III ZP 8/96

Uchwała z dnia 17 grudnia 1996 r.

III ZP 8/96

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Maria Mańkowska, Stefania

Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, w sprawie z wniosku Jana S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubez-

pieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w R. o zasiłek porodowy, po rozpoznaniu w

dnia 17 grudnia 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w

Rzeszowie postanowieniem z dnia 20 września 1996 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie

art. 391 KPC.

Czy ubezpieczonemu rolnikowi przysługuje z tytułu urodzenia dziecka jedno-

razowy zasiłek o jakim mowa w art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubez-

pieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity w Dz. U. Nr 71 z 1993 r.) w sytuacji, gdy

jego żona korzystała z przedłużonego zasiłku dla bezrobotnych na zasadach

określonych przepisem art. 25 ust. 5 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. Nr 1 z 1995 r., poz. 1 ze zm.) w wymiarze równym

zasiłkowi macierzyńskiemu ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Ubezpieczonemu rolnikowi nie przysługuje z tytułu urodzenia dziecka

jednorazowy zasiłek o jakim mowa w art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71,

poz. 342 ze zm.) w sytuacji, gdy jego żona korzystała z przedłużonego zasiłku dla

bezrobotnych na zasadach określonych przepisem art. 25 ust. 5 ustawy z dnia 14

grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 1995 r., Nr

1, poz. 1 ze zm.) w wymiarze równym zasiłkowi macierzyńskiemu.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu

faktycznego:

Wnioskodawca Jan S. podlega z mocy ustawy rolniczemu ubezpieczeniu

społecznemu, zaś jego żona Anna jest zarejestrowana w Rejonowym Urzędzie Pracy w

Ł. jako bezrobotna. Po urodzeniu córki Dagmary (23 listopada 1995 r.) korzystała ona z

przedłużonego zasiłku dla bezrobotnych, określonego art. 25 ust. 5 ustawy z dnia 14

grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 1995 r., Nr 1,

poz. 1 ze zm.).

Decyzją z 20 grudnia 1995 r. KRUS-Oddział Regionalny w R. odmówił wnios-

kodawcy przyznania zasiłku porodowego określonego w art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r.,

Nr 71, poz. 342 ze zm.), stwierdzając, że żona wnioskodawcy "jest ubezpieczona z

innego tytułu" i stąd nie ma podstawy do wypłaty zasiłku porodowego, ponieważ zasiłek

taki został wypłacony w Rejonowym Urzędzie Pracy.

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Rzeszowie Jan S. domagał się zmiany decyzji i przyznania zasiłku porodowego.

Podał, że opłaca składkę z tytułu rolniczego ubezpieczenia społecznego, a jego żona w

związku z urodzeniem córki nie ubiegała się o wypłatę zasiłku porodowego w

Rejonowym Urzędzie Pracy, gdyż zasiłek ten jest korzystniejszy z rolniczego ubezpie-

czenia społecznego.

W odpowiedzi na odwołanie pozwany oddział rentowy podniósł, że skoro żona

wnioskodawcy jest zarejestrowana w Rejonowym Urzędzie Pracy jako bezrobotna, to w

związku z urodzeniem dziecka przysługuje jej prawo do zasiłku porodowego na

podstawie art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu. Podkreślono, że żona wnioskodawcy korzystała z przed-

łużonego zasiłku dla bezrobotnych na zasadach określonych w art. 25 ust. 5 powołanej

ustawy i dlatego nie ma podstawy do przyznania wnioskodawcy żądanego zasiłku, w

szczególności wobec określonej w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników

zasady łącznej wypłaty obu zasiłków, tak porodowego jak i macierzyńskiego.

Sąd Wojewódzki uwzględnił odwołanie wnioskodawcy i wyrokiem z 22 kwietnia

1996 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do zasiłku

porodowego z tytułu urodzenia przez jego żonę dziecka. W uzasadnieniu wyroku Sąd

powołał się na przepis art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników i stwierdził, że skoro przepis ten daje ubezpieczonemu prawo do

zasiłku z tytułu urodzenia dziecka, to nie ma przeszkód do wypłacenia takiego zasiłku w

sytuacji, gdy żona nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, ale też nie pobrała

zasiłku porodowego z innego tytułu.

W rewizji od tego wyroku pozwany organ rentowy zarzucił naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 15 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpie-

czeniu społecznym rolników, wniósł o zmianę wyroku i oddalenie odwołania wniosko-

dawcy. Zdaniem rewidującego, treść wyżej powołanego przepisu wskazuje jednoznacz-

nie, że oba świadczenia, a mianowicie zasiłek porodowy i macierzyński przewidziane w

ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników powinny być wypłacane łącznie jednej

osobie. Zgłoszone przez ojca dziecka do pozwanej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddział Regionalny w R. żądanie wypłaty zasiłku porodowego z tej

przyczyny, że "jest on korzystniejszy", w sytuacji pobrania przez matkę dziecka

przedłużonego zasiłku dla bezrobotnych w wymiarze równym przysługującemu

zasiłkowi macierzyńskiemu, pozostaje w sprzeczności z treścią art. 15 ust. 1 i 3 powo-

łanej ustawy.

Sąd Apelacyjny uznał, iż w sprawie powstało zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości, w związku z czym przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu. Treść zagadnienia została przytoczona w sentencji postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ma rację Sąd Apelacyjny, że w systemie prawa ubezpieczeń społecznych

przewidziana jest możliwość wyboru świadczenia korzystniejszego, a dotyczy to sytuacji

zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury i renty, względnie świadczeń rentowych

przyznanych w oparciu o różne systemy. Odnośnie do świadczeń innych niż emerytury

lub renty prawo ubezpieczeń społecznych przewiduje sytuacje, kiedy uprawnienie do

świadczenia powstaje po stronie dwu korzystających z ubezpieczenia społecznego

osób. Przykładowo, dotyczy to właśnie zasiłku porodowego i macierzyńskiego z tytułu

urodzenia dziecka. W takiej sytuacji świadczenie wypłacane jest jednak tylko jednemu z

uprawnionych. Słusznie ponadto podkreśla Sąd Apelacyjny, iż prawo ubezpieczeń

społecznych nie reguluje wprost sytuacji występującej w niniejszej sprawie. W związku

z tym celowe jest przytoczenie treści art. 15 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w części mającej zastosowanie do rozpoznawanej

sprawy. I tak: 1) według ust. 1 - z tytułu urodzenia dziecka ubezpieczonemu przysługuje

jednorazowy zasiłek w wysokości trzykrotnej emerytury podstawowej; jeżeli

ubezpieczeniu podlegają oboje małżonkowie, zasiłek ten przysługuje łącznie obojgu

małżonkom; 2) według ust. 2 - z tytułu urodzenia dziecka ubezpieczonemu przysługuje

zasiłek macierzyński w wysokości równej zasiłkowi chorobowemu za okres 8 tygodni,

wypłacany łącznie z zasiłkiem, o którym mowa w ust. 1. Treść art. 15 ust. 1 i 2

świadczy, iż w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników prawo do zasiłku

porodowego i macierzyńskiego zostało uregulowane całościowo. Z analizy tego

przepisu wynika ponadto, że oba te zasiłki podlegają łącznej wypłacie, przy

uwzględnieniu rygorów rządzących ich wypłatą w ustawie o ubezpieczeniu społecznym

rolników.

Jan S. podlega z mocy ustawy rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu, który -

jak wyżej wykazano - w związku z urodzeniem dziecka przewiduje wypłatę jedno-

razowego zasiłku oraz zasiłku macierzyńskiego. Żona wnioskodawcy natomiast pobiera

zasiłek dla bezrobotnych na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu. W związku z urodzeniem córki korzystała z mocy art. 25

ust. 5 tejże ustawy z przedłużonego zasiłku dla bezrobotnych w wymiarze równym

przysługującemu zasiłkowi macierzyńskiemu. W myśl bowiem tego przepisu, w razie

urodzenia dziecka przez kobietę pobierającą zasiłek lub w ciągu miesiąca po jego

zakończeniu, okres ten ulega przedłużeniu o czas, przez który przysługiwałby jej,

zgodnie z przepisami, zasiłek macierzyński. Żona wnioskodawcy korzystając z tego

prawa pobrała więc jedno ze świadczeń przysługujących w związku z urodzeniem

dziecka. Słusznie podkreśla Sąd Apelacyjny, że ustawa o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu przewiduje dla osób pobierających zasiłki dla bezrobotnych

również zasiłek porodowy w związku z urodzeniem dziecka, na zasadach

przewidzianych dla pracowników. W myśl bowiem art. 31 ust. 1 tej ustawy bezrobotnym

pobierającym zasiłki przysługuje między innymi świadczenie, o którym mowa w art. 16

ust. 5. W tym przepisie zaś wymienione są zasiłki porodowe, rodzinne, pielęgnacyjne i

pogrzebowe (pkt 1).

Powołane wyżej przepisy ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu

świadczą, iż także w tej ustawie, podobnie jak w ustawie o ubezpieczeniu społecznym

rolników, uprawnienie do zasiłku porodowego i macierzyńskiego zostało uregulowane

całościowo. Uzasadniony jest zatem wniosek, że osoba, która z tytułu urodzenia

dziecka ma prawo do przedłużonego zasiłku dla bezrobotnych, może pobrać zasiłek

porodowy tylko na podstawie tejże ustawy. Zasiłek ten bowiem nie może być oderwany

od prawa do przedłużonego zasiłku dla bezrobotnych. Oznacza to, że nie może

występować swoistego rodzaju "cesja" tego zasiłku na męża takiej osoby, który podlega

innemu ubezpieczeniu społecznemu (jak w niniejszej sprawie) - nawet w sytuacji, gdy

zasiłek porodowy przyznawany z tego systemu ubezpieczenia jest korzystniejszy.

Dlatego słuszne są wątpliwości Sądu Apelacyjnego co do stanowiska Sądu I instancji,

że jakoby nie ma przeszkód do wypłacenia rolnikowi zasiłku z tytułu urodzenia dziecka,

w sytuacji gdy żona jego nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, ale też nie

pobrała z innego tytułu zasiłku porodowego. Trafnie Sąd Apelacyjny odwołał się do

omówionych wyżej przepisów ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz

art. 15 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Natomiast wobec wątpliwości Sądu Apelacyjnego, że skoro zasiłek porodowy

przewidziany w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników wynosi wysokość

trzykrotnej emerytury podstawowej (art. 15 ust. 1), a więc jest wyższy od takiego sa-

mego zasiłku [...], który przysługuje osobom pobierającym zasiłek dla bezrobotnych, to

w razie odmowy przyznania mężowi wnioskodawczyni zasiłku porodowego można

byłoby mówić o "pogorszeniu sytuacji " w tym zakresie, Sąd Najwyższy podkreśla, że

taki pogląd nie jest trafny. Poza wyżej przytoczonymi argumentami jurydycznymi należy

bowiem mieć na uwadze, że stosownie do art. 15 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników z tytułu urodzenia dziecka przysługuje zasiłek macierzyński w

wysokości równej zasiłkowi chorobowemu jedynie za okres 8 tygodni. Natomiast według

art. 180 § 1 Kodeksu pracy, pracownicy przysługuje urlop macierzyński w wymiarze: 16

tygodni przy pierwszym porodzie, 18 tygodni przy każdym następnym porodzie i 26

tygodni w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.

Sytuacja kobiety podlegającej pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu jest w tym

przypadku znacznie korzystniejsza niż kobiety podlegającej ubezpieczeniu

społecznemu rolników. Korzystniejsza zatem jest także sytuacja żony rolnika, która jako

bezrobotna podlega ustawie o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. W razie

urodzenia dziecka okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych przedłuża się o czas,

przez który przysługiwałby, zgodnie z przepisami, zasiłek macierzyński. Żona

wnioskodawcy pobrała przedłużony zasiłek [...] przez 16 tygodni (o ile urodziła ona

pierwsze dziecko), a więc przez okres dwukrotnie dłuższy od tego, za który przysługi-

wałby jej zasiłek macierzyński gdyby podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Nie do przyjęcia jest pogląd, że w takiej sytuacji można pobierać zasiłek korzystniejszy

z ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu i rezygnować z mniej korzystnego

zasiłku porodowego po to, by otrzymać zasiłek korzystniejszy z rolniczego

ubezpieczenia społecznego. W świetle powyższego nie można więc posługiwać się

argumentem "o pogorszeniu", ponieważ nie jest on adekwatny do sytuacji występującej

w takim przypadku, a wręcz można mu zarzucić pozorność. Konkludując należy więc

stwierdzić, że status osoby bezrobotnej, jaki ma żona wnioskodawcy oraz fakt

urodzenia przez nią dziecka, stwarza po jej stronie uprawnienie w zakresie świadczeń

wynikających z ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, w tym zasiłku

porodowego, co wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia w oparciu o system

ubezpieczenia rolniczego, któremu podlega jej mąż. Niepobranie dotychczas przez

żonę wnioskodawcy zasiłku porodowego nie ma znaczenia dla oceny prawa jej męża

do takiego zasiłku.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej

w sentencji, a zgodnej z sugestią Sądu Apelacyjnego i stanowiskiem prokuratora.

========================================