II UKN 32/96

Wyrok z dnia 17 grudnia 1996 r.

II UKN 32/96

Nie podlega ubezpieczeniu społecznemu w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy

z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.) osoba, która zawarła

fikcyjną umowę o pracę.

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Maria Mańkowska, Stefania

Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 1996 r. sprawy z wniosku

Danuty K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o składki

ubezpieczeniowe, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie z dnia 30 sierpnia 1996 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. w decyzji z dnia 12 października

1995 r. stwierdził, że Danuta K. zgłoszona do ubezpieczenia społecznego w

charakterze pomocy domowej u Czesława K. zamieszkałego w M., w okresie od 20

kwietnia 1994 r. do 23 lutego 1995 r. w wymiarze 1/2 czasu pracy, nie podlegała pra-

cowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. W uzasadnieniu decyzji podano, że ze

względu na prowadzenie wspólnego gospodarstwa rolnego wykonywane czynności

miały charakter pomocy rodzinnej, stąd też, pomimo zawartej umowy o pracę, nie

nastąpiło nawiązanie stosunku pracy.

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Rzeszowie wnioskodawczyni określiła decyzję organu rentowego jako krzywdzącą.

Podała, że Czesław K. zawarł z nią początkowo umowę o pracę na okres od 20

kwietnia do 20 października 1994 r., przedłużoną następnie do 28 lutego 1995 r. W

dniu 14 maja 1994 r. wnioskodawczyni zawarła związek małżeński z synem praco-

dawcy Zbigniewem K., zaś w dniu 4 listopada tego roku urodziła dziecko. Zarzut organu

rentowego, że zatrudnienie miało charakter fikcyjny, zdaniem odwołującej się, jest

"nieuczciwy" i bezzasadny.

Rozpoznając sprawę Sąd I instancji przeprowadził dowód z wszystkich zawnios-

kowanych przez odwołującą się świadków, jak również dowody dopuszczone z urzędu,

w szczególności dotyczące sytuacji materialnej pracodawcy, i następnie wyrokiem z

dnia 17 kwietnia 1996 r. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że pomiędzy Czesławem K. a

Danutą K. doszło do zawarcia umowy o pracę na okres początkowo od 20 kwietnia

1994 r. do 20 października 1994 r. w charakterze pomocy domowej w 1/2 wymiaru

czasu pracy za miesięcznym wynagrodzeniem 1.200.000 zł (przed denominacją),

następnie od 21 października 1994 r. do 20 listopada 1994 r. i dalej do 28 lutego 1995

r. Z dniem 22 lutego 1995 r. strony rozwiązały umowę o pracę. Pracodawca nie zgłosił

faktu zatrudnienia w urzędzie skarbowym. Wynagrodzenie zostało wypłacone

wnioskodawczyni w listopadzie 1994 r. jednorazowo; również jednorazowo został

uiszczony w urzędzie skarbowym podatek od wynagrodzenia. Sąd odmówił

wiarygodności zeznaniom słuchanych w sprawie świadków i ustalił, że pracodawca oraz

rodzice wnioskodawczyni w okresie 2 miesięcy przed ślubem dzieci odwiedzali się

wzajemnie, co świadczy, że wnioskodawczyni została zatrudniona jako narzeczona

syna wnioskodawcy. Niewypłacanie wnioskodawczyni wynagrodzenia za pracę,

niezgłoszenie zatrudnienia jej do urzędu skarbowego, a także okoliczność, że praco-

dawca wraz ze swoim bezrobotnym synem (mężem wnioskodawczyni) prowadzą gos-

podarstwo rolne, a żona pracodawcy jest chora, wskazuje, że Danuta K. wykonywała

pracę, o jakiej mowa w zawartej między stronami umowie, lecz jako członek rodziny, a

nie jako pracownik i "te okoliczności są podstawą do ustalenia, że nie nawiązała ona

stosunku pracy jako pracownik" i z tego też powodu nie może podlegać ubezpieczeniu

społecznemu w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji

i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz.

137 ze zm.).

W rewizji od tego wyroku Danuta K. wnosiła o jego zmianę poprzez stwierdzenie,

że podlegała w okresie od 20 kwietnia 1994 r. do 23 lutego 1995 r. ubezpieczeniu

społecznemu lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do

ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego oraz sprzeczność

istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału. W uzasadnieniu rewizji

podniosła, że fakt wypłaty wynagrodzenia przez pracodawcę jednorazowo w związku z

jego trudną sytuacją finansową nie może przesądzać o ustaleniu dokonanym przez

Sąd, że w jej przypadku nie nastąpiło nawiązanie stosunku pracy, jak również nie może

stanowić o tym zawarcie związku małżeńskiego z synem pracodawcy. Wniosła o

przeprowadzenie dowodu z przesłuchania następnych świadków na okoliczność

zawarcia umowy o pracę.

Sąd Apelacyjny uznał rewizję za nieuzasadnioną i dlatego wyrokiem z dnia 30

sierpnia 1996 r. oddalił ją. Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się bowiem żadnego z

uchybień uzasadniających, stosownie do art. 368 KPC, istnienia którejkolwiek z pods-

taw zaskarżenia. Sąd podkreślił, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 listopada

1974 r. w sprawie stosunków pracy, w których pracodawcą jest osoba fizyczna (Dz. U.

nr 45, poz. 272), dopuszcza możliwość zawierania umów o pracę pomiędzy osobami

fizycznymi, w każdej jednak sytuacji tego rodzaju szczegółowego wyjaśnienia wymaga,

czy pomiędzy stronami nastąpiło faktyczne nawiązanie stosunku pracy, rezultatem

czego będzie skutek wynikający z systemu prawa ubezpieczeń społecznych w postaci

podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, czy też zgłoszenie do

ubezpieczenia ma charakter fikcyjny, a to z tej przyczyny, że pomimo zawartej umowy o

pracę nie nastąpiło nawiązanie stosunku pracy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

szczegółowo przeprowadzone postępowanie dowodowe, zarówno będące wynikiem

uwzględnienia wniosków Danuty K., jak i dowodów dopuszczonych z urzędu, wnikliwa

ocena zgromadzonego materiału dowodowego i na jej podstawie wyciągnięte wnioski,

dawały Sądowi I instancji podstawę do dokonania ustalenia, że "praca

wnioskodawczyni w domu rodzinnym jej męża była wykonywana w ramach pomocy

rodzinnej, a nie wynikała ze statusu pracownika", w związku z czym wnioskodawczyni

nie podlegała pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Sąd Apelacyjny podkreślił,

że dokonana przez Sąd I instancji ocena dowodów, w szczególności dotycząca zeznań

słuchanych w sprawie świadków, nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów

wynikającej z art. 233 KPC. Prawidłowość takiej oceny potwierdza to, że

wnioskodawczyni zawierając ze swoim przyszłym teściem umowę o pracę była w ciąży

(co potwierdzają daty: zawarcia umowy 20 kwietnia 1994 r., urodzenia dziecka - 3

listopada 1994 r.), wcześniej nigdzie nie pracowała i podjęcie zatrudnienia stwarzało po

jej stronie możliwość nabycia świadczeń okresowych w związku z urodzeniem dziecka,

a następnie nabycie prawa do zasiłku dla bezrobotnych, ponadto czasokres jej pracy,

brak systematycznego wypłacania wynagrodzenia, niezgłoszenie przez pracodawcę

faktu zatrudnienia do urzędu skarbowego, jak również wyniki postępowania przed

organem rentowym. Twierdzenia zawarte w rewizji, że materiał dowodowy w sprawie

nie dawał żadnej podstawy do przyjęcia, iż wnioskodawczyni nie wykonywała pracy w

charakterze pomocy domowej u Czesława K., są nieuprawnione, a przytoczone

okoliczności na ich potwierdzenie stanowią jedynie polemikę z prawidłowymi

ustaleniami Sądu I instancji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w sprawie nie nastąpiło

faktyczne nawiązanie stosunku pracy, stąd też za prawidłowe należy uznać

stwierdzenie Sądu I instancji, iż zgłoszenie wnioskodawczyni do ubezpieczenia przez

Czesława K. miało charakter fikcyjny. Początkowo bowiem pomagała ona w pracy w

gospodarstwie jako narzeczona, a następnie żona syna właściciela gospodarstwa, a

więc w ramach zwyczajowo przyjętej pomocy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni z wnioskiem o

jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a "w każdym razie o

zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania".

Kasacja oparta jest na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego

zastosowanie, a w szczególności art. 85 § 1 KP oraz naruszenie przepisów pos-

tępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy na skutek niedopuszczenia dowo-

dów zawnioskowanych w rewizji (art. 393

1

KPC).

Wnioskodawczyni kwestionuje stanowisko Sądu Apelacyjnego uznające orze-

czenie Sądu I instancji za trafne i zgodne z prawem i zaprzecza ustaleniu, że zawarte

umowy o pracę były umowami fikcyjnymi. Podkreśla, że w okresie zawarcia umowy o

pracę nie była powinowatą pracodawcy i świadczyła pracę z uwagi na chorobę jego

żony. Później umowy o pracę były zawierane na czas oznaczony i rejestrowane w

Oddziale ZUS (Inspektorat w M.). Mimo zawarcia związku małżeńskiego z synem

pracodawcy, nadal świadczyła pracę na podstawie umowy o pracę, zaś wypłacenie jej -

na podstawie porozumienia zawartego pomiędzy nią a pracodawcą - wynagrodzenia za

pracę jednorazowo, było spowodowane trudną sytuacją pracodawcy. Ponadto zarzuca,

że mimo zawnioskowania w rewizji dowodu z przesłuchania nowych świadków na

sporne okoliczności, wniosek ten został pominięty przez Sąd rewizyjny; stanowiło to

istotne uchybienie, gdyż występowała przed Sądem I instancji bez pełnomocnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 393

1

kasację można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) oraz naruszeniu przepisów

postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2).

W kasacji wniesionej w niniejszej sprawie zostały powołane obydwie te pods-

tawy, z tym że zarzucając naruszenie prawa materialnego wymieniono niewłaściwe

zastosowanie art. 85 § 1 Kodeksu pracy, natomiast przy zarzucie naruszenia przepisów

postępowania nie wskazano, o jakie przepisy postępowania chodzi, dodając tylko, że

zarzuca się niedopuszczenie dowodów zawnioskowanych w rewizji. W związku z tym

należy zaznaczyć, że wymieniając w art. 393

1

KPC podstawy, na których można oprzeć

kasację przewidziano, iż winna ona czynić zadość wymaganiom pisma procesowego

oraz zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie (art. 393

3

KPC).

Należy zatem wskazać na czym polega naruszenie prawa materialnego lub istotnych

przepisów postępowania, z przytoczeniem przepisów, których naruszenie zarzuca się.

Zgodnie z art. 85 § 1 Kodeksu pracy, w brzmieniu obowiązującym przed nowe-

lizacją, wypłata wynagrodzenia powinna być dokonywana co najmniej raz w miesiącu, z

wyjątkiem tych składników wynagrodzenia, które przysługują za okresy dłuższe. Zasadę

tę utrzymano po nowelizacji Kodeksu pracy, dokonanej z mocy ustawy z dnia 2 lutego

1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 24,

poz. 110). Co więcej, w znowelizowanym art. 85 § 1 przewidziano szersze niż

poprzednio uregulowanie problematyki wypłaty wynagrodzenia za pracę przez dodanie,

iż wypłaty wynagrodzenia dokonuje się w stałym i ustalonym z góry terminie. Przepis

art. 85 § 1 KP jest umieszczony w Rozdziale II noszącym tytuł "Ochrona wynagrodzenia

za pracę". Przepis ten jest przepisem bezwzględnie obowiązującym i dlatego odmienne

uregulowanie w umowie o pracę zasad wypłaty wynagrodzenia jest bezskuteczne.

Słusznie zatem Sąd Wojewódzki ocenił, z czym następnie zgodził się Sąd Apelacyjny,

iż niewypłacanie wnioskodawczyni przez Czesława K. wynagrodzenia w terminach

określonych w art. 85 § 1 KP, stanowi - w świetle całokształtu okoliczności sprawy -

przesłankę przemawiającą za fikcyjnością zawartej umowy o pracę i świadczenia przez

wnioskodawczynię pomocy w prowadzeniu gospodarstwa rolnego wobec wejścia jej do

rodziny męża.

W tym stanie zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zas-

tosowanie art. 85 § 1 KP jest nieuzasadniony i nie prowadzi do naruszenia powołanego

w uzasadnieniu kasacji art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych.

Przechodząc do omówienia drugiej podstawy zaskarżenia powołanej w kasacji,

tj. naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, należy

podkreślić (o czym wspomniano już wyżej), że powołując tę podstawę kasacji konieczne

jest wykazanie, ze doszło do naruszenia konkretnego przepisu procedury, a także

wskazanie błędów lub braków świadczących o naruszeniu danego przepisu. W

szczególności zarzuty kasacyjne powinny być przedstawione tak szczegółowo, by Sąd

Najwyższy bez poszukiwań w pismach procesowych znajdujących się w aktach sprawy

otrzymał omówienie wytkniętej wady. W niniejszej sprawie nie przytoczono, jakie

przepisy postępowania zostały naruszone. W tej części kasacja zatem nie odpowiada

wymaganiom przewidzianym w art. 393

1

pkt 2 w związku z art. 393

3

KPC.

Kierując się przytoczonymi powyżej argumentami Sąd Najwyższy oddalił kasację

na mocy art. 393

12

KPC.

Na marginesie sprawy Sąd Najwyższy jednakże zaznacza, iż Sąd Apelacyjny

miał uzasadnione podstawy w materiale dowodowym sprawy do zaakceptowania

rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego. Sąd ten bowiem przeprowadził wyczerpujące

postępowanie dowodowe i dokonał ustaleń w oparciu o ten materiał, z zachowaniem

granic swobodnej oceny dowodów. Zawnioskowany w rewizji dowód z zeznań nowych

świadków mógł być przez wnioskodawczynię zgłoszony w toku postępowania przed

Sądem I instancji, tym bardziej że jeden ze świadków jest członkiem rodziny jej męża.

========================================