z art. 11 ust. 2 ustawy z

dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43, poz.

189).

========================================